İdare Mahkemesinde Genel Yetki ve Özel Yetki Ayrımı

İdari yargıda yetkili idare mahkemesi, 2577 sayılı İdari Yargılama Usulü Kanunu’nun 32. maddesindeki genel ölçüye göre belirlenir. Göreve ilişkin hükümler saklıdır. Bu Kanunda veya özel kanunlarda yetkili idare mahkemesi gösterilmemişse yetkili yer, dava konusu idari işlemi ya da idari sözleşmeyi yapan idari merciin bulunduğu yerdeki idare mahkemesidir. Uyuşmazlık için ayrı bir yetkili mahkeme gösterilmişse genel ölçü değil, özel kural uygulanır. Aynı maddede, bu Kanunun uygulanmasında yetkinin kamu düzeninden olduğu belirtilir.

Yetkinin işlevi

Yetki, mahkemenin hangi tür işe bakacağını belirleyen kural değildir. Aynı türde ve aynı derecede olan mahkemeler arasından, belirli bir coğrafi çevredeki davaya hangisinin bakacağını gösterir. Belirleme, o davaya bakma hakkını ve davaya bakmakla yükümlü olmayı birlikte ifade eder. İdari yargıda yetkili yargı yerinin sınırı, yasanın önceden çizdiği alandır. Bu alandaki mahkeme, önündeki davaya konu itibarıyla bakmakla yükümlüdür.

Genel yetkinin şartları

32. maddedeki yer ölçüsü genel yetkidir ve her uyuşmazlığa koşulsuz uygulanmaz. İlk kayıt, göreve ilişkin hükümlerin saklı kalmasıdır. İkinci kayıt, bakılacak uyuşmazlık için yetkili idare mahkemesinin bu Kanunda veya özel bir kanunda ayrıca gösterilmemiş olmasıdır. İki kayıt da gerçekleşmişse yetkili idare mahkemesi, davaya konu idari işlemi veya idari sözleşmeyi yapan idari merciin bulunduğu yerdeki idare mahkemesidir.

Ayrı bir düzenleme varsa genel ölçü bırakılır. Uyuşmazlığın hangi yerdeki idare mahkemesinde görüleceği İdari Yargılama Usulü Kanunu’nda veya başka bir özel kanunda ayrıca yazılmışsa yetkili mahkeme o yazıma göre bulunur. Genel yetki, özel yetkinin gösterildiği uyuşmazlıkta özel kuralın önüne geçmez.

Görev hükümlerinin saklı tutulması

Genel yetki, görev kuralları bir yana bırakılarak işletilmez. Madde, yetkili idare mahkemesinin yerini koyarken göreve ilişkin hükümleri saklı tutar. Uyuşmazlığın idare mahkemesinin görev çevresinde mi kaldığı, yoksa ilk derecede Danıştayda çözülecek işlerden mi olduğu, bu saklı hükümlere göre ele alınır. Yer ölçüsü, görev hükmünün yerine konacak bir kural olarak yazılmamıştır.

İdare mahkemesinin görev çevresi

2576 sayılı Bölge İdare Mahkemeleri, İdare Mahkemeleri ve Vergi Mahkemelerinin Kuruluşu ve Görevleri Hakkında Kanun’un 5. maddesi, idare mahkemesinin hangi davaları çözeceğini sayar. Vergi mahkemesinin görevine giren davalar ile ilk derecede Danıştayda çözülecek işler bu çevrenin dışında bırakılır. Kalan alanda idare mahkemesi iptal davasını ve tam yargı davasını çözümler. Kamu hizmetlerinden birinin yürütülmesi için yapılan idari sözleşmeden taraflar arasında çıkan uyuşmazlık da bu görev içindedir. Başka kanunların idare mahkemesine verdiği işler aynı çevrede çözülür. Birinci fıkrada 24 Şubat 1988, idari sözleşmeye ilişkin bentte 8 Haziran 2000 tarihli değişiklik kaydı vardır.

