Havayoluyla Tehlikeli Madde Taşımacılığının Hukuki Dayanağı
Hava yoluyla tehlikeli madde taşımacılığı, uçuş emniyetini ilgilendiren özel teknik düzenlemelere tabidir. Sivil Havacılık Genel Müdürlüğü tarafından yayımlanan Tehlikeli Maddelerin Hava Yoluyla Emniyetli Taşınması Talimatı (SHT-18) uyarınca hava yoluyla tehlikeli madde taşımacılığında ICAO Teknik Talimatları uygulanır. İşletici varyasyonları ise bu talimatlarda yer alan standartlardan daha az kısıtlayıcı olamaz.
SHT-18 hükümleri ve uluslararası teknik kurallar, maddelerin kabul edilmesinden kargo kompartımanlarına yüklenmesine kadar tüm aşamalarda bağlayıcı standartlar getirmektedir. Bu standartlara aykırılıklar idari yaptırımlara ve operasyonel yetkilerin sınırlandırılmasına bağlanmıştır.
Lityum Bataryaların Sınıflandırılması ve UN Kodları
Havacılık tehlikeli madde sınıflandırmasında lityum bataryalar Class 9 (Miscellaneous Dangerous Goods) grubunda değerlendirilir. Taşınacak bataryanın türü ve paketlenme şekline göre Birleşmiş Milletler (UN) kodları farklılaşmaktadır.
Lityum-iyon bataryalarda tek başına taşınan bataryalar UN 3480, ekipman içinde yer alan veya ekipmanla birlikte paketlenenler ise UN 3481 koduyla sınıflandırılır. Lityum-metal bataryalarda tek başına sevk edilenler UN 3090, ekipman içinde veya ekipmanla birlikte taşınanlar ise UN 3091 olarak işlem görür.
Batarya ile çalışan araçlar da batarya teknolojisine göre ayrılmıştır. İlgili kurallar doğrultusunda araçlar lityum-iyon bataryalı ise UN 3556, lityum-metal bataryalı ise UN 3557 ve sodyum-iyon bataryalı ise UN 3558 olarak sınıflandırılmaktadır.
Lityum bataryaların hava yoluyla taşınabilmesi için UN Manual of Tests and Criteria Part III, alt bölüm 38.3 kapsamındaki test şartlarını sağlaması zorunludur. Üreticilerin ve sonraki dağıtıcıların bu testlerin tamamlandığını gösteren test özetini (test summary) erişilebilir tutması gerekmektedir.
Hava Kargo Taşımacılığında Lityum Bataryalar ve Şarj Seviyesi
Bağımsız olarak sevk edilen lityum-iyon ve lityum-metal bataryaların yolcu uçaklarında kargo olarak taşınması sınırlandırılmıştır. Bu batarya sevkiyatları kural olarak yalnızca kargo uçakları aracılığıyla gerçekleştirilir.
Taşımaya sunulan lityum-iyon bataryaların şarj seviyelerine yönelik teknik sınırlamalar bulunmaktadır. 1 Ocak 2026 itibarıyla ekipmanla birlikte paketlenen lityum-iyon bataryaların şarj seviyesinin (state of charge) kural olarak nominal kapasitenin yüzde 30'unu aşmaması gerekmektedir.
Göndericiler tarafından temin edilen Güvenlik Bilgi Formu (Safety Data Sheet – SDS), bir ürünün tehlike niteliğini gösterse bile tek başına havayolu taşımacılığı sınıflandırmasının yerine geçmez. Ürünün havayolu teknik taşıma parametreleri yönünden ayrıca değerlendirilmesi zorunludur.
Yolcu Beraberindeki Lityum Bataryalar ve Powerbank Sınırlamaları
Powerbank ve yedek lityum bataryaların kayıtlı bagaja (checked baggage) verilmesi yasaktır. Bu tür cihazların kutup başları kısa devreye karşı korunarak yalnızca kabin bagajında taşınması şarttır.
ICAO düzenlemeleri ve SHGM'nin UOD/2026-01 sayılı Direktifi uyarınca, yolcular kişi başına en fazla iki adet powerbank taşıyabilir. Uçuş sırasında hava aracında powerbank cihazının şarj edilmesi kesin surette yasaktır; ayrıca yolcuların uçuş esnasında powerbank kullanarak taşınabilir elektronik cihazlarını şarj etmemesi tavsiye edilmektedir.
Yolcu beraberindeki bataryalarda watt-saat kapasitesi belirleyicidir. 100 Wh değerine kadar olan bataryalar kural olarak kabin bagajında taşınabilirken, 100 Wh ile 160 Wh arasındaki bataryalarda havayolu işletmesinin onayı gerekebilir. Kapasitesi 160 Wh üzerinde olan bataryalar ise genel yolcu bagajı rejimiyle taşınamaz ve tehlikeli madde kargo prosedürüne tabi tutulur.
Gönderici, Havayolu İşleticisi ve Yer Hizmetlerinin Sorumlulukları
SHT-18 gereğince gönderici, tehlikeli maddeyi taşımaya sunmadan önce maddenin havayoluyla taşınmasının yasaklanmadığını teyit etmekle yükümlüdür. Gönderici; maddenin doğru sınıflandırıldığından, ambalajlandığından, etiketlendiğinden, işaretlendiğinden ve tehlikeli madde taşıma evrakının eksiksiz düzenlendiğinden emin olmak zorundadır. Taşıma evrakının kural olarak İngilizce hazırlanması şarttır.
