Havalimanlarında yolcuların beraberinde taşıdığı eşyaya yönelik devlet müdahalesi iki farklı hukuki zeminde işletilir. Bu işlemlerden ilki kamu güvenliğini, toplum sağlığını ve uçuş emniyetini sağlamayı hedefleyen önleme ve güvenlik el koymalarıdır. İkincisi ise gümrük mevzuatına aykırılıklar ile kaçakçılık fiillerine dayanan adli ve idari el koyma tedbirleridir. Yolcunun üzerinde, bagajında veya el çantasında taşıdığı eşyanın niteliği ve taşınma amacı uygulanacak idari veya adli denetimin çerçevesini belirler.
Gümrük Denetimi Kapsamında Hat Tercihleri ve Beyan Esasları
Havalimanı gümrük kapılarında yürütülen denetimlerde temel mevzuat 4458 sayılı Gümrük Kanunu ile 5607 sayılı Kaçakçılıkla Mücadele Kanunu hükümleridir. Gümrük bölgesine giren eşyada beyan mecburiyeti ve kişisel muafiyet sınırları esas alınır. Yolcuların gümrük alanındaki Yeşil Hat (beyana tabi eşyam yoktur) veya Kırmızı Hat (beyana tabi eşyam vardır) tercihi, yapılacak el koyma işleminin niteliğini belirler.
4458 sayılı Gümrük Kanunu'nun 235. maddesinin üçüncü fıkrasına göre; yolcuların kişisel ve hediyelik eşya kapsamı dışında kalan ve beyanlarına aykırı olarak üzerlerinde, eşyaları arasında veya taşıma araçlarında çıkan eşyanın gümrük vergileri iki kat olarak tahsil edilir ve eşya ilgilisine teslim edilir. Başkasına ait olduğu halde kendi eşyası gibi gösterilen mallar hakkında da aynı işlem tatbik olunur. Tahakkuk ettirilen gümrük vergilerinin ödenmemesi halinde ise eşya gümrüğe terk edilmiş sayılır.
4458 sayılı GÜMRÜK KANUNU m. 235Kaynağı aç
Elektronik Cihazlar ile Tütün ve Alkol Ürünlerinde Sınırlar
Kişisel kullanım sınırını aşacak miktarda ve gümrük idaresine bildirim yapılmaksızın getirilen elektronik eşyalar el koyma tedbirine tabi tutulur. Yolcu tarafından ticari bir gaye güdülmediği beyan edilse dahi, kendi şahsi ihtiyacı dışında açılmamış ambalajlarda birden fazla akıllı telefon, tablet, taşınabilir bilgisayar, akıllı saat veya oyun konsolu getirilmesi durumunda eşyalar kaçakçılık şüphesiyle adli emarete alınır ve el koyma işlemi uygulanır.
Yasal muafiyet sınırlarının üzerinde getirilen ve gümrük idaresine bildirilmeyen tütün mamulleri ile alkollü içeceklerin limit fazlası kısmına idari yaptırım uygulanır. Taşınan ürün miktarının aşırı derecede yüksek olması ve ticari bir organizasyon kapsamında ülkeye sokulduğuna işaret etmesi halinde ise ürünlerin tamamına 5607 sayılı Kaçakçılıkla Mücadele Kanunu uyarınca el konularak yolcu hakkında adli süreç başlatılır.
Silah, Uyuşturucu ve Suç Delili Teşkil Eden Eşyalara El Koyma
6136 sayılı Ateşli Silahlar ve Bıçaklar ile Diğer Aletler Hakkında Kanun uyarınca; ruhsatsız tabancalar, av tüfekleri, kurusıkı silahlar ve bunlara ait mermiler denetim noktalarında kontrol altına alınır. Saldırı veya savunmada kullanılmak üzere özel imal edilen kama, kasatura, kelebek bıçak, muşta, sustalı bıçak gibi kesici ve delici aletler ile askeri mühimmat, el bombaları, patlayıcı kapsüller ve sis bombaları havalimanı arama noktalarında görüldüğü anda güvenlik güçlerince muhafaza altına alınarak adli makamların talimatı doğrultusunda el koyma işlemine tabi tutulur.
5237 sayılı Türk Ceza Kanunu'nun 188. ve devamı maddelerinde düzenlenen suçlar kapsamında esrar, eroin, kokain, sentetik ecza, kenevir türevleri veya sentetik uyuşturucular tespit edildiğinde derhal el koyma uygulanır. El koyma tedbiri yalnızca uyuşturucu maddenin kendisini kapsamaz; maddelerin naklinde, ambalajlanmasında veya saklanmasında yararlanılan her türlü kap ve taşıma aracına da ceza muhakemesi hükümleri uyarınca el konulur.
