HMK 42 Uyarınca Hâkimin Reddi Talebinin İncelenmesi

Hâkimin Reddi Talebinde İnceleme Usulü ve İspat Ölçütü

6100 sayılı Hukuk Muhakemeleri Kanunu m. 42/1 uyarınca hâkimin reddi istemi hakkında dosya üzerinden inceleme yapılarak da karar verilebilir. Hâkimin tarafsızlığını şüpheye düşüren hallerin ispatı bakımından kanun koyucu kolaylaştırılmış bir ispat standardı benimsemiştir. Kanunun 42. maddesinin ikinci fıkrası uyarınca ret sebebi tam olarak kanıtlanamamış olsa bile merci ileri sürülen sebebi muhtemel görürse ret talebini kabul edebilir. Buna karşılık ispat vasıtaları sınırsız değildir; mezkûr maddenin üçüncü fıkrası gereğince hâkimin reddi sebepleri hakkında taraflarca yemin teklif olunamaz.

6100 sayılı HUKUK MUHAKEMELERİ KANUNU m. 42Kaynağı aç

MADDE 42- (1) Hâkimin reddi talebine ilişkin karar,
dosya üzerinden inceleme yapılarak da verilebilir.
(2) (Ek:22/7/2020-7251/5
md.) Ret sebebi sabit olmasa bile, merci bunu muhtemel görürse, ret
talebini kabul edebilir.
(3) (Ek:22/7/2020-7251/5
md.) Ret sebepleri hakkında yemin teklif olunamaz.
(4) Reddi istenen hâkim, ret
hakkında merci tarafından karar verilinceye kadar o davaya bakamaz. Şu kadar ki,
gecikmesinde sakınca bulunan iş ve davalar bunun dışındadır. Daha önce hakkındaki
ret talebi mercice reddolunan hâkimin, aynı durum ve olaylara dayanarak yeniden
reddedilmesi hâli, hâkimin davaya bakmasına engel oluşturmaz.
(5) Ret talebinin merci tarafından
kabul edilmemesi hâlinde, reddi istenen hâkim davaya bakmaya devam eder.
(6) Ret talebinin, kötüniyetle
yapıldığının anlaşılması ve esas yönünden kabul edilmemesi hâlinde, talepte bulunanların
her biri hakkında beşyüz Türk Lirasından beşbin Türk Lirasına kadar disiplin para
cezasına hükmolunur.
(7) Hâkim hakkında aynı davada
aynı tarafça ileri sürülen ret talebinin reddi hâlinde verilecek disiplin para cezası,
bir önceki disiplin para cezasının iki katından az olamaz.
(8) Disiplin para cezasının
tahsili için, davaya bakan mahkeme, dosyanın geliş tarihinden başlayarak iki hafta içinde gereğini yapar.
Ret
talebine ilişkin kararlara karşı istinaf

Ret Talebinin Geri Çevrilmesi ve Karara Karşı Kanun Yolları

Hâkimin reddi talebi görevli merciye intikal ettirilmeden önce kanunda belirtilen ön şartlar bakımından değerlendirilir. Hukuk Muhakemeleri Kanunu m. 41/1 çerçevesinde ret talebinin süresinde ileri sürülmemesi, ret gerekçesine dair inandırıcı delil veya emare gösterilmemesi ya da talebin davayı uzatmayı amaçladığının açıkça anlaşılması hâllerinde istem merciye sevk edilmeksizin geri çevrilir. Kanunun 41. maddesinin ikinci fıkrasına göre bu yöndeki geri çevirme kararı, toplu mahkemelerde reddi istenen hâkimin de müzakereye dahil olmasıyla, tek hâkimli mahkemelerde ise reddi istenen hâkim tarafından bizzat verilir. Geri çevirme koşullarının gerçekleşmediği durumlarda ise hâkimin talebi kendiliğinden reddetme veya disiplin cezası uygulama yetkisi bulunmayıp dosyayı görüşüyle birlikte inceleme merciine sunması zorunludur.

