İnşaat Uyuşmazlıklarında Tahkim Yargılamasının Esasları
İnşaat tahkimi; karmaşık teknik uyuşmazlıkların hızlı ve esnek usul kurallarıyla çözülmesini sağlayan özel bir yargılama yöntemidir. Milletlerarası Ticaret Odası (MTO) İnşaat Sektöründe Tahkim Raporu, hem Kara Avrupası hem de Anglo-Sakson hukuk sistemlerini dengeleyen bir yaklaşımla hazırlanmıştır. Bu çerçeve tek tip ve evrensel bir uygulama öngörmemekte; inşaat tahkimlerinde uygulanacak usul kurallarının sürecin hızlı ve masrafsız ilerlemesine yönelik olmasını tavsiye etmektedir. Hakemlerin somut olayın özelliklerine en uygun usul kurallarını belirlemesi temel ilkedir.
Tahkim Öncesi Uyuşmazlık Çözüm Yolları ve DAAB Mekanizması
İnşaat sektöründe kullanılan FIDIC gibi standart sözleşmeler, uyuşmazlıkların tahkim yoluna gidilmeden çözülebilmesi için farklı mekanizmalar öngörmektedir. Örneğin FIDIC Sözleşmeleri (Kırmızı, Sarı ve Gümüş Kitaplar m. 21.1) Uyuşmazlık Giderme/Önleme Heyeti (DAAB) eliyle uyuşmazlığın tahkime başvurulmadan çözümünü düzenler. Bu mekanizmalar uyuşmazlığın büyümeden çözümlenmesini amaçlar.
Tahkim Anlaşmasının Kaleme Alınması ve Hakem Sayısı
Tahkim anlaşması düzenlenirken ileride sorun yaratabilecek gereksiz sınırlamalardan kaçınılmalıdır. MTO tavsiyeleri doğrultusunda, tahkim sözleşmesinde hakem sayısının kesin bir sayı yerine bir veya üç olarak esnek bırakılması ve hakemlerin niteliklerine ilişkin peşinen katı şartlar belirlenmemesi önerilir. Dava değeri küçük olan uyuşmazlıklarda ise usul ekonomisi gereğince tek hakem atanması isabetli kabul edilir.
Dava Yönetimi Toplantısı ve Usuli Zaman Çizelgesi
Tahkim sürecinde usule ilişkin konuları ve takvimi belirlemek amacıyla Dava Yönetimi Toplantısı düzenlenir. Bu toplantının neticesinde hakem heyeti veya tek hakem, usule ilişkin ilk kararını ve zaman çizelgesini oluşturur. Toplantıda dilekçelerin sunulması, deliller, uzmanlar, davanın bölünmesi, teknik testler, saha gezileri, belge yönetimi ve olası sulh önerileri müzakere edilir.
MTO Tahkim Kuralları madde 31(1) uyarınca hakemlerin nihai kararlarını sunmaları için altı aylık bir süre öngörülmektedir. Hakem heyeti, yargılamanın usuli zaman çizelgesini belirlerken tarafların hukuki dinlenilme hakkı ile usul ekonomisi arasındaki dengeyi gözeterek karar vermekle yükümlüdür.
Teknik Testler ve Saha Gezileri
İnşaat tahkimlerinde hakemler uyuşmazlığın mahiyetine göre yeni teknik testler yapılmasını isteyebilir veya saha gezisi düzenleyebilir. Bu tür incelemelerde tarafların işbirliği ve onayı aranır; onay alınmadan gerçekleştirilen testlerin sahaya veya projeye zarar doğurmaması gerekir. Sürecin düzenli işlemesi adına testler ve saha gezilerine dair usulün yargılamanın başında kararlaştırılarak ilk usuli karara dahil edilmesi istenir.
Davanın Bölünmesi ve Duruşma Usulü
Karmaşık inşaat tahkimlerinde hakemler yargılamayı yalnızca sorumluluk ve zarar olarak ikiye ayırmak yerine; hakemlerin yetkisi, sorumluluk ve zararın belirlenmesi şeklinde üçlü bir ayrıma tabi tutabilir. Hakemler davayı bölmeksizin tarafların iddia ve savunmalarının dayanaklarını kavramak amacıyla öncelikle illiyet ve zarara ilişkin açıklamalarını da dinleyebilir.
Duruşma aşamasında delillerin incelenmesinde yerleşik uygulamaya paralel olarak öncelikle maddi vakıalara ilişkin tanıklar, daha sonra ise uzman tanıklar dinlenir.
Uzman Tanıklık ve Bağımsızlık İlkesi
İnşaat uyuşmazlıklarında taraflarca atanan uzman tanıklara sıklıkla başvurulmaktadır. Taraflar dilekçelerini hazırlarken teknik danışmanlardan da faydalanabilmektedir. Bu kapsamda hakemler, dinlenen uzmanın tamamen bağımsız bir uzman tanık olarak mı yoksa tarafların danışmanı gibi mi hareket ettiğini dikkatle gözetmelidir.
Kapalı Sulh Önerisi Yöntemi
İnşaat tahkimlerinde talep tutarlarının büyüklüğü ve masrafların bu talepleri takip etmesi sebebiyle kapalı sulh önerisi yöntemi önem taşır. Taraflar arasında karşı sulh tekliflerinin iletilmesinde veya kabul edilmeyen sulh tekliflerine dair bilgilerin gizlilik kuralları gözetilerek hakem heyetine aktarılmasında tahkim sekretaryasından destek alınabilir.
FIDIC sözleşmelerinde tahkim öncesinde hangi heyet öngörülür?
FIDIC sözleşmelerinde uyuşmazlığın tahkime başvurulmadan çözülebilmesi amacıyla Uyuşmazlık Giderme ve Önleme Heyeti (DAAB) mekanizması düzenlenmektedir.
İnşaat tahkiminde hakem sayısı sözleşmede nasıl belirlenmelidir?
Tahkim anlaşmasında hakem sayısının bir veya üç olarak esnek belirlenmesi ve dava değeri küçük uyuşmazlıklarda tek hakem atanması önerilmektedir.
Tahkim duruşmasında tanık ve uzmanlar hangi sırayla dinlenir?
İnşaat tahkimi duruşmalarında öncelikle maddi vakıalara ilişkin tanıklar, ardından uzman tanıklar dinlenmektedir.
Hakemler taraflarca atanan uzmanlarda hangi ölçütü gözetir?
Hakemler, taraflarca atanan uzmanın tamamen tarafsız ve bağımsız mı yoksa taraf danışmanı gibi mi hareket ettiğini gözetir.
Hukuki uyarı: Bu içerik genel bilgilendirme amacı taşır; somut olay değerlendirmesi için avukata başvurulmalıdır.
Hazırlayan: Av. Erdal Ersoy