Hâkimin Reddi ve Yasaklılık Halleri ile Ret Süreci

Hâkimin davaya bakmaktan yasaklılığı ve hâkimin reddi kurumları, yargılamanın bağımsız ve tarafsız bir merci önünde yürütülmesini güvence altına almayı amaçlar. 6100 sayılı Hukuk Muhakemeleri Kanunu uyarınca hâkimin davaya bakmaktan yasaklı olduğu durumlarda görevden çekinmesi kanunen zorunlu kılınmış; hâkimin tarafsızlığından kuşku duyulmasını gerektiren önemli sebeplerin varlığında ise taraflara hâkimi reddetme ya da hâkime bizzat davadan çekilme hakkı tanınmıştır.

Hâkimin Davaya Bakmaktan Yasaklı Olduğu Hâller

Hâkim, talep bulunmasa dahi kanunda açıkça düzenlenen hâllerde davaya bakamaz ve çekinmek zorundadır. Bu durumlar; hâkimin kendisine ait olan veya doğrudan doğruya ya da dolayısıyla ilgili olduğu davalar, aralarındaki evlilik bağı kalkmış olsa bile eşinin davası ile kendisinin veya eşinin altsoy veya üstsoyunun davalarıdır.

Hâkim; evlatlığıyla arasındaki uyuşmazlıklarda, evlilik bağı sona ermiş bulunsa dahi kendisi veya eşi yönünden üçüncü dereceye kadar olan kan ve kayın hısımlarının davalarında, nişanlısının taraf olduğu işlerde ve iki taraftan birinin kanuni temsilcisi, kayyımı, vasisi, vekili yahut yasal danışmanı sıfatıyla yer aldığı davalarda görev alamaz. Bu tür durumlarda kanuni yasaklılık sebebiyle hâkimin davadan çekinmesi zorunludur.

Hâkimin Reddi Sebepleri

Hâkimin tarafsızlığından şüphe duyulmasını gerektiren önemli bir sebebin varlığı hâlinde taraflardan biri hâkimi reddedebileceği gibi hâkim de bizzat davadan çekilebilir. Kanunda yer alan ret sebepleri sınırlı sayıda olmayıp genel tarafsızlık şüphesinin yanı sıra taraflara öğüt verilmesi, yol gösterilmesi veya davada iki taraftan birine yahut üçüncü kişiye kanunen gerekmediği hâlde görüş açıklanması gibi durumları kapsar.

Hâkimin davada daha önce tanık veya bilirkişi olarak dinlenmiş bulunması, davada hâkim ya da hakem sıfatıyla hareket etmiş olması veya uyuşmazlıkta arabuluculuk yahut uzlaştırmacılık yapması da ret sebebidir. Ayrıca bakılan davanın hâkimin dördüncü derece de dâhil yansoy hısımlarına ait bulunması ya da dava esnasında hâkim ile iki taraftan birisi arasında dava veya düşmanlık bulunması kanunda düzenlenen ret hâlleri arasında yer alır.

Ret Talebinde Usul ve Süre Kuralları

Hâkimin reddi sebebini bilen taraf, talebini en geç ilk duruşmada ileri sürmelidir. Bu sebep yargılama devam ederken sonradan öğrenilmişse, öğrenilmesinin ardından yapılacak ilk duruşmada ve hiçbir yeni usul işlemi gerçekleştirilmeden derhâl bildirilmelidir. Kanunda tayin edilen bu yasal süreler geçirildikten sonra yapılan ret talepleri dinlenmez. Hâkimi davadan çekilmeye davet etmek de hukuken hâkimin reddi istemi hükmündedir.

Hâkimin reddi istemi gerekçeli bir dilekçeyle, reddi istenen hâkimin mensup olduğu mahkemeye yapılır. Dilekçede ret talebinin dayandığı sebepler ile delil veya emarelerin açıkça gösterilmesi ve varsa belgelerin eklenmesi gerekir. Ret talebinin vekil aracılığıyla yapılması hâlinde vekâletnamede özel yetki bulunmalıdır. Mahkemeye sunulan ret talebi sonradan tek taraflı iradeyle geri alınamaz.