6100 sayılı HUKUK MUHAKEMELERİ KANUNU m. 41Kaynağı aç

MADDE 41- (1) Hâkimin reddi talebi, aşağıdaki hâllerde
kabul edilmeyerek geri çevrilir:
a) Ret talebi süresinde yapılmamışsa.
b) Ret sebebi ve bu sebebe
ilişkin inandırıcı delil veya emare gösterilmemişse.
c) Ret talebinin davayı uzatmak
amacıyla yapıldığı açıkça anlaşılıyorsa.
(2) Bu
hâllerde ret talebi, toplu mahkemelerde reddedilen hâkimin müzakereye katılmasıyla;
tek hâkimli mahkemelerde ise reddedilen hâkimin kendisi tarafından geri çevrilir.
(3) İlk derece mahkemesinin bu kararlarına karşı istinaf yoluna,
bölge adliye mahkemesi hukuk dairelerinin başkan ve üyeleri hakkındaki kararlarına
karşı da temyiz yoluna ancak hükümle birlikte başvurulabilir.
Ret
talebinin incelenmesi[6]

Geri çevirme kararlarına karşı başvurulacak denetim mekanizması da özel bir usule tabidir. Hukuk Muhakemeleri Kanunu m. 41/3 gereğince, ilk derece mahkemesinin geri çevirme kararlarına karşı istinaf kanun yoluna, bölge adliye mahkemesi hukuk dairelerinin başkan ve üyeleri hakkındaki kararlara karşı ise temyiz kanun yoluna ancak esas hükümle birlikte başvurulabilir.

Usulün İşletilmesi Zorunluluğu ve Hâkimin Davadan Çekilmesi

Dava dosyasına hâkimin reddi dilekçesi sunulmuş olmasına karşın kanuni inceleme sürecinin devreye sokulmaması temel bir yargılama hatasıdır. Yargıtay 12. Hukuk Dairesi'nin 2020/3452 Esas ve 2020/6988 Karar sayılı ilamında açıklandığı üzere, ret talebine rağmen kanunun 41 ve 42. maddelerinde düzenlenen prosedür işletilmeden ve değerlendirme yapılmadan yargılamaya devam olunarak davanın esası hakkında nihai karar kurulması bozma gerekçesidir.

