İhtiyati Tedbir Nedir? Tedbir Kararı Nasıl Alınır?

İhtiyati Tedbir Nedir ve Hangi Hallerde Verilebilir?

İhtiyati tedbir, mevcut durumda meydana gelebilecek bir değişme nedeniyle hakkın elde edilmesinin önemli ölçüde zorlaşacağı ya da tamamen imkânsız hale geleceği yahut gecikmesinden dolayı bir sakınca ya da ciddi bir zararın doğacağı endişesinin bulunduğu hallerde uyuşmazlık konusu hakkında mahkemece verilen geçici hukuki korumadır. 6100 sayılı Hukuk Muhakemeleri Kanunu m. 389/1 bu koşulları düzenlemektedir. Aynı maddenin ikinci fıkrasına göre bu hükümler, niteliğine uygun düştüğü ölçüde çekişmesiz yargı işlerinde de uygulanır. İhtiyati tedbir yalnızca mahkemeler tarafından verilebilir; noterlerin yargısal karar alma yetkisi bulunmadığından noter aracılığıyla ihtiyati tedbir konulması hukuken mümkün değildir.

İhtiyati Tedbir Talebi Nereye ve Nasıl Yapılır?

İhtiyati tedbir, asıl dava açılmadan önce uyuşmazlığın esası bakımından görevli ve yetkili olan mahkemeden talep edilir. Dava açıldıktan sonra ise tedbir talebi ancak asıl davanın görülmekte olduğu mahkemeye yöneltilebilir. Tedbir isteyen taraf dilekçesinde dayandığı ihtiyati tedbir sebebini ve talep ettiği tedbirin türünü açıkça belirtmek, ayrıca davanın esası yönünden haklı olduğunu yaklaşık olarak ispat etmek zorundadır. Talep edenin haklarının derhal korunmasında zorunluluk bulunan hallerde hâkim, karşı tarafı dinlemeden de tedbire karar verebilir.

İhtiyati Tedbir Kararının Kapsamı ve İçeriği

Mahkeme, tedbire konu mal veya hakkın muhafaza altına alınması, bir yediemine tevdii ya da bir şeyin yapılması veya yapılmaması gibi sakıncayı ortadan kaldıracak ya da zararı engelleyecek her türlü tedbire karar verebilir. Verilecek kararda; talepte bulunanın, varsa kanuni temsilcisi ile vekilinin ve karşı tarafın adı, soyadı, yerleşim yeri ve talep edenin Türkiye Cumhuriyeti kimlik numarası ile tedbirin açık ve somut dayanakları ile delilleri, neyin üzerinde ne tür bir tedbire hükmedildiği ve talepte bulunanın göstermesi gereken teminatın tutarı ile türü yazılır.

Teminat Gösterme Zorunluluğu ve İstisnaları

İhtiyati tedbir talep eden, haksız çıktığı takdirde karşı tarafın ve üçüncü kişilerin uğrayabileceği muhtemel zararlara karşılık teminat göstermekle yükümlüdür. Ancak talep resmî bir belgeye ya da başkaca kesin bir delile dayanıyorsa veya durum ve koşullar gerektiriyorsa mahkeme, gerekçesini kararında açıkça belirtmek kaydıyla teminat alınmamasına karar verebilir. Adli yardımdan yararlanan kişilerin teminat gösterme zorunluluğu bulunmamaktadır. Tedbir kararının kalkmasından veya asıl davaya ilişkin hükmün kesinleşmesinden itibaren bir ay içinde tazminat davası açılmazsa yatırılan teminat iade edilir. Lehine tedbir verilen tarafın talepte bulunduğu anda haksız olduğu anlaşılır, tedbir kendiliğinden kalkar ya da itirazla kaldırılırsa, haksız ihtiyati tedbirden doğan zararları tazmin yükümlülüğü doğar.

Tedbir Kararının Uygulanması ve Dava Açma Yükümlülüğü

İhtiyati tedbir kararının uygulanması, kararın tedbir isteyen tarafa tefhim veya tebliğ edilmesinden itibaren bir hafta içinde talep edilmelidir. Bu süre içinde uygulama talep edilmezse, kanuni süre içinde asıl dava açılmış olsa dahi tedbir kararı kendiliğinden kalkar. Uygulamanın yapılacağı yer, kararı veren mahkemenin yargı çevresindeki ya da tedbir konusu mal veya hakkın bulunduğu yer icra dairesidir; mahkeme kararında açıkça belirtmek kaydıyla yazı işleri müdürünü de uygulayıcı olarak görevlendirebilir. Görevli memur gerekirse zor kullanabilir; kolluk kuvvetleri ile köylerde muhtarlar, uygulayıcı memurun yazılı başvurusu üzerine yardım etmek ve emirlere uymakla yükümlüdür.

Tedbiri uygulayan memur, tedbir konusunu, bulunduğu yeri ve ileri sürülen tüm iddiaları içeren bir tutanak düzenler ve bu tutanağın bir örneğini uygulama sırasında hazır bulunmayan taraflara, duruma göre üçüncü kişilere tebliğ eder. İhtiyati tedbir kararı dava açılmadan önce verilmişse, tedbir isteyen taraf uygulamanın talep edildiği tarihten itibaren iki hafta içinde esas hakkındaki davasını açmak ve dava açtığına dair evrakı uygulayıcı memura ibraz ederek dosyaya koydurtup belge almak zorundadır; bu zorunluluğun yerine getirilmemesi halinde tedbir kendiliğinden kalkar. Mahkemece aksi belirtilmedikçe tedbirin etkisi nihai kararın kesinleşmesine kadar devam eder.

