Belge ibrazı emrine uyulmaması, uyuşmazlık hakkında nihai kararı verecek hakem heyeti üzerinde olumsuz bir izlenim yaratabilir. Uzlaşmacı olmayan davranışın hakemlerin dikkatini çekeceği tartışmasızdır. İbraz istemine itiraz edilmemesi ile ibrazı emredilen belgelerin tatmin edici bir açıklama olmaksızın sunulmaması bir arada ise heyet, belgelerin ilgili tarafın aleyhine olduğu sonucuna varabilir. Delil ikamesinde dürüstlük kuralına uygun davranmayan ve ilgili karara uymayan tarafın, delil ikamesi masraflarının tamamına veya bir kısmına katlanmasına karar verilebilir. Emre uyulmaması, etkin bir tahkim sürecini engelleyebilir ve tarafın ispat yükünü yerine getirememesine yol açabilir.
Belge ibrazında başvurulan çerçeve
Milletlerarası tahkimde belge ibrazı süreçleri genellikle Milletlerarası Tahkimde Delil İkamesi Hakkında IBA Kuralları uyarınca yürütülür. Bu kurallar, kurumsal veya ad hoc tahkim kurallarıyla birlikte uygulanmak üzere taraflarca kabul edilebilir.
Tahkimin milletlerarası niteliği nedeniyle taraflar farklı kültürlerden gelebilir ve delillerin toplanmasında farklı usullere alışkın olabilir. Common law hukuk sistemine tabi taraf, oldukça kapsamlı bir delil toplama usulüne alışkın olabilir. Kıta Avrupası hukuk sistemine tabi tarafın bu konuda tamamen farklı bir uygulamaya alışkın olduğu görülür. Delil toplanmasında IBA Kurallarının kullanılması, farklı hukuk sistemlerinden gelen taraflar için ortak bir çözüm bulunması bakımından önem taşır.
Belge talebinin taşıması gereken nitelikler
Belge ibrazı talebinde şu hususlar aranır. Talep edilen belgeler belirli veya belirlenebilecek olmalıdır. Belgeler davayla ilgili olmalı ve davanın sonucuna etki edebilecek nitelikte bulunmalıdır. Ayrıca belgeler, talep eden tarafın elinde, muhafazasında veya idaresinde bulunmamalı ya da bu belgelerin ibrazı talep eden taraf bakımından ölçüsüz şekilde külfetli olmalıdır. Son ölçüdeki iki hâl veya ile bağlıdır.
İtiraz, görüşme ve ibraz yükümlülüğü
Kendisine belge ibrazı talebi sunulan taraf, belgeleri ibraz edebilir veya talebe itiraz edebilir. İtiraz halinde hakemler, tarafları itirazın çözülmesi için birbirleriyle görüşmeye davet eder. İtiraz bu görüşmeyle çözülmezse hakem heyeti, ibraz talebi ile itirazları birlikte değerlendirerek karar verir. Heyet belge ibrazı yönünde karar verirse, belgesi istenen tarafın talep edilen belgeleri ibraz etmesi gerekir.
Belge ibrazı süreci hakemler için de külfetlidir. Sürecin etkin yürütülmesi için hakemlerin, belgelerin davayla ilgili olup olmadığı, sunulmasının ölçüsüz şekilde külfetli olup olmadığı veya gizli nitelik taşıyıp taşımadığı konusunda karar vermek üzere uzman atanması yoluna başvurdukları görülür.
Uyuşmazlığını tahkim yoluyla çözmeyi kararlaştıran taraflar, etkin bir uyuşmazlık çözümü sağlamak için dürüstlük kuralı çerçevesinde gerekli çabayı göstermek zorundadır.
Hakem heyeti üzerindeki olumsuz izlenim
Belge ibrazı emrine uyulmamasının yol açabileceği ilk sonuç, uyuşmazlık hakkında nihai kararı verecek hakem heyeti üzerinde olumsuz bir izlenim doğmasıdır. Tarafların uzlaşmacı olmayan davranışlarının hakemlerin dikkatini çekeceği tartışmasızdır.
Aleyhe çıkarımın şartları
İbrazı istenen belgelerin sunulmaması halinde hakem heyetinin, belgelerin sunmaktan kaçınan tarafın aleyhine olduğuna karar verebilmesi IBA Kurallarının 9/5. maddesinde yer alır. Taraf, ibraz istemiyle talep edilen belgeleri sunmaya itiraz etmemiş olmalıdır. İbraz edilmesi hakem heyeti tarafından emredilen belgeler de tatmin edici bir açıklama olmaksızın sunulmamış olmalıdır. Bu iki hâl varsa heyet, belgelerin ilgili tarafın aleyhine olduğu sonucuna varabilir.
Hakem heyetinin aleyhe sonuç çıkarması için taraflardan birinin talebi zorunlu değildir. Hakemler, delilleri serbestçe değerlendirme yetkileri kapsamında bu konuda diledikleri kararı vermekte özgürdür.
Aleyhine çıkarım yapılacak tarafa, savunma hakkının gereği olarak, belge ibrazı talebine itiraz etme olanağı tanınması gerekir.
İspat yükü üzerindeki etki ve sınır
Aleyhe çıkarım, belge ibrazı konusundaki ispat yükünü tersine çevirir. Bu nedenle ispat yükünün ait olduğu tarafın itiraz etme olanağına sahip olması önem taşır.