İdari sözleşme sayımında bir ayırma daha vardır. Tahkim yolu öngörülen imtiyaz şartlaşma ve sözleşmesinden doğan uyuşmazlık, idare mahkemesinin bu görev sayımının dışında tutulmuştur. Buna karşılık tahkim yolu öngörülmeyen, kamu hizmetine ilişkin imtiyaz şartlaşma ve sözleşmesinden doğan idari dava, Danıştayın ilk derece görevinde karara bağlanır. İdare mahkemesinin görev çevresi zaten ilk derecede Danıştayda çözülecek işlerin dışında kurulduğu için bu iki hüküm yan yana okunur. Tahkimli imtiyaz uyuşmazlığının hangi yargı yerine gideceği bu hükümlerde ayrıca gösterilmez.

Aynı maddenin ikinci fıkrası, idare mahkemesine bir kesişim görevi daha verir. Özel kanunun Danıştayı görevli gösterdiği dava, ancak İdari Yargılama Usulü Kanunu da o davayı idare mahkemesinin görevine vermişse bu fıkra kapsamında çözülür. Fıkradaki bağlaç, iki unsuru birlikte arar. Hangi özel kanun hükümlerinin bu kesişime girdiği fıkrada liste hâlinde gösterilmez.

Danıştayın ilk derece görevindeki işler

2575 sayılı Danıştay Kanunu’nun 24. maddesi, Danıştayın ilk derece mahkemesi olarak bakacağı işleri bentler hâlinde ayırır. Bu bentlerde Cumhurbaşkanı kararları, Cumhurbaşkanınca çıkarılan Cumhurbaşkanlığı kararnameleri dışında kalan düzenleyici işlemler ve ülke çapında uygulanmak üzere çıkarılan düzenleyici işlemler yer alır. Ülke çapındaki düzenleyici işlemler, bakanlıklar ile kamu kuruluşları veya kamu kurumu niteliğindeki meslek kuruluşlarınca çıkarılan işlemlerdir. Cumhurbaşkanı kararları ile kararnameler dışındaki düzenleyici işlemlere ilişkin bentlerde 2 Temmuz 2018, ülke çapındaki düzenleyici işlemlere ilişkin bentte 2 Temmuz 2012 tarihli değişiklik kaydı bulunur.

Maddenin devamı, Danıştay İdari Dairesi veya İdari İşler Kurulu kararları üzerine uygulanan eylem ve işlemleri, birden çok idare veya vergi mahkemesinin yetki alanına giren işleri ve Danıştay Yüksek Disiplin Kurulu kararları ile bu Kurulun görev alanına ilişkin Danıştay Başkanlığı işlemlerini de ilk derece görevine alır. Bu işlere karşı açılacak iptal ve tam yargı davaları, tahkim yolu öngörülmeyen kamu hizmetine ilişkin imtiyaz şartlaşma ve sözleşmelerinden doğan idari davalarla birlikte karara bağlanır. Birden çok mahkemenin yetki alanına giren işlere dair bent, Danıştayın ilk derece görevini gösterir.

Danıştay, belediyeler ile il özel idarelerinin seçimle gelen organlarının organlık sıfatını kaybetmesine yönelik istemleri de inceler ve karara bağlar. Bu fıkra yer yönünden yetki ölçüsü koymaz; Danıştayın görevine ilişkindir.

Kamu görevlisi uyuşmazlıklarında özel yetki

2577 sayılı Kanun’un 33. maddesi, saydığı kamu görevlisi uyuşmazlıklarında yetkili mahkemeyi ayrıca gösterir. Bu gösterme, 32. maddedeki genel yer ölçüsünün o uyuşmazlıkta uygulanmaması sonucunu doğurur. Yetkili mahkeme, 33. maddedeki ölçüye göre belirlenir. Maddede yazılmayan bir uyuşmazlık, yalnızca kamu görevlisiyle ilgili olduğu için bu ölçülere girmez. Başka bir kanunda da özel yetkili mahkeme gösterilmemişse genel yer ölçüsü aranır.

