Tahkim yerinde iptal edilen yabancı hakem kararlarının tenfizi, uluslararası tahkim uygulamasında menşe hukuk ile tenfiz yeri hukuku arasındaki dengenin belirlenmesinde önem taşır. New York Konvansiyonu'nun V(1)(e) maddesi uyarınca kararın tahkim yerindeki yetkili makamlarca veya tabi olduğu hukuk uyarınca iptal edilmesi ya da askıya alınması bir tenfiz engeli olarak düzenlenmiş bulunmakla birlikte, aynı Konvansiyon'un VII(1) maddesindeki lehe hüküm ilkesi iptal edilmiş kararların dahi tenfiz edilebilmesine kapı aralamaktadır.
New York Konvansiyonu Kapsamında İptal Sebebi ve Lehe Hüküm İlkesi
New York Konvansiyonu m. V(1)(e) hükmüne göre, hakem kararının verildiği ülke makamlarınca veya tabi olduğu hukuk uyarınca iptal edilmiş veya askıya alınmış olması hâli tenfiz engeli teşkil eder. Bu kural uyarınca hakem kararının tabi olduğu hukuk düzeni çerçevesinde yetkili mercilerce verilen iptal kararı kural olarak tenfize engel oluşturur.
Buna karşılık New York Konvansiyonu m. VII(1) uyarınca taraflar, tenfiz talep edilen devletin kanun ve sözleşme hükümlerinde yer alan daha lehe düzenlemelerden faydalanma imkânından mahrum bırakılamaz. Bu kural gereğince uygulanacak yerel hukuk kapsamında tenfiz talep eden taraf lehine daha elverişli kurallar bulunması durumunda tenfiz hâkiminin bu hükümleri uygulaması ve tenfiz talep eden tarafın bu imkândan yararlanmasına imkân tanıması gerekir.
Karşılaştırmalı Yargı İçtihatları ve Değerlendirme Ölçütleri
Fransa, Amerika Birleşik Devletleri ve Hollanda yargı içtihatlarında, tahkim yerindeki iptal sebeplerinin tenfiz yeri hukukuna göre iptal sonucuna yol açmaması hâlinde iptal edilmiş bir hakem kararının dahi tenfiz edilebileceği kabul edilmektedir. Başka bir deyişle, iptal nedenlerinin tenfiz yeri mahkemesinin uygulayacağı hukuka göre iptal doğurmaması durumunda karar tenfiz kabiliyetini koruyabilmektedir.
Fransız Temyiz Mahkemesi, İsviçre'de iptal edilmiş olan bir hakem kararının tenfizine karar verirken kararın ilgili devletin hukuk düzenine entegre edilmediğini ve bu nedenle geçerliliğini muhafaza ettiğini kabul etmiştir. Amerika Birleşik Devletleri yargısında ise esasa uygulanacak hukukun yanlış uygulandığı gerekçesiyle Mısır mahkemelerince iptal edilen hakem kararı, bu hususun Amerikan hukuku kapsamında iptale yol açmayacağı ve ticari hakem kararlarının nihai ve bağlayıcı niteliğinin kamu düzeni gereği olduğu kabul edilerek tenfiz edilmiştir.
Hollanda yargısında da tahkim yerinde verilen iptal kararlarının tarafsız ve bağımsız olmayan bir yargılama sonucunda tesis edilmiş olmasının muhtemel bulunması hâlinde bu iptal kararlarının tenfiz aşamasında dikkate alınamayacağına hükmedilmiş ve hakem kararının tenfizine karar verilmiştir.
Tahkim yerinde iptal edilen hakem kararlarının tenfizinde tenfiz hâkimi belirli hususları göz önünde bulundurur. Hakem kararının hangi sebeplerle iptal edildiği incelemede önemli rol oynar; özellikle iptal sebeplerinin milletlerarası tahkim uygulamasına uygun olmaması veya kararı iptal eden mahkemenin kendi vatandaşları lehine hareket etmiş olması durumunda bu iptalin tenfiz üzerinde olumsuz etki doğurmaması gerektiği değerlendirilir. Aynı zamanda esasa etkili olmayan şekli usul eksikliklerine dayanan iptaller de tenfiz hâkiminin denetiminde dikkate alınır.
