Çalışma gücünün azalmasından veya yitirilmesinden doğan kayıplar ile destekten yoksun kalma kayıplarına ilişkin tazminatlarda, tahkikat başlamadan önce ifa amacıyla yapılan ödemeler tazminat miktarından belirli bir yöntemle mahsup edilir. Bu mahsup, Türk Borçlar Kanunu'nun 55. maddesine 7589 sayılı Kanun'un 18. maddesiyle eklenen fıkraya dayandığı ileri sürülmektedir; söz konusu fıkranın tam metni doğrudan birincil mevzuat metninden teyit edilememiş olup aşağıda bu çerçeve, mevzuatla desteklenen unsurlarıyla açıklanmaktadır.
Bedensel Zarar Kalemleri ve Mahsubun Kapsamı
Türk Borçlar Kanunu'nun 54. maddesi bedensel zararları dört kalem altında sayar: tedavi giderleri, kazanç kaybı, çalışma gücünün azalmasından ya da yitirilmesinden doğan kayıplar ve ekonomik geleceğin sarsılmasından doğan kayıplar. Ön ödeme mahsubuna ilişkin düzenleme bu dört kalemin tamamını değil, yalnızca çalışma gücü kaybı ile destekten yoksun kalma kalemlerini kapsar. Tedavi giderleri ve saf kazanç kaybı kalemi bu özel mahsup hükmünün lafzında yer almamaktadır.
6098 sayılı TÜRK BORÇLAR KANUNU m. 54Kaynağı aç
TBK m. 55'in birinci fıkrası, kısmen veya tamamen rücu edilemeyen sosyal güvenlik ödemeleri ile ifa amacı taşımayan ödemelerin bedensel zarar veya destekten yoksun kalma zararlarının belirlenmesinde gözetilemeyeceğini ve tazminattan indirilemeyeceğini açıkça düzenler. Aynı maddenin ikinci fıkrası bu Kanun hükümlerinin her türlü idari eylem ve işlem ile idarenin sorumlu olduğu diğer sebeplerin yol açtığı vücut bütünlüğünün yitirilmesi ya da ölüm hallerinde de uygulanacağını öngörür.
6098 sayılı TÜRK BORÇLAR KANUNU m. 55Kaynağı aç
Oransal Mahsubun Koşulları
Mahsubun işletilebilmesi için üç koşulun bir arada bulunması gerektiği ileri sürülmektedir. Birincisi, ödemenin çalışma gücü kaybı tazminat borcunun ifası amacını taşıması gerekir; ödemenin yardım, avans veya destek olarak adlandırılmış olması bu nitelendirmeyi tek başına belirlemez. İkincisi, ödemenin tahkikat başlayıncaya kadar gerçekleştirilmiş olması şarttır. Üçüncüsü, mahsubun ödemenin yapıldığı tarihteki tazminat miktarı esas alınarak oransal biçimde hesaplanmasıdır. Bu üç unsurun yargı içtihadında nasıl somutlaşacağı henüz belirginleşmemiştir.
Ödeme Tarihindeki Tazminat Miktarının Belirlenmesi
Oransal mahsubun uygulanabilmesi için ön ödemenin yapıldığı tarihteki tazminat miktarının ayrıca hesaplanması gerekir. Bu hesapta zarar görenin yaşı, geliri, çalışma gücü kayıp oranı, kusur oranı, ödeme tarihindeki ücret ve ekonomik veriler, aktüeryal hesaplama esasları ile varsa destek payları ve diğer tazminat unsurları dikkate alınabilecek kalemler arasında sayılmaktadır. Hangi unsurun zorunlu, hangisinin ihtiyari olduğu ise içtihadın gelişimiyle belirginleşecektir.
Bu çerçevede bilirkişiden ön ödeme tarihini, o tarihteki tazminat miktarını, ödemenin bu miktara oranını, güncel tazminat miktarını ve uygulanacak mahsup oranını ayrıntılı biçimde gösteren bir rapor sunması gerekebilir. Bilirkişi raporu standartları da uygulamanın şekillenmesiyle netleşecektir.
Tahkikat Sınırı ve Mahsubun Kesim Noktası
Mahsup hükmündeki tahkikat başlangıcı kavramı, Hukuk Muhakemeleri Kanunu'nun 137. maddesiyle anlam kazanır. Anılan maddenin ikinci fıkrasına göre, dilekçelerin karşılıklı verilmesinin ardından ön inceleme aşaması tamamlanmadan ve gerekli kararlar alınmadan tahkikata geçilemez; tahkikat için duruşma günü de verilemez. Oransal mahsup hükmü ise tahkikat başlayıncaya kadar yapılan ödemeleri kapsar. Tahkikat aşamasının başladığı noktadan sonra yapılan ödemelerin bu hüküm kapsamında değerlendirilip değerlendirilemeyeceği, TBK m. 55'teki ifa amacı koşulunun genel çerçevesi içinde değerlendirilmesi gereken ayrı bir sorudur.
6100 sayılı HUKUK MUHAKEMELERİ KANUNU m. 137Kaynağı aç
Faiz Başlangıcındaki Değişiklik
7589 sayılı Kanunun 18. maddesiyle TBK m.55’e eklenen faiz ve mahsup kuralları, geçici m.1/9 uyarınca yalnızca 31 Temmuz 2026’daki yürürlükten sonra meydana gelen haksız fiil veya zarar doğuran olaylara uygulanır. Çalışma gücü kaybı ve destekten yoksun kalmada kazancın bilindiği döneme ilişkin tazminata olay tarihinden; bilinemediği döneme ilişkin tazminata karar tarihinden kanuni faiz işletilir. Tahkikat başlayıncaya kadar ifa amaçlı ödenen bedel, ödeme tarihine göre belirlenecek tazminattan oransal olarak mahsup edilir. Eski olaylarda önceki hükümler korunur.
