İdari İstinaf Mahkemesinin Görevleri ve Yargılama Usulü

İdari İstinaf Mahkemesinin Yargı Sistemindeki Yeri ve Görevleri

İdari istinaf mahkemeleri, ilk derece idare ve vergi mahkemelerince karara bağlanan uyuşmazlıklara karşı yapılan başvuruları ikinci derece yargılama mercii olarak inceleyen genel yetkili üst mahkemelerdir. 2576 sayılı Bölge İdare Mahkemeleri, İdare Mahkemeleri ve Vergi Mahkemelerinin Kuruluşu ve Görevleri Hakkında Kanun uyarınca kurulan bu mahkemeler, yargı çevreleri dahilindeki idare ve vergi mahkemelerinin kararlarını hem maddi vaka hem de hukuka uygunluk yönünden denetler. Mahkemenin temel görev alanları arasında istinaf taleplerini karara bağlamak, yargı çevresinde bulunan mahkemeler arasında doğabilecek görev ve yetki uyuşmazlıklarını kesin olarak karara bağlamak ve kanunların bölge idare mahkemelerine yüklediği diğer vazifeleri ifa etmek yer alır. Dosyalar, kanuni öncelikler ve yetkili kurullarca tespit edilen öncelikli işler gözetilerek geliş ve tekemmül sırasına göre karara bağlanır; öncelikli olanlar dışındaki dava dosyaları tekemmül gününden itibaren en geç altı ay içinde neticelendirilir.

İstinaf Kanun Yoluna Başvuru Koşulları ve Süresi

İlk derece idare ve vergi mahkemelerinin nihai kararlarına karşı, özel kanunlarda farklı bir kanun yolu düzenlenmiş bulunsa dahi, kararın tebliğ edildiği tarihten itibaren otuz gün içinde yargı çevresinde yer alınan bölge idare mahkemesine istinaf başvurusunda bulunulabilir. Bu kanun yoluna yapılacak müracaatlarda temyizin şekil ve usul kuralları geçerli olup başvuru dilekçesindeki hitap ve ifadeyle bağlı kalınmaksızın dava dosyası yetkili idari istinaf mahkemesine iletilir. İvedi yargılama usulüne tabi olan uyuşmazlıklarda ise istinaf yoluna başvuru imkanı bulunmamaktadır. Ayrıca konusu kanunda gösterilen parasal sınırın altında kalan vergi davaları, tam yargı davaları ve iptal istemleri hakkında ilk derece mahkemelerince verilen kararlar kesin nitelikte olduğundan bunlara karşı istinaf yoluna gidilemez. İlk derece yargılamasında hükmü kuran veya karara iştirak etmiş olan hâkimin, aynı davanın istinaf aşamasındaki inceleme heyetinde görev alması kanunen mümkün değildir. Bölge idare mahkemesinin 2577 sayılı İdari Yargılama Usulü Kanunu'nun 48 inci maddesinin yedinci fıkrası uyarınca verdiği kararlara karşı tebliğ gününü izleyen günden itibaren yedi gün içinde temyiz kanun yoluna başvurulabilir.

İstinaf Yargılamasında İnceleme Usulü ve Heyet Yapısı

İdari istinaf mahkemelerinde yargılama usulü yazılılık esasına dayanır ve uyuşmazlıklar evrak üzerinden yürütülür. Mahkeme, re'sen araştırma ilkesi gereğince davanın aydınlatılması için zaruri gördüğü her türlü bilgi ve belgeyi tarafların istemi olmasa dahi ilgililerden veya taraflardan isteyebilir. Yazılı usulün bir sonucu olarak idari istinaf yargılamasında tanık dinlenmesi yahut sözlü ifade alınması gibi delil toplama yöntemlerine yer verilmez; ancak tüm veriler toplandıktan sonra lüzum görülürse keşif yapılmasına veya bilirkişi incelemesine karar verilebilir. Dosyanın tekemmülü safhasında bilgi ve belge istenmesine ya da taraflara ek süre tanınmasına ilişkin ara kararları daire başkanı, mahkeme başkanı veya dosyanın tevzi edildiği üye tek başına tesis edebilir. Dosyadaki tüm eksiklikler tamamlandıktan sonra istinaf dairesi uyuşmazlığa dair nihai kararını üç kişilik heyet halinde açıklar.