Yargıtay 12. Hukuk Dairesi, E. 2020/3452, K. 2020/6988Kaynağı aç

12. Hukuk Dairesi         2020/3452 E.  ,  2020/6988 K.
"İçtihat Metni"
MAHKEMESİ	: … Bölge Adliye Mahkemesi
Yukarıda tarih ve numarası yazılı Bölge Adliye Mahkemesince verilen kararın müddeti içinde temyizen tetkiki borçlu vekili tarafından istenmesi üzerine bu işle ilgili dosya daireye gönderilmiş olup, dava dosyası için Tetkik Hakimi … tarafından düzenlenen rapor dinlendikten ve dosya içerisindeki tüm belgeler okunup incelendikten sonra işin gereği görüşülüp düşünüldü :
Şikayetçi borçlunun, sair sebepler ileri sürerek ihalenin feshi istemiyle icra mahkemesine başvurduğu, yargılama aşamasında hakimin reddi dilekçesi sunulduğu, … Anadolu 13.  İcra Hukuk Mahkemesi'nin 05.02.2019 tarih ve 2018/989 Esas – 2019/100 Karar sayılı ilamı ile  ihalenin feshi istemin reddine ve davacı aleyhine para cezasına hükmedildiği, borçlu yanca esasa ilişkin ihalenin fesih sebepleri ile birlikte hakimin reddi dilekçesinin gereğinin yapılmadığını ileri sürerek istinaf kanun yoluna başvurulduğu, … Bölge Adliye Mahkemesi…. Hukuk Dairesi'nin 14.02.2020 tarih ve 2019/1643 Esas 2020/398 Karar sayılı ilamı ile;  borçlu vekilinin istinaf başvurusunun esastan reddine karar verildiği anlaşılmaktadır.
6100 sayılı HMK'nın  41. maddesinde "Hâkimin reddi talebi, aşağıdaki hâllerde kabul edilmeyerek geri çevrilir:
a) Ret talebi süresinde yapılmamışsa.
b) Ret sebebi ve bu sebebe ilişkin inandırıcı delil veya emare gösterilmemişse.
c) Ret talebinin davayı uzatmak amacıyla yapıldığı açıkça anlaşılıyorsa.
Bu hâllerde ret talebi, toplu mahkemelerde reddedilen hâkimin müzakereye katılmasıyla; tek hâkimli mahkemelerde ise reddedilen hâkimin kendisi tarafından geri çevrilir.
İlk derece mahkemesinin bu kararlarına karşı istinaf yoluna, bölge adliye mahkemesi hukuk dairelerinin başkan ve üyeleri hakkındaki kararlarına karşı da temyiz yoluna ancak hükümle birlikte başvurulabilir. " hükmüne yer verilmiştir.
HMK'nın 42/2. maddesi uyarınca ret talebinin merci tarafından kabul edilmemesi hâlinde, reddi istenen hâkim davaya bakmaya devam eder.
HMK’nun 43/2 maddesi “Esas hüküm bakımından istinaf yolu açık bulunan dava ve işlerde ise ret talebi hakkındaki merci kararlarına karşı tefhim veya tebliği tarihinden itibaren bir hafta içinde istinaf yoluna başvurulabilir; bu hâlde 347 nci madde hükmü uygulanmaz. Bölge adliye mahkemesinin bu husustaki kararları kesindir” düzenlemesi mevcuttur.
Somut olayda, davacı-borçlu son celse öncesi  tarihsiz dilekçe ile mahkeme hakimini reddettiği halde, reddi istenilen hakim tarafından HMK'nun 41 ve 42.maddeleri değerlendirilmeden, ret prosedürü usulüne uygun işletilmeden yargılamaya devam edilerek esasa ilişkin karar verildiği, borçlunun esas hükümle birlikte hakimin reddi hususunu istinaf talebinde belirtmesine rağmen Bölge adliye Mahkemesi’nce sadece  ihalenin feshine ilişkin inceleme yapıldığı hakimin reddine ilişkin değerlendirme yapılmadığı bu hususta olumlu olumsuz bir karar verilmediği, bunun usul ve yasaya aykırı olduğu görülmektedir.
O halde Bölge Adliye Mahkemesi’nce, hakimin reddi hususunda  değerlendirme yapılıp oluşacak sonuca göre  karar verilmesi gerekirken, eksik incelemeyle yazılı şekilde hüküm tesisi isabetsiz olup kararın bozulması gerekmiştir.
SONUÇ : Borçlu  vekilinin temyiz itirazlarını  kabulü ile, … Bölge Adliye Mahkemes… Hukuk Dairesi'nin 14.02.2020 tarih ve 2019/1643 E.- 2020/398 K sayılı kararının yukarıda yazılı nedenlerle, 5311 sayılı Kanun ile değişik İİK'nun 364/2. maddesi göndermesiyle uygulanması gereken 6100 sayılı HMK'nun 373/2. maddeleri uyarınca (BOZULMASINA), bozma sebebine göre ihalenin feshine ilişkin temyiz itirazlarının bu aşamada değerlendirilmesine yer olmadığına, peşin alınan harcın istek halinde iadesine,  esas ilişkin  dosyanın kararı veren Bölge Adliye Mahkemesine gönderilmesine, 15/09/2020 gününde oy birliği ile karar verildi.

Yargıtay 20. Hukuk Dairesi'nin 2015/16746 Esas ve 2016/298 Karar sayılı kararında ise ret taleplerinin somut delil durumu ile hâkimin davadan çekilme iradesi arasındaki denge vurgulanmıştır. Maddî bulgu ve delillerle desteklenmeyen soyut iddialarla hâkimlerin davadan çekilmelerine karar verilmesi tabii hâkim ilkesini zedeler. Ret gerekçesi ile çekilme gerekçesi aynı olgudan kaynaklanmasına rağmen, bir yandan ret talebi reddedilirken diğer yandan hâkimin davadan çekilme talebinin kabul edilmesi hukuki çelişki meydana getirir.