7589 sayılı Kanun, Madde 18Kaynağı aç
İfa Amacı Taşımayan Ödemeler ve Sosyal Güvenlik Ödemeleri
TBK m. 55/1, ifa amacı taşımayan ödemelerin tazminattan indirilemeyeceğini açıkça düzenler. Bir ödemenin ifa amacı taşıyıp taşımadığı değerlendirilirken ödemenin adına değil özüne, yani çalışma gücü kaybı tazminat borcunu karşılamaya yönelik olup olmadığına bakılması gerektiği belirtilmektedir. Kısmen veya tamamen rücu edilemeyen sosyal güvenlik ödemeleri de aynı hüküm uyarınca zararın belirlenmesinde ve tazminat hesabında gözetilemez.
İbraname ve Sulhun Oransal Mahsuba Etkisi
Ön ödeme alınırken imzalatılan ibraname veya sulh belgesinin geçerliliği, mahsup mekanizmasının işleyişini etkileyebilir. Oransal mahsup sistemi, geçerli bir sulh, ibra veya sona erdirici hukuki işlemin sonuçlarını kendiliğinden ortadan kaldıran bir düzenleme değildir. Dolayısıyla ön ödemeyle birlikte imzalanan belgelerin hukuki niteliği ve kapsam koşulları bakımından ayrıca incelenmesi gerekebilir. İbranamenin geçerlilik koşullarına ilişkin ayrıntılı düzenlemeler bu makalenin kapsamı dışındadır.
Manevi Tazminat Bu Kapsama Girer mi?
Oransal mahsup hükmünün lafzı yalnızca çalışma gücünün azalması veya yitirilmesinden doğan kayıplar ile destekten yoksun kalma kayıplarına ilişkin tazminatları kapsar. Manevi tazminat bu özel hükümde açıkça sayılmamıştır.
Geçiş Hükmü: Hangi Olaylara Uygulanır?
Değişikliğin hangi olaylara uygulanacağı konusunda belirleyici olanın zarar doğuran olayın tarihi olduğu ileri sürülmekte; ödemenin, davanın açılmasının veya kararın tarihinin bu belirleyiciliği etkilemediği belirtilmektedir. Geçiş kuralının tam metni birincil mevzuat metninde teyit edilemediğinden bu konuda kesin bir sonuç verilmesi mümkün değildir.
Sık Sorulan Sorular
Ön ödeme tazminattan nasıl düşülür?
Ön ödeme, ödemenin yapıldığı tarihteki tazminat miktarı hesaplanarak bu miktara oransal biçimde mahsup edilir. Mahsup, ödemenin yapıldığı tarihteki tazminat miktarı esas alınarak gerçekleştirilir.
Avans adıyla yapılan ödeme mahsuba konu olabilir mi?
Ödemenin adı tek başına belirleyici değildir; asıl olan, yapılan ödemenin çalışma gücü kaybı tazminat borcunun ifası amacıyla gerçekleştirilip gerçekleştirilmediğidir. Avans, yardım veya destek adıyla yapılmış olsa bile bu amacı taşıyan ve tahkikat başlamadan önce ödenen bir bedel oransal mahsup değerlendirmesine konu edilebilir.
SGK ödemeleri tazminattan düşülür mü?
TBK m. 55/1 uyarınca kısmen veya tamamen rücu edilemeyen sosyal güvenlik ödemeleri, bedensel zarar ve destekten yoksun kalma zararlarının belirlenmesinde gözetilemez ve tazminattan indirilemez. Mahsup mekanizması yalnızca ifa amacı taşıyan ödemeler için işler.
Tahkikat başladıktan sonra yapılan ödeme mahsup edilebilir mi?
Oransal mahsup hükmü yalnızca tahkikat başlayıncaya kadar yapılan ödemeleri kapsar. HMK m. 137/2 uyarınca ön inceleme tamamlanıp gerekli kararlar alındıktan sonra tahkikat aşaması başlar. Tahkikat başladıktan sonra yapılan ödemelerin bu özel hüküm kapsamında değerlendirilip değerlendirilemeyeceği ise TBK m. 55'teki ifa amacı koşulunun genel çerçevesine göre ayrıca ele alınması gereken bir sorudur.
İdare tarafından yapılan ön ödemelerde de aynı kurallar geçerli midir?
TBK m. 55/2, bu Kanun hükümlerinin her türlü idari eylem ve işlem ile idarenin sorumlu olduğu diğer sebeplerin yol açtığı vücut bütünlüğünün yitirilmesi veya ölüm hallerinde de uygulanacağını öngörür. İfa amacı koşuluna ve rücu edilemeyen sosyal güvenlik ödemelerinin indirilememesine ilişkin kurallar bu davalarda da geçerlidir. Oransal mahsup fıkrasının tam metni birincil mevzuat metninde teyit edilemediğinden, bu fıkranın idari davalara uygulanmasının ayrıntıları konusunda kesin bir sonuç verilmesi mümkün değildir.
Hukuki uyarı: Bu içerik genel bilgilendirme amacı taşır; somut olay değerlendirmesi için avukata başvurulmalıdır.
Hazırlayan: Av. Erdal Ersoy

