İhtiyati Tedbir Nedir, Nasıl Alınır ve Şartları Nelerdir?

İhtiyati Tedbirin Niteliği ve Hukuki Şartları

İhtiyati tedbir; mevcut durumda meydana gelebilecek bir değişme sebebiyle hakkın elde edilmesinin önemli ölçüde zorlaşacağı, tamamen imkânsız hâle geleceği veya gecikme sebebiyle bir sakıncanın yahut ciddi bir zararın doğacağı endişesi bulunan hâllerde, uyuşmazlık konusu hakkında verilen geçici bir hukuki koruma tedbiridir. 6100 sayılı Hukuk Muhakemeleri Kanunu m. 389 uyarınca düzenlenen bu koruma, niteliğine uygun düştüğü ölçüde çekişmesiz yargı işlerinde de uygulanır. İhtiyati haciz para ve teminat alacaklarının güvence altına alınmasına özgülenmişken, ihtiyati tedbir paradan başka haklara dair uyuşmazlıklarda uyuşmazlık konusu şey üzerinde tesis edilir.

İhtiyati Tedbir Talebi ve Görevli Mahkeme

İhtiyati tedbir istemi, dava açılmadan önce davanın esası hakkında görevli ve yetkili mahkemeden istenir. Dava açıldıktan sonra yapılacak tedbir talepleri ise asıl davanın görüldüğü mahkemeye yöneltilir. Tedbir talebinde bulunulması ve bu taleplere yöneltilecek itirazların incelenmesi basit yargılama usulüne tabidir.

Tedbir talep eden taraf, dilekçesinde dayandığı ihtiyati tedbir sebebini ve türünü açıkça belirtmek ve davanın esası yönünden haklılığını yaklaşık olarak ispat etmek zorundadır. Hâkim, talep edenin hakkının derhal korunmasında zorunluluk bulunan hâllerde karşı tarafı dinlemeden de tedbir kararı verebilir.

Mahkemece Verilebilecek Tedbirler ve Kararın İçeriği

Uyuşmazlık hakkında karar vermeye yetkili mahkeme; tehlike veya zararın önüne geçmek amacıyla tedbire konu mal veya hakkın korunması, bir yediemine bırakılması ya da belirli bir hareketin yapılması yahut yapılmaması gibi sakıncaları ortadan kaldıracak her türlü geçici koruma kararına hükmedebilir.

İhtiyati tedbir kararında; talep edenin, varsa kanuni temsilcisinin ve vekilinin, karşı tarafın adı, soyadı ve yerleşim yeri ile talep edenin Türkiye Cumhuriyeti kimlik numarası gösterilir. Ayrıca tedbirin açık ve somut olarak hangi sebebe ve delillere dayandığı, neyin üzerinde ve ne tür bir tedbire karar verildiği ile talepte bulunanın ne tutarda ve ne türde teminat göstereceği karara yazılır.

Teminat Yükümlülüğü ve İstisnaları

6100 sayılı Hukuk Muhakemeleri Kanunu m. 392/1 uyarınca, ihtiyati tedbir isteyen tarafın haksız bulunması ihtimaline binaen karşı taraf ile üçüncü kişilerin maruz kalabileceği muhtemel zararlar için teminat göstermesi kuraldır. Bununla birlikte talep resmî bir belgeye veya kesin bir delile dayanıyorsa ya da durumun niteliği gerektiriyorsa, mahkeme açık gerekçe göstermek suretiyle teminatsız tedbir tesis edebilir. Adli yardımdan faydalanan kimselerin ise teminat gösterme yükümlülüğü bulunmamaktadır.

6100 sayılı Kanun m. 392/2 uyarınca, asıl davaya ilişkin kararın kesinleşmesi veya ihtiyati tedbir kararının kalkmasından itibaren bir ay içinde ilgililerce tazminat davası açılmazsa dosyaya yatırılan teminat ilgilisine iade edilir.

Tedbir Kararının Uygulanması ve İcra Süreci

6100 sayılı Kanun m. 393/1 gereğince, verilen tedbir kararının infazı, bu kararın tedbiri talep eden tarafa tefhimi veya tebliğinden itibaren bir haftalık süre içinde istenmek zorundadır. Yasal süresi içinde dava açılmış olsa dahi süresi içinde uygulama talep edilmezse tedbir kendiliğinden hükümsüz hâle gelir. Kararın infazı, kararı veren mahkemenin yargı çevresindeki veya tedbir konusu mal yahut hakkın yer aldığı bölgedeki icra dairesinden talep edilir; mahkeme kararında yer vermek kaydıyla yazı işleri müdürünü de bu hususta yetkilendirebilir.

İhtiyati tedbir kararının uygulanması için gerekirse zor kullanılabilir. Zor kullanma hususunda kolluk kuvvetleri ve köylerde muhtarlar, uygulamayı gerçekleştirecek memurun yazılı başvurusu üzerine yardım etmek ve emirlerine uymakla yükümlüdür. Uygulamayı gerçekleştiren memur, tedbir konusunu ve bulunduğu yeri gösteren, konuyla ilgili iddiaların geçirildiği bir tutanak düzenler ve tutanağın örneğini uygulama sırasında hazır bulunmayan taraflara ve duruma göre üçüncü kişiye tebliğ eder.