Aleyhe çıkarım, belge ibrazını talep eden tarafın, diğer tarafın elindeki belge aracılığıyla ispatlamaya çalıştığı konunun yeterince ispat edildiği sonucuna yol açabilir. İlgili belge elde edilemese ve bu belgeye atıf yapılamasa da, ispat yükünün yerine getirilmiş sayılmasına karar verilebilir.
Aleyhe çıkarım dolaylı bir ispat aracı olduğu için sınırlı bir ispat gücüne sahiptir. Diğer delillerle birlikte ve bir bütün olarak değerlendirilmelidir.
Kararda yer alma biçimi ile iptal ve tenfiz
Milletlerarası tahkimde genel olarak hakemler, kararlarında aleyhe çıkarımda bulunduklarını doğrudan belirtmez. Belge ibrazı emrine uyulmaması, delillerin değerlendirilmesinde dolaylı rol oynar. Bu tutumun nedeni, aleyhe çıkarımın iptal ve tenfiz davalarında sorun yaratma olasılığıdır. İptal ve tenfiz davalarına ilişkin uygulamalar, yerel mahkemelerin bu konudaki tutumuna göre değişir. Bu genel tutum, anılan olasılık karşısında olumlu karşılanabilir.
Delil ikamesi masraflarına katlanma
Delil ikamesinde dürüstlük kuralına uygun davranmayan taraf, delil ikamesi masraflarına ilişkin kararda dikkate alınabilir. Bu imkân IBA Kurallarının 9/7. maddesinde düzenlenir. Hakem heyeti, ilgili karara uymayan tarafın delil ikamesi masraflarının tamamına veya bir kısmına katlanmasına karar verebilir.
Delil ikamesi masrafları davanın değerine oranla daha düşük olduğundan, bu masrafların belge ibrazı emrine uymayan tarafa yüklenmesi yeterince caydırıcı olmayabilir. Bu husus eleştirilir. Buna karşılık emre uyulmaması, uymayan tarafın uzlaşmaya yanaşmayan tutumu nedeniyle tarafların ve temsilcilerinin oldukça uzun saatler harcamasına yol açabilir. Bu husus da dikkate alınmalıdır.
Etkin tahkim süreci ve ispat yükü
Hakemlerin belge ibrazı konusundaki emirlerine uyulmaması, etkin bir tahkim sürecini engelleyebilir. Aynı davranış, tarafların kendilerine düşen ispat yükünü yerine getirememelerine de yol açabilir.
Sık sorulan sorular
Belge ibrazı emrine uyulmaması ne sonuç doğurabilir?
Uyuşmazlık hakkında nihai kararı verecek hakem heyeti üzerinde olumsuz bir izlenim yaratabilir. Uzlaşmacı olmayan davranışın hakemlerin dikkatini çekeceği tartışmasızdır.
Aleyhe çıkarım için tarafın talebi gerekir mi?
Hayır. Hakem heyetinin aleyhe sonuç çıkarması için taraflardan birinin talebi zorunlu değildir. Hakemler, delilleri serbestçe değerlendirme yetkileri kapsamında bu konuda diledikleri kararı verebilir.
Sunulmayan belge hangi halde aleyhe sayılabilir?
Taraf ibraz istemine itiraz etmemişse ve hakem heyetinin ibrazını emrettiği belgeler tatmin edici bir açıklama olmaksızın sunulmamışsa, heyet belgelerin o tarafın aleyhine olduğu sonucuna varabilir. Aleyhine çıkarım yapılacak tarafa itiraz olanağı tanınması gerekir.
Belge ibrazı talebi hangi nitelikleri taşımalıdır?
İstenen belgeler belirli veya belirlenebilecek olmalı, davayla ilgili ve davanın sonucuna etki edebilecek nitelikte olmalıdır. Belgeler talep eden tarafın elinde, muhafazasında veya idaresinde bulunmamalı ya da ibraz bu taraf için ölçüsüz şekilde külfetli olmalıdır.
Aleyhe çıkarım ispat yükünü nasıl etkiler?
Belge ibrazı konusundaki ispat yükünü tersine çevirir. Talep eden tarafın ispatlamaya çalıştığı konunun yeterince ispat edildiği sonucuna yol açabilir; belge elde edilemese de ispat yükünün yerine getirilmiş sayılmasına karar verilebilir. Çıkarım sınırlı ispat gücüne sahiptir ve diğer delillerle birlikte değerlendirilmelidir.
İbraz kararı olmadan sunma yükümlülüğü doğar mı?
Hayır. Hakem heyeti belge ibrazı yönünde karar verirse, belgesi istenen tarafın talep edilen belgeleri ibraz etmesi gerekir. Talep kendisine sunulan taraf, karardan önce belgeleri ibraz edebilir veya talebe itiraz edebilir.
Emre uymayan taraf delil masrafına katlanmak zorunda mıdır?
Hayır. Hakem heyeti, delil ikamesinde dürüstlük kuralına uygun davranmayan ve ilgili karara uymayan tarafın delil ikamesi masraflarının tamamına veya bir kısmına katlanmasına karar verebilir.
Hukuki uyarı: Bu içerik genel bilgilendirme amacı taşır; somut olay değerlendirmesi için avukata başvurulmalıdır.
Hazırlayan: Av. Erdal Ersoy