Yargıtay 20. Hukuk Dairesi, E. 2015/16746, K. 2016/298Kaynağı aç

20. Hukuk Dairesi         2015/16746 E.  ,  2016/298 K.
"İçtihat Metni"
MAHKEMESİ	:Asliye Hukuk Mahkemesi
Taraflar arasında görülen dava sırasında davalı vekili tarafından reddi hâkim yoluna başvurulmuş, reddedilen  hâkim çekilme kararı vermiştir.
Ret talebini inceleyen merci tarafından verilen kararın Yargıtayca incelenmesi davacı vekili tarafından istenilmiş olmakla, süresinde olduğu anlaşılan temyiz dilekçesinin kabulüne karar verildikten sonra dosya içindeki tüm belgeler incelendi, gereği düşünüldü:
K A R A R
Taraflar arasında görülen dava sırasında davalı vekili tarafından 09.07.2015 havale tarihli dilekçe ile; "…müvekkili ile, yüklenici arasında Düzenleme Şeklinde Gayrimenkul Satış Vaadi ve kat karşılığı inşaat sözleşmesi düzenlendiği, … Asliye Ticaret Mahkemesinin 2012/322 E. – 2013/313 K. sayılı ilâmı ile geriye etkili olarak fesh edildiği, 7, 11, 14 ve 15 nolu bağımsız bölümlerin tapularının iptali ile … adına tesciline karar verildiği, temyiz dilekçesinde sözleşmenin feshine yönelik temyiz talebinin bulunduğu, böylelikle hükmün feshe ilişkin kısmının ve kendi tapusunun iptali ve tesciline ilişkin bölümünün temyiz dışı kalıp kesinleşmesi olanağı kalmadığını, hükmün taşınmazın aynına ilişkin olduğu için kesinleşmesi gerektiğini, hükmün sözleşmenin feshine ilişkin bölümünün kesinleşmediği, sözleşmeye bağlı olarak bağımsız bölüm satın alanın kendi adına olan tapusunun iptaline ve fesih kararına karşı yaptığı temyizin (Mülkiyetin aynına ilişkin) hükmün kesinleşmesine engel olacağını, temyiz dışı kalıp kesinleşmediği iddia edilen kısma ilişkin kesinleşme şerhi bulunmadığını, davacıların temlikten doğan haklarını arsa sahibine (davalıya) karşı ileri sürebilmeleri hükmün kesinleşmesine ve böylece alacağın vadesinin gelmesine bağlı olduğunu, yüklenici yaptığı işin imalat bedelini talep etmediği için bu konuda bir hüküm kurulmadığını, yüklenicinin alacağının hükme bağlanmadığını, … Asliye Ticaret Mahkemesinin 2012/322 sayılı dava dosyasının bekletici mesele yapılamayacağını, kararın onaylanması durumunda kesinleşme nedeniyle vadenin de gelmiş olacağı ve temlik alacağının istenebilir hale geleceğini, usûl ekonomisi açısından adil yargılama hakkının ihlal edildiğini, adalet hizmetlerinin elektronik ortamda yürütülmesi amacıyla oluşturulan bilişim sisteminden faydalanılarak dosya içeriğine, mahkemenin ulaşmasının mümkün olduğunu, çeşitli defalar yapılan itirazların gerekçesiz olarak reddedildiğini, hâkimin tarafsızlığını yitirdiğini, reyini belli ettiği kanısı oluştuğu…” gerekçesiyle reddi hâkim yoluna başvurulmuştur.
Reddedilen hâkim  reddi hâkim sebepleri yerinde değil ise de; davalının mahkemenin tarafsızlığından şüpheye düştüğü gerekçesi ile davadan çekildiğini bildirmesi üzerine, dosyayı inceleyen merci tarafından reddi hâkim talebinin reddine, reddi hâkim talebinde bulunan davalının 500,00.-TL idari para cezası ile cezalandırılmasına, mahkeme hâkiminin çekilme talebinin kabulüne  ilişkin verilen karar davacı vekili tarafından temyiz edilmiştir.
Mahkeme  hâkiminin çekilmesi  HMK'nın 36. maddesi gereğince kendi kendinin reddi niteliğindedir.
Yargı yetkisi Türk Milleti adına bağımsız mahkemelerce kullanılır (Anayasa madde 9). Hâkimler görevlerinde bağımsızdır. Anayasaya, kanuna ve hukuka uygun olarak vicdani kanaatlerine göre hüküm verirler. Bu nedenle, hâkimler önüne gelen uyuşmazlıkları, yasal çerçevesinde çözmek zorundadır. Bu işlemi yaparken  hâkim, bir olayla ilgili kuracağı hükümle, tarafların adalet duygusunu zayıflatacağını değil, güçlendireceğini düşünüp, hedefleyerek çalışmalı, yasalardan aldığı güçle hareket etmelidir. Somut olayda, mahkeme hâkimi tarafından davalının mahkemenin tarafsızlığından şüphe duyduğu gerekçesiyle çekilme kararı verilmişse de, maddî bulgu ve delillerle desteklenmeyen soyut iddiaların hâkimlerce duygusallıkla karşılanıp davadan çekilmelerine neden olunması, ileride giderilmesi mümkün olmayacak zararlara yol açacağından kabul edilemez. Aksi halde bir yerde görev yapan hâkimlerin, aynı yöntemle davadan çekilmeleri sağlanarak, tabiî  hâkim ilkesinin zedelenmesine yol açılacağı unutulmamalıdır. Hal böyle olunca, merciin hâkimin çekilme istemini kabul eden kararı usûl ve kanuna aykırıdır.
Ayrıca reddi hâkim sebebi ile hâkimin çekilme sebepleri aynı nedenden kaynaklanmasına rağmen, reddi hâkim talebinin reddine karar verirken, çelişki doğacak şekilde çekilme isteminin kabulüne karar verilmesi ve vekile verilen para cezası HMK'nın 42/4. maddesinde belirtilen disiplin para cezası olduğu halde idari para cezası denilmiş olması da doğru görülmemiştir.
SONUÇ: Yukarıda açıklanan nedenlerle; davacı vekilinin temyiz itirazlarının kabulü ile mercii hükmünün BOZULMASINA, temyiz harcının istek halinde iadesine 14/01/2016 günü oy birliği ile karar verildi.