Atama ve nakle ilişkin davada yer, işlemi yapan merciin bulunduğu yerle kurulmaz. Yetkili mahkeme, kamu görevlisinin yeni görev yerindeki idare mahkemesi ya da eski görev yerindeki idare mahkemesidir. Hüküm, 5 Nisan 1990 tarihli değişiklik kaydıyla birlikte yer alır. Kanun bu iki yeri alternatif olarak yazar.

Göreve son verme, emekliye ayırma ve görevden uzaklaştırma davalarında ölçü değişir. Bu üç işlemde yetkili mahkeme, kamu görevlisinin son olarak görev yaptığı yerdeki idare mahkemesidir. Atama ve nakildeki yeni veya eski görev yeri ikiliği bu cümlede kullanılmaz.

Görevle ilişiğin kesilmesi sonucunu doğurmayan disiplin cezalarında yetkili yer, ilgilinin görevli bulunduğu yerdir. İlerleme, yükselme, sicil, intibak ve diğer özlük ile parasal haklara ilişkin davalar da aynı yere bağlanır. Mahalli idarelerin organları ve bu organların üyeleri hakkında geçici bir tedbir niteliğinde görevden uzaklaştırma davalarında da yetkili mahkeme, ilgilinin görevli bulunduğu yerdeki idare mahkemesidir. Cümle, 5 Nisan 1990 tarihli değişiklik kaydıyla düzenlenmiştir. İlişkinin kesilmesi sonucunu doğuran disiplin yaptırımı, ilişkiyi kesmeyen cezaya ilişkin bu cümlede ayrı bir kurala bağlanmaz.

Kamu görevlisinin görevden uzaklaştırılması ile mahalli idare organının veya üyesinin geçici tedbir olarak uzaklaştırılması aynı yere bağlanmaz. Birincisinde son görev yapılan yer idare mahkemesi, ikincisinde ilgilinin görevli bulunduğu yer idare mahkemesi yetkilidir.

Hâkim ve savcılar için ayrı yer ölçüsü

Hâkim ve savcılar bakımından 33. maddede ayrı bir yer ölçüsü vardır. Özel kanun hükümleri saklıdır. Ölçü, mali ve sosyal haklar ile sicile ilişkin konulara ve müfettiş hâl kâğıtlarına karşı açılan davalara uygulanır. Davanın idare mahkemesinin görevine girmesi de şarttır. Yetkili yer iki adımda bulunur. Önce hâkim veya savcının görev yaptığı yerin, idari yargı yetkisi yönünden hangi bölge idare mahkemesine bağlı olduğu belirlenir. Sonra bu bölge idare mahkemesine en yakın bölge idare mahkemesinin bulunduğu yerdeki idare mahkemesi yetkili olur. Hükümde 2 Temmuz 2012 tarihli ekleme kaydı vardır.

İdari işlem ve idari sözleşmede yer ölçüsü

Özel yetki kuralı gösterilmemişse ve göreve ilişkin hükümler saklı kalmışsa, idari işlem ile idari sözleşme aynı yer ölçüsüne tabidir. Yetkili idare mahkemesi, işlemi veya sözleşmeyi yapan idari merciin bulunduğu yerdeki idare mahkemesidir. Sözleşmeden doğan uyuşmazlığın bu mahkemenin görevine girip girmediği, 2576 sayılı Kanun’un 5. maddesindeki sayıma göre belirlenir. Tahkim öngörülen imtiyaz uyuşmazlığı bu sayımın dışındadır. Tahkim yolu öngörülmeyen imtiyazdan doğan idari dava ise 2575 sayılı Kanun’un 24. maddesinde Danıştayın ilk derece görevi içinde gösterilir.

Yetkinin kamu düzeninden olması

32. maddenin devamında, bu Kanunun uygulanmasında yetkinin kamu düzeninden olduğu belirtilir. Maddede yer alan ikinci cümle, 10 Haziran 1994 tarihli düzenlemeyle mülga olarak gösterilmiştir. Yürürlükte kalan cümle, yetkinin kamu düzeninden olduğunu belirtir.

Sık sorulan sorular

Hukuki uyarı: Bu içerik genel bilgilendirme amacı taşır; somut olay değerlendirmesi için avukata başvurulmalıdır.

Hazırlayan: Av. Erdal Ersoy