İdare Mahkemesi ve Görev Alanına Giren İdari Davalar

İdare mahkemesi, idarenin hukuka aykırı işlem ve eylemlerine karşı açılan davalara bakmakla yükümlü, idari yargı kolundaki genel görevli ilk derece mahkemesidir. İdari yargı düzeninde özel yetkili mahkeme niteliğindeki vergi mahkemelerinin ve ilk derece mahkemesi sıfatıyla Danıştayın bakacağı uyuşmazlıklar haricindeki tüm idari davalar idare mahkemesinde çözümlenir. Kanunla açıkça yetki verilmedikçe diğer yargı yerlerinin idari davalara bakma görevi bulunmamaktadır.

2576 sayılı Bölge İdare Mahkemeleri, İdare Mahkemeleri ve Vergi Mahkemelerinin Kuruluşu ve Görevleri Hakkında Kanun uyarınca idare mahkemelerinin kuruluşu ve görev çerçevesi yasa ile düzenlenmiştir. Bu mahkemelerin yargı çevrelerinin belirlenmesi veya değiştirilmesi Hakimler ve Savcılar Kurulu kararıyla gerçekleştirilir.

İdare Mahkemesinin Görev Alanı ve Çözümlediği Dava Türleri

2576 sayılı Kanun'un 5. maddesi uyarınca idare mahkemeleri; idari işlemlerin yetki, şekil, sebep, konu ve maksat yönlerinden hukuka aykırılığı gerekçesiyle açılan iptal davalarını, idari eylem ve işlemlerden ötürü menfaat veya hakları ihlal edilenler tarafından açılan tam yargı davalarını ve tahkim şartı öngörülen imtiyaz şartlaşma ve sözleşmeleri haricindeki kamu hizmeti idari sözleşmelerinden doğan uyuşmazlıkları karara bağlar. Özel kanunlarda Danıştayın görevli olduğu belirtilse dahi İdari Yargılama Usulü Kanunu ile idare mahkemelerinin görevli kılındığı davalar ile diğer kanunlarla kendilerine tevdi edilen işler de idare mahkemesince çözümlenir.

Gözetim belgesi aranmaması talebiyle gümrük müdürlüğüne yapılan başvurunun reddine ilişkin işlem vergi mahkemesinin kanunla çizilmiş özel görev alanına girmediğinden, kanuni hakim ilkesi gereği uyuşmazlığın genel görevli idare mahkemesinde çözümlenmesi gerekir. Benzer şekilde, imtiyaz sözleşmesine dayalı enerji satış anlaşmasının uygulanmasından kaynaklanan uyuşmazlıkların görüm ve çözümü de adli yargının değil idare mahkemesinin görevindedir.

6292 sayılı Kanun kapsamında taşınmaz hissesinin bedelsiz iadesi şartlarını taşıyıp taşımadığına yönelik idari ön işlemler ile kamu alanında yer alan huzur hakkı alacağı gibi konularda idarenin olumsuz tutumundan doğan zararların giderilmesi talepleri idari yargının görevindedir. Devredilen Emekli Sandığına yönelik uyuşmazlıklarda 506, 1479 veya 5510 sayılı kanunların uygulanma imkanı bulunmadığı takdirde, iş mahkemelerinin görev alanı doğmayacağından dava idari yargıda görülür.

İdarenin Hizmet Kusurundan Doğan Tam Yargı Davaları

Kamu kurumlarının kamusal görevlerini yürüttükleri sırada meydana gelen hizmet kusurlarından doğan zararların giderilmesi için idari yargı yerlerinde tam yargı davası açılması gerekir. Yargı yolu ve görev kuralları kamu düzenine ilişkin olup mahkemelerce davanın her safhasında kendiliğinden gözetilir. 2577 sayılı İdari Yargılama Usulü Kanunu'nun 2. maddesi gereğince idari yargıda yalnızca ilgili kamu kurumu davalı gösterilebilir; gerçek kişiler veya özel hukuk tüzel kişileri aleyhine idari yargı mercilerinde dava açılamaz.