İnceleme Sürecinde Davaya Bakma Yasağı ve İstisnaları

Hukuk Muhakemeleri Kanunu m. 42/4 uyarınca, reddi talep edilen hâkim bu hususta merci tarafından bir karar verilinceye kadar kural olarak davaya bakamaz. Bu yasağın istisnasını gecikmesinde sakınca bulunan iş ve davalar oluşturur. Kanun koyucu sürecin kötüye kullanılmasını engellemek amacıyla ek bir istisna daha öngörmüştür; daha önce hakkındaki ret istemi merci tarafından reddedilen bir hâkimin aynı durum ve olaylara dayanılarak tekrar reddedilmesi durumunda hâkimin davaya bakması engellenmez. Kanunun 42. maddesinin beşinci fıkrası gereğince, ret talebinin merci tarafından kabul görmemesi hâlinde reddi istenen hâkim uyuşmazlığa bakmaya devam eder.

Kötüniyetli Ret Taleplerinde Disiplin Para Cezası

Hâkimin reddi müessesesinin davanın uzatılması veya mahkemenin baskı altına alınması amacıyla kullanılmasını önlemek için disiplin yaptırımları getirilmiştir. Hukuk Muhakemeleri Kanunu m. 42/6 hükmü uyarınca ret talebinin kötüniyetle yapıldığının anlaşılması ve esas yönünden kabul edilmemesi hâlinde, talepte bulunanların her biri hakkında beş yüz Türk Lirasından beş bin Türk Lirasına kadar disiplin para cezasına hükmedilir. Bu yaptırımın uygulanabilmesi kötüniyet olgusunun varlığı ile talebin esastan reddedilmesi şartlarının birlikte gerçekleşmesine bağlıdır.