İhtiyati Tedbir Kararına İtiraz ve Kanun Yolları

Karşı taraf dinlenmeden verilmiş olan ihtiyati tedbir kararlarına itiraz edilebilir. Aksine karar verilmedikçe itiraz, tedbirin icrasını durdurmaz. Tedbir uygulanırken hazır bulunan karşı taraf uygulamadan, hazır bulunmayan taraf ise tutanağın tebliğinden itibaren bir hafta içinde; ihtiyati tedbirin şartlarına, mahkemenin yetkisine ve teminata ilişkin sebeplerle kararı veren mahkemeye itiraz edebilir. Esas hakkında dava açıldıktan sonra yapılacak itirazlar hakkında asıl davaya bakan mahkeme karar verir. İhtiyati tedbir kararının uygulanması sebebiyle menfaati açıkça ihlal edilen üçüncü kişiler de tedbiri öğrenmelerinden itibaren bir hafta içinde tedbirin şartlarına ve teminata itiraz edebilirler.

İtiraz dilekçeyle yapılır; itiraz eden, dayandığı sebepleri açıkça göstermek ve tüm delilleri dilekçesine eklemek zorundadır. Mahkeme ilgilileri dinlemek üzere davet eder; gelmezlerse incelemeyi dosya üzerinden sonuçlandırarak tedbiri değiştirebilir veya kaldırabilir. Tedbir talebinin reddi kararı gerekçeli verilir ve kanun yoluna götürülebilir; yüzüne karşı aleyhine tedbir kararı verilen taraf da kanun yoluna başvurabilir. Bu başvurular öncelikle incelenir ve kesin olarak karara bağlanır. Kanun yoluna başvurulması tedbirin uygulanmasını durdurmaz; inceleme için dosyanın yalnızca örnekleri ilgili mahkemeye gönderilir.

Teminat Göstererek veya Koşulların Değişmesiyle Tedbirin Kaldırılması

Aleyhine ihtiyati tedbir kararı verilen veya uygulanan kişi, mahkemece kabul edilecek teminatı gösterirse mahkeme, duruma göre tedbirin değiştirilmesine ya da kaldırılmasına karar verebilir. Teminatın tutarı, değişiklik ya da kaldırma tercihine göre tayin edilir; türü ise Hukuk Muhakemeleri Kanunu m. 87'ye göre belirlenir. Öte yandan durum ve koşulların değiştiği sabit olursa, ilgilinin talebi üzerine herhangi bir teminat aranmaksızın da tedbirin değiştirilmesine veya kaldırılmasına karar verilebilir. Bu taleplerin incelenmesinde, menfaati ihlal edilen üçüncü kişilerin itirazına ve itiraz usulüne ilişkin HMK m. 394/3-4 hükümleri kıyasen uygulanır.

Tedbir Kararına Aykırı Davranmanın Yaptırımı

İhtiyati tedbir kararının uygulanmasına ilişkin emre uymayan veya tedbir kararına aykırı davranan kimse, ihlalin öğrenildiği tarihten itibaren altı ay içinde şikâyet edilmesi üzerine altı aya kadar disiplin hapsi ile cezalandırılır. Şikâyet üzerine görevli mahkeme, esas hakkındaki dava henüz açılmamışsa ihtiyati tedbir kararını veren mahkeme, dava açılmışsa bu davanın görüldüğü mahkemedir. Şikâyet olunan kişiye dilekçesiyle birlikte duruşma günü bildirilir; duruşmaya gelmemesi halinde yargılamaya yokluğunda devam edileceği ihtar edilir. Duruşmada şikâyet olunanın hakları hatırlatılarak savunması alınır. Yargılama sonunda tedbire aykırı davranıldığı tespit edilirse disiplin hapsi kararı verilir; aksi halde şikâyet reddedilir.

İtiraz merci, itirazı bir hafta içinde karara bağlar; itirazı yerinde görürse işin esası hakkında da karar verir ve bu karar kesindir. İtiraz mercii, hükmü veren mahkemenin aynı yerde birden fazla dairesinin bulunması halinde numara olarak kendisinden sonra gelen daire; son numaralı daire için bir numaralı daire; o yerde tek daire varsa en yakın yerdeki aynı düzey ve sıfattaki mahkemedir. Disiplin hapsi kararları kesinleşmeden infaz edilemez; kesinleşen kararların infazı Cumhuriyet başsavcılığınca yapılır. Kesinleşen bir disiplin hapsi kararı, kesinleştiği tarihten itibaren iki yıl geçtikten sonra artık yerine getirilemez. Tedbir kararına aykırı davranışın sona ermesi, kararın gereğinin yerine getirilmesi veya şikâyetten vazgeçilmesi halinde dava ve bütün sonuçlarıyla birlikte ceza düşer.

Hukuki uyarı: Bu içerik genel bilgilendirme amacı taşır; somut olay değerlendirmesi için avukata başvurulmalıdır.

Hazırlayan: Av. Erdal Ersoy