Belediyelerin kanalizasyon altyapısındaki arıza ve yetersizliklerden ötürü taşınmazlarda meydana gelen hasarlar, sulama birliklerinin sulama hizmetini gereği gibi sunmaması neticesinde doğan tarımsal verim kayıpları ve İl Özel İdarelerinin yol yapım çalışmalarını ve denetimlerini gereği gibi yerine getirmemesi sonucu oluşan zararlar hizmet kusuru oluşturur. Bu fiillerden doğan tazminat talepleri adli mahkemelerde ileri sürülemez; idare mahkemesinde tam yargı davası olarak açılmalıdır.

Karayollarının sürekli bakım altında tutulması ve trafik güvenliğinin sağlanması yükümlülüğünün yerine getirilmemesi sebebiyle yola kaya düşmesi sonucu meydana gelen can kayıpları da kamu hizmetinin kusurlu işletilmesine dayanır. Bu tür zararlarda özel hukuk hükümlerine dayalı araç işleten sorumluluğu kuralları değil, idare mahkemesinin görev alanındaki kamusal hizmet kusuru esasları uygulanır.

İdari Yargıda İlk İnceleme Usulü ve Kararlar

İdare mahkemelerine sunulan dilekçeler evrak bürosunca kaydedilerek mahkemesine havale edilir ve başvurana tarih ve sayıyı gösteren ücretsiz bir alındı kağıdı verilir. Dava dilekçeleri mahkeme başkanı veya görevlendireceği bir üye tarafından sırasıyla görev ve yetki, idari merci tecavüzü, ehliyet, kesin ve yürütülmesi gereken işlem olma, süre aşımı, husumet ve dilekçe düzenleme şartları yönünden incelenir. Heyet halinde bakılacak davalarda bu konulara aykırılık tespit edilirse mahkemeye bir rapor sunulur; ilk inceleme işlemleri dilekçenin kaydından itibaren en geç on beş gün içinde tamamlanır. İlk incelemede aykırılık görülmezse veya rapor mahkemece yerinde bulunmazsa dilekçe davalı idareye tebliğe çıkarılır.

İlk inceleme konularındaki noksanlıklar inceleme safhasından sonra anlaşılsa dahi davanın her aşamasında 2577 sayılı Kanun'un 15. maddesi hükümleri tatbik olunur. İnceleme sonucunda uyuşmazlığın adli yargının görev alanına girdiği anlaşılırsa davanın reddine; idari yargı kolu içinde görevsiz veya yetkisiz bir mahkemede dava açıldığı belirlenirse davanın görev veya yetki yönünden reddedilerek dosyanın görevli ya da yetkili mahkemeye gönderilmesine karar verilir. Davacının ehliyetinin bulunmaması, dava konusu işlemin kesin ve icrai nitelik taşımaması veya kanuni dava açma süresinin aşılmış olması hallerinde davanın reddi kararı verilir.

Davanın hasım gösterilmeden veya yanlış hasım gösterilerek açılması durumunda dava reddedilmez; mahkemece tespit edilecek gerçek hasma dilekçe tebliğ edilir. Dilekçenin kanuni şekil kurallarına uymaması veya ehliyetli kişinin avukat olmayan vekili aracılığıyla dava açması durumunda, otuz gün içinde bizzat, avukatla veya eksiklikler tamamlanarak yeniden dava açılmak üzere dilekçe reddedilir. İdari merci tecavüzü halinde ise dilekçe görevli idari mercie tevdi edilir. İdari yargı içinde gönderme, gerçek hasma tebliğ ve dilekçe ret kararları haricindeki ilk inceleme kararlarına karşı istinaf veya temyiz kanun yoluna başvurulabilir. Dilekçenin reddi üzerine verilen otuz günlük sürede aynı yanlışlıkların tekrarlanması halinde dava reddedilir.