Hâkimi reddeden taraf dilekçesini karşı tarafa tebliğ ettirir ve karşı taraf tebliğden itibaren bir hafta içinde cevap verebilir. Bu sürenin geçmesinin ardından yazı işleri müdürü ret dilekçesini, varsa karşı tarafın cevabını ve eklerini dosya ile birlikte reddi istenen hâkime iletir. Hâkim bir hafta içinde dosyayı inceler ve ret sebeplerinin kanuna uygun olup olmadığı hakkındaki düşüncesini yazılı olarak bildirerek dosyayı merciine gönderilmek üzere yazı işleri müdürüne teslim eder.

Talebin Mahkemece Geri Çevrilmesi Hâlleri

Hâkimin reddi talebi süresinde yapılmamışsa, ret sebebi ve bu sebebe ilişkin inandırıcı delil veya emare gösterilmemişse ya da ret talebinin davayı uzatmak amacıyla yapıldığı açıkça anlaşılıyorsa talep kabul edilmeyerek geri çevrilir.

Ret talebinin geri çevrilmesine ilişkin karar; heyet hâlinde çalışan mahkemelerde reddi istenen hâkimin de müzakereye katılması suretiyle, tek hâkimle bakılan davalarda ise doğrudan reddedilen hâkim tarafından verilir. İlk derece yargılamasındaki geri çevirme kararlarına karşı istinaf, bölge adliye mahkemesi hukuk dairelerinin başkan ve üyelerine yönelik kararlara karşı ise temyiz incelemesine tek başına başvurulamaz; bu kararlar aleyhine kanun yolu denetimi ancak uyuşmazlığın esasına ilişkin nihai kararla birlikte istenebilir.

Merci İncelemesi ve Davaya Bakma Yasağı

Hâkimin reddi talebine ilişkin karar merci tarafından dosya üzerinden inceleme yapılarak da verilebilir. Ret sebepleri hakkında taraflara yemin teklif olunamaz. Ret sebebi tam olarak sabit olmasa dahi merci ileri sürülen hususları muhtemel görürse ret talebini kabul edebilir.

Reddi istenen hâkim, ret talebi hakkında merci tarafından bir karar verilinceye kadar gecikmesinde sakınca bulunan iş ve davalar hariç o davaya bakamaz. Ancak daha önce hakkındaki ret talebi mercice reddedilen hâkimin aynı durum ve olaylara dayanılarak yeniden reddedilmesi hâli, hâkimin davaya bakmasını engellemez. Ret talebinin merci tarafından kabul edilmemesi durumunda ise reddi istenen hâkim davaya bakmaya devam eder.

İleri sürülen ret isteminin kötüniyet taşıdığının tespit edilmesi ve talebin esastan reddedilmesi durumunda, istemde bulunan her bir kişi aleyhine disiplin para cezası uygulanır. Aynı yargılamada aynı tarafın aynı hâkime yönelik ret başvurusunun yeniden reddi söz konusu olduğunda, tayin edilecek disiplin para cezası önceden hükmedilen cezanın asgari iki katı tutarında belirlenir. Bu yaptırımın tahsiline ilişkin usul işlemleri, dosyanın intikalinden itibaren iki haftalık süre zarfında davayı gören mahkemece yerine getirilir.

Merci Kararlarına Karşı Kanun Yolları ve İptal Usulü

Davanın esası hakkında istinaf kanun yoluna gidilemeyen uyuşmazlıklarda, ret talebine dair inceleme merciinin verdiği kararlar kesin nitelik taşır. Uyuşmazlığın esası istinaf denetimine tabi ise merci kararına karşı tebliğ edildiği tarihten itibaren iki hafta içinde istinaf yoluna başvurulabilir ve bu süreçte bölge adliye mahkemesince verilecek kararlar kesindir.

Merciin ret istemini reddeden kararının istinaf incelemesinde kaldırılarak kabul edilmesi ya da kabul yönündeki merci kararının bölge adliye mahkemesince yerinde görülmesi hâlinde, ret sebebinin ortaya çıktığı andan itibaren reddedilen hâkim tarafından gerçekleştirilen ve talepte bulunan tarafın itirazına uğrayan esasa etkili usul işlemleri, dosyayı devralan yeni hâkim tarafından iptal edilir. Bunun yanı sıra hakkında kesinleşmiş ret kararı bulunan bir hâkimin karar vermiş ya da karara katılmış bulunması yargılamanın yenilenmesi sebepleri arasında yer alır.

Hukuki uyarı: Bu içerik genel bilgilendirme amacı taşır; somut olay değerlendirmesi için avukata başvurulmalıdır.

Hazırlayan: Av. Erdal Ersoy