İdari Soruşturma Kavramı ve Kapsamı
İdari soruşturma; idarenin iç işleyişine ilişkin kurallara aykırı eylem ve işlemleri saptanan memurların idari, hukuki, mali ve cezai sorumluluk durumlarının tespiti amacıyla bilgi ve belge toplanarak yürütülen araştırma, inceleme ve değerlendirme işlemidir. Kamu hizmetinin düzenli işlemesini güvence altına almayı hedefler.
Disiplin soruşturmasının başlatılabilmesi için ilgili kişinin disiplin suçunu oluşturan eylemin gerçekleştiği anda memur statüsünde bulunması yeterlidir. Disiplin suçu teşkil eden eylemden sonra memuriyetten ayrılan, istifa eden, çekilmiş sayılan veya Devlet memurluğundan çıkarma cezası alan kişiler hakkında da soruşturma yürütülebilir.
Soruşturma Açma ve Ceza Verme Zamanaşımı Süreleri
657 sayılı Devlet Memurları Kanunu'nun 127. maddesi uyarınca disiplin soruşturması açılması belirli sürelere tabi kılınmıştır. Memurluktan çıkarma cezasını gerektiren fiillerde yetkili makamın fiili öğrendiği tarihten itibaren 6 ay içinde soruşturmanın açılması gerekir. Çıkarma cezası dışındaki disiplin cezalarını gerektiren fiillerde ise bu süre fiilin öğrenilmesinden itibaren 1 aydır.
Disiplin suçunu öğrenme tarihi olarak evrakın tebliğ veya kayda girdiği tarih kabul edilir. Önceden inceleme yaptırılan durumlarda ise düzenlenen inceleme raporunun tarihi öğrenme tarihi sayılır.
657 sayılı Kanun'un 127. maddesinin ikinci fıkrası uyarınca, ceza gerektiren fiilin işlendiği tarihten itibaren 2 yıl geçtikten sonra disiplin cezası verilemez. Ancak memura verilen disiplin cezasının idare mahkemesi tarafından iptal edilmesi durumunda bu 2 yıllık zamanaşımı süresi uygulanmaz.
Soruşturmacı Görevlendirilmesi ve Tahkikat Usulü
Disiplin tahkikatında görevlendirilecek soruşturmacının, unvan ve kadro bakımından hakkında soruşturma yürütülen memurun üstü veya en azından eşiti statüsünde bulunması zorunludur.
Soruşturma konusu fiilin mağduru olan veya soruşturulan memur ile arasında husumet bulunan kimseler soruşturmacı olarak atanamaz.
Soruşturmacı olarak görevlendirilenler, kendisini görevlendiren disiplin amirinin disiplin cezası verme yetkisi hariç olmak üzere bütün yetkilerine sahiptir. Bu kapsamda soruşturma konusuyla sınırlı olarak her türlü evrakı inceleme, ilgili kişi ve kurumlardan bilgi ve belge alma, tanık dinleme, keşif yapma, soruşturulan memurun savunmasını alma ve soruşturma raporu düzenleme yetkisi bulunur. Soruşturmacı, görevlendirildiği konu dışında yeni bir disipline aykırı fiil tespit ettiğinde kendiliğinden işlem yapamaz; durumu disiplin amirine bildirerek yazılı ek soruşturma izni almak zorundadır.
Soruşturma kapsamında isnat edilen fiile ilişkin mağdur veya ihbarcının beyanı ile olay hakkında bilgi ve görgü sahibi olan tanıkların yeminli beyanlarının alınması gerekir. Beyanların bizzat, yazılı ve ifadeyi alan, veren ile varsa yazıcının imzalarını içerecek şekilde düzenlenmesi zorunludur; adli soruşturmada alınan ifadelere atıf yapılmakla yetinilemez.
Disiplin soruşturmasının nasıl yürütüleceğine ilişkin açık bir kural bulunmayan durumlarda soruşturmalar genel hükümlere ve teamüllere göre sonuçlandırılmaktadır.