İdare Mahkemesinde Yargılama Usulü ve İspat

2577 sayılı Kanun'un 1. maddesi uyarınca idare mahkemelerinde yazılı yargılama usulü uygulanır ve inceleme evrak üzerinde yapılır. Aynı Kanun'un 20. maddesi uyarınca idare mahkemeleri bakmakta oldukları davalara ilişkin her türlü incelemeyi kendiliğinden yapar; lüzum gördükleri evrakın gönderilmesini ve her türlü bilginin verilmesini taraflardan ve ilgili diğer yerlerden isteyebilir.

Evrak üzerinden inceleme usulünün gereği olarak idari yargılama usulünde tanık dinlenmesi veya şahısların ifadesine başvurulması yöntemi geçerli değildir. Örneğin bir akademik doktora sınavındaki başarısızlık işlemine karşı açılan davada jüri üyelerinin ifadesi alınarak karar verilemez; mahkemece iddiaların tespiti amacıyla ancak keşif ve bilirkişi incelemesi yoluna başvurulabilir.

Dava açıldıktan sonra delil tespiti talepleri münhasıran davaya bakan idari yargı yerinden talep edilebilir. İdare mahkemesi talebi yerinde bulduğu takdirde delil tespitini heyet üyelerinden birine yaptırabileceği gibi, tespitin mahalli idari veya adli yargı mercileri marifetiyle yerine getirilmesine de karar verebilir.

Yürütmenin Durdurulması Kurumu ve Şartları

2577 sayılı Kanun'un 27. maddesi uyarınca idare mahkemesinde dava açılması, dava konusu edilen idari işlemin yürütülmesini kendiliğinden durdurmaz. Yürütmenin durdurulması kararının verilebilmesi için işlemin uygulanması halinde telafisi güç veya imkansız zararların doğması ve idari işlemin açıkça hukuka aykırı olması şartlarının birlikte gerçekleşmesi zorunludur. Mahkeme kararında işlemin hangi somut gerekçelerle açıkça hukuka aykırı olduğunu ve hangi telafisi imkansız zararları doğuracağını belirtmek zorundadır. Yalnızca ilgili kanun hükmünün iptali istemiyle Anayasa Mahkemesine başvurulduğu gerekçesiyle yürütmenin durdurulması kararı tesis edilemez.

Uygulanmakla etkisi tükenecek idari işlemlerin yürütülmesi, idarenin savunması alındıktan sonra yeniden karar verilmek üzere savunma alınmaksızın da durdurulabilir. Ancak kamu görevlileri hakkında tesis edilen atama, naklen atama, görev ve unvan değişikliği ile geçici veya sürekli görevlendirmelere ilişkin işlemler kanun gereğince uygulanmakla etkisi tükenecek işlem niteliğinde sayılmaz. Dava dilekçesi ve eklerinden talebin haksız olduğu anlaşılırsa davalı idarenin savunması alınmadan da yürütmenin durdurulması istemi reddedilebilir.

Yürütmenin durdurulması istemli davalarda tebligat ve cevap süreleri mahkemece kısaltılabileceği gibi bildirimlerin memur eliyle yapılmasına karar verilebilir. Yürütmenin durdurulması kararları kural olarak teminat karşılığında verilir; ancak durumun gereklerine göre teminattan sarfınazar edilebileceği gibi idareden ve adli yardımdan yararlanan kişilerden teminat alınmaz. Hakkında durdurma kararı verilen dosyalar öncelikle incelenip karara bağlanır ve yürütmenin durdurulması kararlarının on beş gün içinde yazılıp imzalanması zorunludur.

İdare mahkemelerince veya tek hakim tarafından yürütmenin durdurulması istemi hakkında verilen kararlara karşı tebliğden itibaren yedi gün içinde bölge idare mahkemesine bir defaya mahsus itiraz edilebilir. İtiraz mercii dosyanın intikalinden itibaren yedi gün içinde kesin karar verir. Aynı fiili ve hukuki sebeplere dayanılarak ikinci kez yürütmenin durdurulması isteminde bulunulamaz.