Kanunun 42. maddesinin yedinci fıkrasına göre aynı davada aynı tarafça hâkim hakkında yeniden yöneltilen ret isteminin reddi halinde hükmolunacak ceza, önceki cezanın iki katından az olamaz. Kararlaştırılan cezanın niteliği idari para cezası olmayıp disiplin para cezasıdır; bu yaptırımın yerine getirilmesi için davaya bakan mahkeme dosyanın geliş tarihinden itibaren iki hafta içinde gerekli işlemleri yürütür.

Merci Kararının Sonuçları ve Geçersiz Kılınan İşlemler

Ret talebinin reddine dair merci kararının bölge adliye mahkemesince uygun bulunmayarak kaldırılması veya ret talebinin kabulüne yönelik kararın bölge adliye mahkemesince uygun bulunması hâllerinde Hukuk Muhakemeleri Kanunu m. 43/3 uygulanır. Bu doğrultuda, ret sebebinin doğduğu andan itibaren reddedilen hâkimce gerçekleştirilen ve ret talebinde bulunan tarafça itiraz edilen esasa etkili işlemler, davaya sonradan bakacak hâkim tarafından iptal olunur.

6100 sayılı HUKUK MUHAKEMELERİ KANUNU m. 43Kaynağı aç

MADDE 43- (1) Esas hüküm bakımından istinaf yolu
kapalı bulunan dava ve işlerde, hâkimin reddi talebiyle ilgili merci kararları kesindir.
(2) Esas hüküm bakımından
istinaf yolu açık bulunan dava ve işlerde ise ret talebi hakkındaki merci kararlarına
karşı (…) tebliği tarihinden itibaren iki hafta içinde istinaf yoluna başvurulabilir;
bu hâlde 347 nci madde hükmü uygulanmaz. Bölge adliye mahkemesinin
bu husustaki kararları kesindir.[7]
(3) Ret talebinin reddine ilişkin merci kararının bölge adliye
mahkemesince uygun bulunmayarak kaldırılması veya ret talebinin kabulüne ilişkin
merci kararının bölge adliye mahkemesince uygun bulunması hâlinde, ret sebebinin
doğduğu tarihten itibaren reddedilen hâkimce yapılmış olan ve ret talebinde bulunan
tarafça itiraz edilen esasa etkili işlemler, davaya daha sonra bakacak hâkim tarafından
iptal olunur.
Ret
talebine ilişkin kararların temyizi

Hâkimin reddi incelemesinde yemin delili kullanılabilir mi?

Hayır, Hukuk Muhakemeleri Kanunu m. 42/3 uyarınca ret sebepleri hakkında taraflarca yemin teklifinde bulunulamaz.

Hâkimin reddi talebinde bulunulunca hâkim derhal davadan el çeker mi?

Hakkında ret talebinde bulunulan hâkim kural olarak merci karar verene kadar davaya bakamaz; ancak gecikmesinde sakınca bulunan işler ile daha önce reddedilip aynı olgularla mükerrer yapılan ret başvuruları bu yasağın istisnasını oluşturur.

Ret talebinin reddedilmesi halinde hangi yaptırım uygulanır?

Ret talebinin kötüniyetle yapıldığı anlaşılır ve talep esastan kabul edilmezse ilgili taraf hakkında kanun uyarınca idari para cezası değil disiplin para cezasına hükmedilir.

Hâkimin reddi talebi mahkemece hangi usulle geri çevrilir?

Ret talebinin süresinde yapılmaması, inandırıcı delil veya emare gösterilmemesi ya da davayı uzatma amacının açıkça anlaşılması hâlinde talep geri çevrilir. Karar, tek hâkimli mahkemelerde reddi istenen hâkim tarafından, toplu mahkemelerde ise reddedilen hâkimin müzakereye katılmasıyla verilir. Kanuni şartlar bulunmadıkça mahkemenin talebi kendiliğinden reddetme yetkisi olmayıp dosya merciye gönderilir.

Hukuki uyarı: Bu içerik genel bilgilendirme amacı taşır; somut olay değerlendirmesi için avukata başvurulmalıdır.

Hazırlayan: Av. Erdal Ersoy

Avukat Erdal Ersoy İletişim ve randevu

Medeni usul hukuku