Havayolu işleticisi, gerekli tehlikeli madde taşıma evrakı bulunmayan veya kabul prosedürlerine uygunluğu denetlenmeyen gönderileri kabul edemez. İşleticinin kabul kontrol listesi (dangerous goods acceptance checklist) kullanması, paketleri hasar ve sızıntı yönünden incelemesi ve emniyetli yüklemeyi sağlaması zorunludur. Ayrıca SHT-18 uyarınca işletici ve yer hizmetleri kuruluşları, sorumlu kaptan pilotu taşınan tehlikeli maddeler hakkında uçuş öncesinde yazılı olarak bilgilendirmekle yükümlüdür.
Bildirim Süreleri ve İdari Yaptırımlar
Hava yoluyla taşımada usulsüz tehlikeli madde bildirimleri için yasal süreler öngörülmüştür. SHT-18 uyarınca beyan edilmemiş veya hatalı beyan edilmiş tehlikeli madde olaylarının kural olarak 72 saat içinde, tehlikeli madde kaza ve ciddi olaylarının ise 48 saat içinde Sivil Havacılık Genel Müdürlüğüne raporlanması zorunludur.
SHT-18'in 52. maddesi kapsamında, mevzuata aykırı işlemlerde 2920 sayılı Türk Sivil Havacılık Kanunu'nun 143. maddesi ve SHY-İPC çerçevesinde idari yaptırımlar uygulanır. Ayrıca verilen tehlikeli madde taşıma özel onayı altı aya kadar askıya alınabilir ve tespit edilen eksikliklerin giderilmemesi durumunda iptal edilebilir.
Montreal Sözleşmesi Kapsamında Hukuki Sorumluluk
Montreal Sözleşmesi'nin 10. maddesi uyarınca gönderici, kargoya ilişkin verdiği bilgilerin doğruluğundan sorumludur. Hatalı, eksik veya düzensiz bildirimlerden ötürü taşıyıcının veya üçüncü kişilerin uğradığı zararlar göndericinin sorumluluğundadır.
Hava kargo taşımacılığında kargonun kaybı, hasarı veya gecikmesi halinde taşıyıcının sorumluluğu uluslararası sınırlara bağlanmıştır. Montreal Sözleşmesi kapsamında taşıyıcının genel sorumluluk limiti 28 Aralık 2024 tarihi itibarıyla kilogram başına 26 SDR olarak uygulanmaktadır.
Powerbank uçak altına verilen bagaja konulabilir mi?
Hayır, powerbank ve yedek lityum bataryalar kayıtlı bagaja verilemez; kutup başları kısa devreye karşı korunarak sadece kabin bagajında taşınmalıdır.
Kabin bagajında yolcu başına kaç powerbank taşınabilir?
SHGM'nin UOD/2026-01 sayılı Direktifi uyarınca yolcular kişi başına en fazla iki adet powerbank taşıyabilir.
Uçuş esnasında powerbank ile şarj yapılabilir mi?
Uçuş sırasında powerbank cihazının kendisinin şarj edilmesi yasaktır; ayrıca yolcuların uçuşta powerbank vasıtasıyla diğer cihazları şarj etmemesi tavsiye edilmektedir.
Hangi kapasitedeki lityum bataryalar için havayolu onayı gerekir?
100 Wh değerine kadar olan bataryalar kabinde taşınabilir; 100 Wh ile 160 Wh arasındaki bataryalarda havayolu onayı aranabilirken, 160 Wh üzerindeki bataryalar yolcu bagajında taşınamaz.
Lityum bataryalar tehlikeli madde sınıflandırmasında hangi gruptadır?
Lityum bataryalar tehlikeli madde düzenlemelerinde Class 9 (Miscellaneous Dangerous Goods) kapsamında yer alır.
Beyan edilmemiş tehlikeli madde vakalarında bildirim süresi ne kadardır?
SHT-18 uyarınca beyan edilmemiş veya yanlış beyan edilmiş tehlikeli maddelerin kural olarak 72 saat, kaza ve ciddi olayların ise 48 saat içinde SHGM'ye bildirilmesi gerekir.
Sorumlu kaptan pilotun tehlikeli maddeler hakkında bilgilendirilmesi zorunlu mudur?
Evet, SHT-18 gereğince işletici ve yer hizmetleri kuruluşları, taşınan tehlikeli maddeler hakkında sorumlu kaptan pilotu uçuş öncesinde yazılı olarak bilgilendirmekle yükümlüdür.
Montreal Sözleşmesi uyarınca hava kargoda taşıyıcının sorumluluk limiti nedir?
Montreal Sözleşmesi kapsamında kargonun kaybı, hasarı veya gecikmesinde taşıyıcının sorumluluk limiti 28 Aralık 2024 itibarıyla kilogram başına 26 SDR'dir.
Hukuki uyarı: Bu içerik genel bilgilendirme amacı taşır; somut olay değerlendirmesi için avukata başvurulmalıdır.
Hazırlayan: Av. Erdal Ersoy