Disiplin Soruşturmasında Savunma Hakkı
Hakkında soruşturma yürütülen memurun savunması alınmadan disiplin cezası tesis edilemez. Savunma almak idare bakımından mutlak bir yükümlülük teşkil ederken, savunma yapmak memur açısından bir hak niteliğindedir. Memurun savunma yapmaktan kaçınması, kendisine isnat edilen eylemleri kabul ettiği şeklinde değerlendirilemez.
657 sayılı Kanun'un 130. maddesi uyarınca memur hakkındaki iddia edilen fiil ve hallerin yer, zaman, kişi ve olay belirtilerek gösterilmesi şarttır. Memura 7 günden az olmamak üzere savunma süresi tanınır ve bu süre içinde savunmasını yapmaması halinde savunma hakkından vazgeçmiş sayılacağı ihtar edilir.
Disiplin soruşturmasında gizlilik üçüncü kişiler bakımından geçerlidir. Ancak 657 sayılı Devlet Memurları Kanunu, memurluktan çıkarma durumu saklı kalmak üzere, soruşturulan memura soruşturma dosyasındaki evrakı görme veya bunlardan kopya alma hakkı tanımamıştır.
Adli Yargılama ile Disiplin Soruşturmasının İlişkisi
657 sayılı Kanun'un 131. maddesi gereğince, memur hakkında yürütülen disiplin soruşturmasının sonuçlandırılması için o memur hakkındaki adli soruşturmanın sonucu beklenemez. Ceza yargılamasında mahkumiyet kararı verilmiş olması veya verilmemesi disiplin cezası uygulanmasını engellemez.
Aynı disiplin ihlali sebebiyle aynı idare tarafından yalnızca tek bir disiplin cezası verilebilir. Bu ilke, adli suç teşkil eden fiiller nedeniyle ceza mahkemelerince ayrıca adli yaptırımlar uygulanmasına engel oluşturmaz.
Disiplin Cezaları ve Yaptırımların Uygulanması
657 sayılı Devlet Memurları Kanunu'nun 125. maddesinde uyarma, kınama, aylıktan kesme, kademe ilerlemesinin durdurulması ve Devlet memurluğundan çıkarma olmak üzere toplam 5 adet disiplin cezası düzenlenmiştir. Kanunda öngörülenler haricinde disiplin cezası verilemez.
Disiplin hukukunda cezalar bakımından kanunilik ilkesi geçerli olup disiplin suçları yönünden yasallık ilkesi mutlak değildir. 657 sayılı Kanun'un 125. maddesinin dördüncü fıkrası uyarınca, kanunda sayılan eylem ve durumlara nitelik ve ağırlık itibarıyla benzer fiillerde bulunan memurlara da aynı neviden disiplin cezaları verilebilir.
Disiplin cezaları kural olarak verildikleri andan itibaren derhal uygulanır. Bu durumun istisnası aylıktan kesme cezası olup söz konusu ceza, kararın verildiği tarihi takip eden aybaşında tatbik edilir.
İdari soruşturmada savunma vermek zorunlu mudur?
Savunma almak idare bakımından zorunlu bir yükümlülüktür; savunma yapmak ise memur için haktır. Savunma yapılmaması iddiaların kabul edildiği anlamına gelmez.
Memuriyetten ayrılanlar hakkında soruşturma açılabilir mi?
Fiilin işlendiği tarihte memur statüsünde bulunulması yeterlidir. Kişi daha sonra istifa etmiş veya memurluktan çıkarılmış olsa dahi disiplin soruşturması açılabilir.
Disiplin soruşturmasında tanık beyanları nasıl alınır?
Tanık ve müşteki beyanları adli ifadeye atıfla yetinilmeksizin soruşturmacı tarafından bizzat, yeminli, yazılı ve imza altına alınarak toplanmalıdır.
Savunma hazırlamak için memura ne kadar süre verilir?
657 sayılı Kanun'un 130. maddesi uyarınca memura en az 7 gün süre tanınması ve bu sürede savunma verilmezse haktan vazgeçilmiş sayılacağının bildirilmesi gerekir.
Hukuki uyarı: Bu içerik genel bilgilendirme amacı taşır; somut olay değerlendirmesi için avukata başvurulmalıdır.
Hazırlayan: Av. Erdal Ersoy