Uçak kiralama ve satın alma sözleşmelerinden doğan uyuşmazlıklarda uygulanacak maddi hukuk, tahkimin hukuki merkezi ve tahkimi yöneten tahkim kurumu birbirinden bağımsız üç temel unsurdur. Esasa uygulanacak hukuk uyuşmazlığın maddi çözümünü belirlerken, tahkim merkezi usul kurallarını, tahkim kurumu ise idari işleyişi tayin eder.
Esasa ve Tahkim Anlaşmasına Uygulanacak Hukukun Tespiti
Sözleşmeden doğan borç ilişkilerinde Türk hukuku bakımından 5718 sayılı Milletlerarası Özel Hukuk ve Usul Hukuku Hakkında Kanun m. 24 uyarınca taraflar uygulanacak hukuku serbestçe belirleyebilir. Hukuk seçiminin açıkça yapılmadığı veya sözleşmeden tereddütsüz anlaşılamadığı hallerde uyuşmazlığa en sıkı ilişkili hukukun kuralları tatbik edilir.
Avrupa Birliği hukuku çerçevesinde ise Rome I Tüzüğü m. 3 taraf özerkliği ilkesini benimseyerek sözleşmenin tarafların seçtiği hukuka tabi olacağını hükme bağlamaktadır.
Tahkim anlaşmasının tabi olduğu hukuk bakımından, 1 Ağustos 2025 tarihinde yürürlüğe giren İngiltere Tahkim Kanunu 2025 Bölüm 6A düzenlemesi uyarınca, taraflarca tahkim anlaşmasına uygulanacak hukuk açıkça kararlaştırılmamışsa kural olarak tahkim yerinin hukuku uygulanır. Ana sözleşmenin esasına ilişkin hukuk seçimi, tahkim anlaşması için açık bir seçim sayılmaz.
Kurumsal Tahkim Usulleri ve Kanuni Çerçeve
Yabancılık unsuru taşıyan ve tahkim yerinin Türkiye olduğu ya da Kanunun uygulanmasının taraflarca veya hakemlerce kararlaştırıldığı uyuşmazlıklarda 4686 sayılı Milletlerarası Tahkim Kanunu tatbik edilir.
LCIA Tahkim Kuralları m. 30 uyarınca hakem kararları ile süreç kapsamında sunulan evraklar için gizlilik rejimi öngörülmektedir. Ayrıca hakem heyeti kurulmadan önce acil durum hakemi atanmasına ve belirli şartlar altında kısa sürede karar tesisine imkan tanınır.
LCIA Tahkim Kuralları, belirli şartların sağlanması durumunda birbiriyle bağlantılı tahkim süreçlerinin birleştirilmesi veya birlikte yürütülmesi yöntemlerine de olanak sağlamaktadır.
1 Haziran 2026 tarihinde yürürlüğe giren ICC 2026 Tahkim Kuralları kapsamında hakemlerin açıklama yükümlülükleri artırılmış, standart tahkimlerde zorunlu görev belgesi düzenlenmesi şartı kaldırılmıştır. Bu kurallar acil ve hızlandırılmış tahkim usullerini yeniden düzenlemiş, erken karar mekanizması getirmiş ve tarafların ayrıca mutabık kalması halinde üç aylık son derece hızlı tahkim sürecini ihdas etmiştir.
Singapur'un 1994 tarihli Uluslararası Tahkim Kanunu UNCITRAL Model Kanunu esas alan bir hukuki zemin oluşturmaktadır. 1 Ocak 2025 tarihinde yürürlüğe giren SIAC 2025 Kuralları da acil durum hakemi ile basitleştirilmiş yargılama usullerini bünyesinde barındırmaktadır.
Cape Town Sözleşmesi ve Hava Aracı Protokolü Hükümleri
Cape Town Sözleşmesi uyarınca kiralayanın bir hava aracı nesnesi üzerindeki zilyetlik veya kontrol hakkını kira veya başka bir ödeme karşılığında kiracıya devrettiği sözleşmeler kira sözleşmesi olarak tanımlanmakta olup kiralayanın menfaati belirli koşullarda uluslararası teminat oluşturabilir. Hava aracı gövdeleri, uçak motorları ve helikopterler bu rejim kapsamındaki temel nesnelerdir. Hava Aracı Protokolü ise alacaklıya belirli şartlarda sicilden terkin ile nesnenin bulunduğu ülkeden ihracı ve fiili naklini isteme imkanı sağlamaktadır.
Türkiye, Cape Town Sözleşmesi m. 50 kapsamında belirli anlamdaki tamamen iç işlemlere ilişkin bir beyanda bulunmuştur.
Hakem Kararlarının Tanınması ve Tenfizi
1958 tarihli New York Sözleşmesi, yabancı hakem kararlarının tanınması ve icrası için uluslararası çerçeve sunmakta olup taraf devletler sözleşmede tahdidi olarak belirtilen ret gerekçeleri haricinde tenfiz sağlamakla yükümlüdür.
Türkiye, New York Sözleşmesi'ni diğer bir taraf devlette verilen kararlar ile Türk hukukuna göre ticari nitelik taşıyan uyuşmazlıklarla sınırlı olarak uygulayacağını beyan etmiştir. Sözleşme kapsamına dahil olmayan durumlarda ise yabancı hakem kararlarının tanınması ve tenfizi bakımından 5718 sayılı Milletlerarası Özel Hukuk ve Usul Hukuku Hakkında Kanun hükümleri tatbik alanı bulabilir.
Uçak sözleşmelerinde taraflar uyuşmazlığın esasına uygulanacak hukuku serbestçe seçebilir mi?
Türk hukukunda 5718 sayılı Kanun m. 24 uyarınca sözleşmeden doğan borç ilişkileri tarafların açık olarak seçtikleri hukuka tâbidir; sözleşme hükümlerinden veya hâlin şartlarından tereddüde yer vermeyecek biçimde anlaşılabilen hukuk seçimi de geçerlidir. Hukuk seçimi yapılmamışsa sözleşmeyle en sıkı ilişkili hukuk tatbik edilir. Avrupa Birliği hukukunda ise Rome I Tüzüğü m. 3 taraf özerkliğini esas almaktadır.
5718 sayılı MİLLETLERARASI ÖZEL HUKUK VE USUL HUKUKU HAKKINDA KANUN m. 24Kaynağı aç
Kurumsal tahkim kurallarında acil durum hakemi müessesesi nasıl işler?
LCIA Tahkim Kuralları uyarınca hakem heyeti kurulmadan önce acil durum hakemi atanabilmekte ve belirli şartlarla kısa sürede karar verilebilmektedir; benzer şekilde SIAC 2025 Kuralları da acil durum hakemi usulünü düzenlemektedir.
Yabancı hakem kararlarının tenfizinde New York Sözleşmesi hangi sınırlar çerçevesinde uygulanır?
Sözleşme sınırlı ret sebepleri haricinde tenfiz yükümlülüğü getirir; Türkiye bu rejimi diğer bir taraf devlet sınırlarında verilen ve Türk hukukuna göre ticari sayılan kararlarla sınırlı olarak tatbik etmektedir.
Hukuki uyarı: Bu içerik genel bilgilendirme amacı taşır; somut olay değerlendirmesi için avukata başvurulmalıdır.
Hazırlayan: Av. Erdal Ersoy