İdari İstinaf Mahkemesinde Duruşma Yapılması

İdari istinaf mahkemesinde duruşma yapılması, tarafların talepte bulunmasına ve mahkemenin bu husustaki takdirine bağlıdır; bununla birlikte mahkeme talep bulunmasa dahi kendiliğinden duruşma açılmasına karar verebilir. Duruşma açılmasına karar verildiği takdirde duruşma davetiyeleri duruşma gününden en az otuz gün önce taraflara gönderilir. Kural olarak açık yapılan celseler, genel ahlakın veya kamu güvenliğinin gerektirdiği hallerde mahkeme kararıyla kısmen veya tamamen gizli gerçekleştirilebilir. Duruşmayı başkan yönetir ve duruşmalarda taraflara ikişer defa söz hakkı verilir. Taraflardan yalnızca biri gelirse onun açıklamaları dinlenir; tarafların hiçbiri gelmezse duruşma açılmaz ve inceleme evrak üzerinden yürütülür. Duruşma yapıldıktan sonra en geç onbeş gün içinde karar verilir.

İstinaf İncelemesi Neticesinde Verilebilecek Kararlar

İstinaf merci, ilk derece mahkemesinin hükmünü maddi olay ve hukuki denetim bakımından haklı ve kanuna uygun gördüğü takdirde istinaf isteminin reddine hükmeder; kararda yalnızca düzeltilebilir maddi hatalar bulunması halinde gerekli tashihi yaparak ret kararı kurar. İlk derece mahkemesi kararının hukuka aykırı olduğu sonucuna varılırsa istinaf başvurusu kabul edilerek ilk derece kararı kaldırılır ve daire tarafından uyuşmazlığın esası hakkında yeniden hüküm tesis edilir. Bu yargılama sırasında gerek duyulduğunda kararı veren ilk derece mahkemesi veya başka bir yer idare ya da vergi mahkemesi istinabe edilebilir. Buna karşılık ilk inceleme üzerine verilen kararlara karşı yapılan istinaf müracaatının yerinde bulunması ya da davanın görevsiz veya yetkisiz mahkemece, yahut hakkında ret veya yasaklılık kararı bulunan hâkimce incelenmiş olması durumlarında, başvuru kabul edilerek karar kaldırılır ve dosya davanın esasına girilmek üzere ilgili mahkemeye iade edilir; bölge idare mahkemesinin bu usuli gönderme kararları kesindir.

İstinaf Aşamasında Yürütmenin Durdurulması ve İtiraz Yolu

İdare veya vergi mahkemesi kararına karşı istinaf yoluna başvurulmuş olması, iptali istenen idari işlemin icrasını kendiliğinden sekteye uğratmaz; yürütmenin durdurulması davacı tarafından açıkça talep edilmelidir. Yürütmenin durdurulmasına karar verilebilmesi için idari işlemin uygulanmasıyla telafisi güç veya imkansız zararların meydana gelmesi ve idari işlemin açıkça hukuka aykırı bulunması koşullarının eş zamanlı olarak vücut bulması kanunen zorunludur. Uygulanmasıyla etkisi tükenecek nitelikteki idari işlemler hakkında idarenin savunması alınmadan evvel de yürütmenin durdurulması kararı tesis edilebilir; ancak kamu personeline ilişkin nakil, atama, unvan değişikliği ile geçici veya sürekli görevlendirme tasarrufları bu istisna kapsamında kabul edilmez. İlk derece mahkemeleri veya tek hâkim tarafından verilen yürütmenin durdurulması kararlarına karşı tebliğ gününü izleyen günden itibaren yedi gün içinde bölge idare mahkemesine itiraz hakkı mevcuttur; bölge idare mahkemesince verilen yürütmenin durdurulması kararlarına karşı ise yine tebliğden itibaren yedi gün içinde en yakın bölge idare mahkemesine başvurulabilir. İtiraz mercileri önlerine gelen dosyayı yedi gün içinde inceleyerek kesin olarak karara bağlar.

İstinaf Kararlarının Kesinleşmesi ve Danıştay'da Temyiz

Bölge idare mahkemelerince karara bağlanan dosyalardan 2577 sayılı Kanun'un 46 ncı maddesinde tahdidi şekilde sayılan dava türleri dışındakiler kesin nitelik taşır ve bu hükümlere karşı temyiz yoluna başvurulamaz. Kanunun 46 ncı maddesinde yer alan uyuşmazlıklara ilişkin istinaf kararlarına karşı ise tebliğ tarihini izleyen günden itibaren otuz gün içinde Danıştay nezdinde temyiz incelemesi istenebilir. Temyiz kanun yoluna tabi olmayan kesin kararlar dosyayla birlikte hükmü kuran ilk derece mahkemesine iade edilir ve bu mahkemelerce yedi gün içerisinde ilgililere tebliğe çıkarılır.

Hukuki uyarı: Bu içerik genel bilgilendirme amacı taşır; somut olay değerlendirmesi için avukata başvurulmalıdır.

Hazırlayan: Av. Erdal Ersoy