Türk Hukukunda Yabancı Hakem Kararlarının Tenfizi ve İptal Engeli
5718 sayılı Milletlerarası Özel Hukuk ve Usul Hukuku Hakkında Kanun'un 60. maddesinin birinci fıkrası uyarınca yabancı hakem kararlarının tenfiz edilebilmesi için kesinleşmiş ve icra kabiliyeti kazanmış veya taraflar için bağlayıcı olması gerekir. Kanun'un 60. maddesinin ikinci fıkrasına göre yabancı hakem kararlarının tenfizi, tarafların yazılı olarak kararlaştırdıkları yer asliye mahkemesinden, anlaşma yoksa aleyhine karar verilen tarafın Türkiye'deki yerleşim yeri, yoksa sakin olduğu, bu da yoksa icraya konu teşkil edebilecek malların bulunduğu yer mahkemesinden dilekçeyle istenir.
5718 sayılı MİLLETLERARASI ÖZEL HUKUK VE USUL HUKUKU HAKKINDA KANUN m. 60Kaynağı aç
5718 sayılı Kanun'un 62. maddesinin birinci fıkrasının (h) bendi uyarınca hakem kararının tabi olduğu mevzuat veya usul hükümlerine göre kesinleşmemesi, icra kabiliyeti ya da bağlayıcılık kazanamamış olması yahut kararın verildiği ülkedeki yetkili makamlarca iptal edilmesi durumunda mahkeme tenfiz talebini reddeder. Kanun'un 62. maddesinin ikinci fıkrası uyarınca, yabancı hakem kararının yetkili merci tarafından iptal edildiği vakıasının ispat yükü aleyhine tenfiz talep edilen tarafa aittir.
5718 sayılı MİLLETLERARASI ÖZEL HUKUK VE USUL HUKUKU HAKKINDA KANUN m. 62Kaynağı aç
Tahkim yerinde iptal edilen hakem kararı başka bir ülkede tenfiz edilebilir mi?
New York Konvansiyonu m. VII(1) lehe hüküm ilkesi ile Fransa, ABD ve Hollanda yargı içtihatları uyarınca, tahkim yerindeki iptal gerekçeleri tenfiz yeri mahkemesinin uygulayacağı hukuka göre iptal sonucuna yol açmıyorsa iptal edilmiş bir hakem kararının dahi tenfizi mümkündür.
New York Konvansiyonu m. VII(1) hükmü tenfiz hâkimine ne tür bir yükümlülük getirir?
Bu hüküm uyarınca tenfiz talep edilen devletin yerel mevzuatında daha lehe hükümler bulunması hâlinde, tenfiz hâkiminin bu lehe hükümleri uygulaması ve tenfiz talep eden tarafın bu hükümlerden yararlanmasına imkân tanıması gerekir.
Tenfiz mahkemesi tahkim yerindeki iptal kararının gerekçesini değerlendirebilir mi?
Tenfiz hâkimi, iptal sebeplerinin milletlerarası tahkim uygulamasına uygunluğunu, mahkemenin kendi vatandaşı lehine hareket edip etmediğini ve iptalin esasa etkili olmayan şekli usul eksikliklerine dayanıp dayanmadığını değerlendirme yetkisine sahiptir.
Türk hukukunda hakem kararının iptal edildiğini ispat yükü kime aittir?
5718 sayılı Kanun m. 62/2 gereğince, yabancı hakem kararının verildiği yerin yetkili mercii tarafından iptal edildiği hususunun ispat yükü hakkında tenfiz istenen tarafa aittir.
Hukuki uyarı: Bu içerik genel bilgilendirme amacı taşır; somut olay değerlendirmesi için avukata başvurulmalıdır.
Hazırlayan: Av. Erdal Ersoy