Yetkili Mahkemenin Belirlenmesi ve Bağlantılı Davalar

2577 sayılı Kanun'un 32. maddesi gereğince idari yargıda yetki kamu düzenine ilişkin olup mahkemece kendiliğinden gözetilir. Özel yasalarda veya İdari Yargılama Usulü Kanunu'nda aksine hüküm bulunmayan hallerde genel yetkili mahkeme, dava konusu idari işlemi veya idari sözleşmeyi yapan idari merciin bulunduğu yerdeki idare mahkemesidir. Örneğin 2330 sayılı Kanun kapsamında nakdi tazminat talebinin zımnen reddine ilişkin davada, işlemi tesis eden bakanlığın bulunduğu yer idare mahkemesi genel yetkilidir.

Kamu görevlilerinin atanması ve nakilleriyle ilgili davalarda yetkili mahkeme, ilgilinin yeni veya eski görev yerindeki idare mahkemesidir. Birden çok mahkemenin yetki çevresine yayılan sağlık hizmetindeki kusur iddialarından kaynaklanan uyuşmazlıklarda ise yetkili yargı yeri, sağlık hizmetinin sona erdiği yer idare mahkemesidir.

Görevsizlik veya yetkisizlik sebebiyle dosya gönderilen mahkeme de kendisini görevsiz veya yetkisiz gördüğü takdirde; ilk kararı veren mahkeme ile aynı bölge idare mahkemesi yargı çevresinde bulunuyorsa uyuşmazlık bölge idare mahkemesince, farklı çevrelerde bulunuyorsa Danıştay tarafından kesin olarak çözümlenir. Kararlar ilgili mahkemelere bildirilir ve taraflara tebliğ olunur.

Aynı maddi veya hukuki sebepten kaynaklanan ya da biri hakkında verilecek kararın diğerini etkileyeceği davalar bağlantılı dava sayılır. İdari yargıda bağlantıdan söz edilebilmesi için davaların tümünün idari yargının görevine girmesi, kararların birbirini etkileyecek mahiyette olması ve davaların derdest bulunması şarttır. Değişik bölge idare mahkemesi yargı çevrelerinde yer alan davalarda bağlantı kararı verilirse dosyalar Danıştaya gönderilir. Danıştay bağlantı görürse yetkili mahkemeyi tayin eder; aksi halde dosyaları ilgili mahkemelere iade eder.

İvedi Yargılama Usulü ve Kanun Yolları

2577 sayılı Kanun'un 20/A maddesinde yer alan ivedi yargılama usulü; ihaleden yasaklama kararları hariç ihale işlemleri, acele kamulaştırma, Özelleştirme Yüksek Kurulu kararları, Turizmi Teşvik Kanunu kapsamındaki satış, tahsis ve kiralama işlemleri, idari yaptırımlar hariç çevresel etki değerlendirmesi kararları ve afet riski altındaki alanların dönüştürülmesine ilişkin Bakanlar Kurulu kararlarına karşı açılan davalarda tatbik edilir.

İvedi yargılama usulünde dava açma süresi otuz gündür ve üst makama başvuruya ilişkin usul uygulanmaz. Mahkeme ilk incelemeyi yedi gün içinde tamamlayarak dilekçeyi tebliğe çıkarır. Savunma süresi on beş gün olup bir defaya mahsus en çok on beş gün uzatılabilir. Bu usulde yürütmenin durdurulması kararlarına karşı itiraz yolu kapalıdır.

Genel usule tabi uyuşmazlıklarda idare mahkemesi kararlarına karşı tebliğden itibaren otuz gün içinde bölge idare mahkemesine istinaf yoluna gidilebilir. İstinaf başvurusuna konu kararı veren veya bu karara iştirak eden ilk derece hakimi, bölge idare mahkemesindeki istinaf incelemesinde yer alamaz. İvedi yargılama usulünde ise istinaf kanun yolu bulunmayıp, idare mahkemesinin verdiği nihai kararlara karşı tebliğden itibaren on beş gün içinde Danıştaya temyiz başvurusunda bulunulabilir.

Hukuki uyarı: Bu içerik genel bilgilendirme amacı taşır; somut olay değerlendirmesi için avukata başvurulmalıdır.

Hazırlayan: Av. Erdal Ersoy