Milletlerarası tahkim yargılamasında taraflar, iddia ve savunmalarını ispatlamak amacıyla karşı tarafın veya üçüncü kişilerin elinde bulunan delillerin dosyaya sunulmasını talep edebilir. Milletlerarası Tahkimde Delil İkamesi Hakkında IBA Kuralları Madde 9 çerçevesinde hakem heyeti, delillerin kabul edilebilirliğini, uyuşmazlıkla ilgisini, önemini ve ispat gücünü takdir etme yetkisine sahiptir. Belge ibrazı mekanizmasının işletilebilmesi, belirli usuli gerekliliklerin sağlanmasına ve hakem heyetinin yapacağı denetime tabidir.
Belge İbraz Talebinde Aranan Şartlar
IBA Kuralları Madde 3.3 gereğince bir tarafın belge ibrazı talebinde bulunabilmesi için talep edilen her bir belgenin teşhise elverişli ve tespite yeterli olacak derecede tarif edilmesi şarttır. Talepte bulunan taraf; belgelerin davayla ilgisini, uyuşmazlığın sonucunu ne şekilde etkileyeceğini, bu belgelerin kendi elinde, muhafazasında veya idaresinde bulunmadığını ve neden karşı tarafın elinde, muhafazasında veya idaresinde bulunduğunu varsaydığını gerekçeleriyle açıklamalıdır.
Belge İbrazına İtiraz Usulü ve Sebepleri
IBA Kuralları Madde 3.5 uyarınca, kendisine belge ibraz talebi yöneltilen taraf, talep edilen belgelerin bir kısmının veya tamamının ibrazına karşı çıkmak isterse, hakem heyetince tanınan süre içinde itirazını hakem heyetine ve diğer taraflara yazılı olarak sunmak zorundadır. Yapılacak itirazların, Madde 3.3'te yer alan koşulların gerçekleşmediğine ya da Madde 9.2'de düzenlenen itiraz sebeplerine dayanması gerekir.
IBA Kuralları Madde 9.2 uyarınca geçerli sayılabilecek itiraz sebepleri; delilin davayla yeterli derecede ilgili veya davanın sonucunda etkili olmaması, hukuki engel veya imtiyaz durumu bulunması, ibrazın makul olmayan derecede külfet teşkil etmesi, belgenin kayıp ya da zayi olması, hakem heyetince haklı bulunan ticari ve teknik gizlilik nedenleri, özel kurumsal veya politik hassasiyetler ile usul ekonomisi, oranlılık, adalet veya tarafların eşitliğine dair zorlayıcı değerlendirmelerden oluşur.
Madde 3.6 uyarınca hakem heyeti, yazılı itirazı inceledikten sonra itiraz konusunu gidermek amacıyla tarafları aralarında istişarede bulunmaya davet edebilir. Ayrıca hakem heyeti, Madde 9.2 uyarınca yazılı beyan, sözlü ifade veya keşif niteliğindeki delillerin ibrazını re'sen de tahkim yargılamasının dışında bırakma yetkisini haizdir.
Gizlilik Koruması ve Hakem Heyetinin İbraz Emri
IBA Kuralları Madde 9.4 uyarınca hakem heyeti, gerekli gördüğü hallerde uygun usuli düzenlemeleri yaparak ve gizlilik koruması tesis ederek delillerin sunulmasına veya değerlendirilmesine karar verebilir. Hakem heyetinin talep konusu belgelerin ibraz edilmesini emredebilmesi ise Madde 3.7 gereğince üç kümülatif şarta bağlıdır: Talepte bulunan tarafın ispat etmek istediği hususların davayla ilgili ve davanın sonucuna etki edebilecek nitelikte olması, Madde 9.2'de yer alan itiraz sebeplerinden hiçbirinin bulunmaması ve Madde 3.3'te aranan şekli koşulların yerine getirilmiş olması gerekir.
Üçüncü Kişilerin Elindeki Belgelerin Temini
Tahkim yargılamasının tarafı olmayan üçüncü kişilerin elinde bulunan belgelerin celbi için IBA Kuralları Madde 3.9 kapsamında özel bir usul öngörülmüştür. İlgili taraf, hakem heyetince tanınan süre dahilinde, belgenin temin edilmesi için gerekli hukuki girişimlerde bulunulmasını hakem heyetinden isteyebilir veya bizzat bu girişimleri gerçekleştirmek üzere heyetten izin talep edebilir. Hakem heyeti, belge ibrazı koşullarının sağlandığına kanaat getirirse uygun gördüğü hukuki girişimleri bizzat yürütür ya da talep eden tarafı yahut diğer bir tarafı yetkilendirir.
Belge İbrazından Kaçınmanın Usuli Yaptırımları
Hakem heyetince belirlenen süre içerisinde geçerli bir itiraz öne sürmeksizin ve haklı bir mazeret sunmaksızın belge ibrazından kaçınan taraf aleyhine, IBA Kuralları Madde 9.6 uyarınca aleyhe sonuç çıkarma (adverse inference) ilkesi işletilebilir. Bu kapsamda hakem heyeti, ibrazından kaçınılan belgenin o tarafın aleyhine sonuç doğuracağı yönünde kanaat edinebilir. Bunun yanı sıra IBA Kuralları Madde 9.7 gereğince, delil ikamesi sürecinde dürüstlük ve iyi niyet kurallarına uygun davranmayan tarafın bu tutumu, delil ikamesinden doğan giderler de dahil olmak üzere tahkim yargılama masraflarının paylaştırılmasında hakem heyetince dikkate alınabilir.
Belge ibraz talebine hangi sürede ve nasıl itiraz edilir?
Belge ibrazına itiraz eden taraf, hakem heyeti tarafından belirlenen usuli süre içinde itiraz gerekçelerini hem hakem heyetine hem de diğer taraflara yazılı olarak bildirmelidir. İtirazlar, IBA Kuralları Madde 3.3 koşullarının sağlanmadığı veya Madde 9.2'deki ret sebeplerinin mevcut olduğu esasına dayandırılmalıdır.
Tahkimde sunulmayan belge aleyhe değerlendirilebilir mi?
Haklı bir sebep olmaksızın ve süresinde itirazda bulunulmadan ibraz edilmeyen belgeler bakımından hakem heyeti, IBA Kuralları Madde 9.6 uyarınca ilgili delilin ibrazdan kaçınan tarafın aleyhine olduğu sonucuna varabilir.
Üçüncü kişilerin elinde bulunan belgeler tahkimde nasıl istenir?
Tahkim tarafı olmayan üçüncü şahısların elindeki belgeler için taraflar, hakem heyetinden bu yönde hukuki girişimde bulunulmasını isteyebilir veya bu girişimleri bizzat yapmak için izin talep edebilir; hakem heyeti şartların varlığı halinde gerekli girişimleri bizzat yapabilir veya tarafları yetkilendirebilir.
Hukuki uyarı: Bu içerik genel bilgilendirme amacı taşır; somut olay değerlendirmesi için avukata başvurulmalıdır.
Hazırlayan: Av. Erdal Ersoy