Dava Açma Süresi ve Tedbirin Sona Ermesi

Dava açılmasından önce ihtiyati tedbir kararı verilmişse tedbir talep eden taraf, kararın uygulanmasını istediği tarihten itibaren iki hafta içinde esas hakkındaki davasını açmak zorundadır. Ayrıca dava açtığına dair evrakı kararı uygulayan memura ibraz edip dosyaya koydurtmak ve karşılığında bir belge almakla yükümlüdür; aksi takdirde tedbir kendiliğinden kalkar. Kararda aksine bir hüküm kurulmadıkça ihtiyati tedbir kararının etkisi nihai kararın kesinleşmesine kadar devam eder. İhtiyati tedbir kalkmış veya kaldırılmış ise bu durum ilgili yerlere bildirilir ve ihtiyati tedbir dosyası asıl dava dosyasının eki sayılır.

İtiraz Yolu ve Kanun Yolu İncelemesi

Karşı taraf dinlenilmeden verilen tedbir kararlarına karşı itiraz yoluna başvurulabilir; yapılan itiraz mahkemece aksine karar verilmedikçe icrayı durdurmaz. Karşı taraf, tedbirin uygulanması sırasında hazır bulunuyorsa uygulamadan itibaren; hazır bulunmuyor ise tutanağın tebliğinden itibaren bir hafta içinde kararı veren mahkemeye itiraz edebilir. İtiraz; ihtiyati tedbirin şartlarına, mahkemenin yetkisine ve teminata yönelik olarak yapılabilir. Tedbirin uygulanması sebebiyle menfaati açıkça ihlal edilen üçüncü kişiler de tedbiri öğrenmelerinden itibaren bir hafta içinde tedbirin şartlarına ve teminata itiraz edebilirler.

İtiraz başvurusu üzerine mahkeme ilgilileri duruşmaya çağırır; tarafların gelmemesi durumunda dosya üzerinden inceleme yaparak tedbir kararını değiştirebilir ya da bütünüyle kaldırabilir. Kendisine karşı tedbir tesis edilen veya uygulanan taraf mahkemece kabul edilecek uygun bir teminat sunarsa tedbirin kaldırılmasına veya değiştirilmesine hükmedilebilir. Tedbir kararlarına veya itiraz üzerine tesis edilen kararlara karşı kanun yoluna başvurulabilir; bu başvurular ivedilikle incelenerek kesin karara bağlanır. Kanun yolu sürecinde ise dava dosyasının tamamı yerine yalnızca tedbire ilişkin evrak ve delil örnekleri yetkili mercie gönderilir.

Tedbir Kararına Muhalefet ve Disiplin Hapsi

6100 sayılı Kanun m. 398/1 gereğince, tedbir kararının uygulanmasına yönelik emirlere uymayan veya tedbir kararına aykırı hareket eden kişiler, eylemin öğrenildiği andan itibaren altı ay içinde şikâyet edilmeleri kaydıyla altı aya kadar disiplin hapsi yaptırımıyla karşılaşır. Disiplin hapsi şikâyetinde görevli ve yetkili mahkeme, esas dava açılmamışsa tedbiri tesis eden mahkeme, esas dava görülmekteyse davanın derdest olduğu mahkemedir.

Tedbir kararına aykırı davranışın sona ermesi, kararın gereğinin yerine getirilmesi veya şikâyetten vazgeçilmesi hâlinde dava ve bütün sonuçlarıyla beraber disiplin hapsi cezası düşer. Tedbire muhalefet dolayısıyla verilen disiplin hapsi kararları kesinleşmeden infaz edilemez; kesinleşen kararların infazı Cumhuriyet başsavcılığınca yerine getirilir. Disiplin hapsine ilişkin karar, kesinleştiği tarihten itibaren iki yıl geçtikten sonra yerine getirilemez.

Haksız İhtiyati Tedbirden Doğan Tazminat Sorumluluğu

Lehine tedbir tesis edilen kişinin talep anında haksız olduğunun anlaşılması, kararın kendiliğinden kalkması veya yapılan itiraz neticesinde kaldırılması durumlarında haksız tedbir dolayısıyla meydana gelen zararların tazmini gerekir. Haksız tedbirden kaynaklı tazminat talepleri, esas uyuşmazlığın karara bağlandığı mahkeme nezdinde dava edilir. 6100 sayılı Kanun m. 399/3 gereğince tazminat davası açma hakkı, hükmün kesinleştiği veya tedbir kararının ortadan kalktığı tarihten itibaren bir yıllık zamanaşımı süresine tabidir.

Hukuki uyarı: Bu içerik genel bilgilendirme amacı taşır; somut olay değerlendirmesi için avukata başvurulmalıdır.

Hazırlayan: Av. Erdal Ersoy