5237 sayılı Türk Ceza Kanunu'nun 188. maddesinin birinci fıkrası gereğince; uyuşturucu veya uyarıcı maddeleri ruhsatsız ya da ruhsata aykırı olarak imal, ithal veya ihraç eden failler hakkında yirmi yıldan otuz yıla kadar hapis cezası ile birlikte iki bin günden yirmi bin güne kadar adli para cezası yaptırımı öngörülmektedir.
5237 sayılı TÜRK CEZA KANUNU m. 188Kaynağı aç
Sahtecilik suçuna konu olan belgeler ile bilişim ihlalleri de el koyma kapsamındadır. Sahte pasaport, sahte nüfus cüzdanı, sürücü belgesi, vize ve sahte para çeşitleri havalimanı kontrol noktalarında delil niteliğiyle zapt edilir. Bunun yanı sıra IMEI numarası değiştirilmiş, klonlanmış ya da çalıntı kaydı bulunan elektronik aygıtlar da adli delil vasfı taşımaları sebebiyle el koyma işlemine tabi tutulur.
İthal Yasakları ve Belge Eksikliklerinde Gümrük İşlemleri
4458 sayılı Gümrük Kanunu'nun 235. maddesinin birinci fıkrasının (a) bendi gereğince; genel düzenleyici idari işlemlerle ithali yasaklanmış eşyanın gümrüğe girişinde tespiti durumunda, varsa fark gümrük vergilerinin tahsil edilmesinin yanında eşyanın gümrüklenmiş değerinin dört katı tutarında idari para cezası verilir. Bu nitelikteki eşya, ilgilisinin istemi doğrultusunda otuz gün içinde mahrecine iade edilir veya yetkili kuruluşun uygun görüşüyle üçüncü ülkeye transit edilir. Belirtilen sürede iadesi veya transiti sağlanmayan eşya, ihraç kaydıyla satılmak veya masrafları sahibince karşılanarak imha edilmek üzere gümrük idaresine terk edilir.
İthali yetkili kurumların vereceği lisans, izin veya uygunluk belgesine tabi olmasına karşın gümrük idaresine bu tür bir belgeye tabi değilmiş ya da belge alınmış gibi beyan edilen eşyada, varsa fark gümrük vergileriyle beraber gümrüklenmiş değerin iki katı idari para cezası kesilir. Bu eşyalar yükümlünün başvurusu üzerine mahrecine iade edilebilir, doğrudan ya da serbest bölge üzerinden üçüncü ülkeye transit edilebilir veya ihraç kaydıyla satış ya da masrafı sahibine ait olmak üzere imha yoluyla tasfiye edilmek üzere gümrüğe terk edilir.
İthali lisans, izin veya uygunluk belgesine bağlı tutulan eşyaya ilişkin eksik belgenin Bakanlıkça belirlenecek süre zarfında düzenlenmesi ya da yetkili kurumun denetiminin olumlu neticelenmesi halinde, gümrüklenmiş değer üzerinden kesilen idari para cezası kaldırılır ve 4458 sayılı Gümrük Kanunu'nun 241. maddesinin birinci fıkrası uyarınca usulsüzlük cezası verilir. Ayrıca ithal yasakları veya belge aykırılıklarının gümrük idaresi tarafından tespiti yapılmadan evvel beyan sahibi tarafından bildirilmesi durumunda hesaplanan idari para cezaları yüzde on oranında uygulanır.
Adli El Koyma Yetkisi, Kanuni Süreler ve Tasfiye Usulü
5271 sayılı Ceza Muhakemesi Kanunu'nun 127. maddesinin birinci fıkrasına göre el koyma işlemi kural olarak hâkim kararı üzerine uygulanır. Ancak gecikmesinde sakınca bulunan hallerde Cumhuriyet savcısının, Cumhuriyet savcısına ulaşılamadığı hallerde ise kolluk amirinin yazılı emri ile kolluk görevlileri el koyma işlemini gerçekleştirebilir. Bu yetki çerçevesinde yapılan işlemler ceza muhakemesinin güvence mekanizmalarına bağlıdır.
5271 sayılı CEZA MUHAKEMESİ KANUNU m. 127Kaynağı aç
Hâkim kararı olmaksızın tesis edilen el koyma işlemleri 5271 sayılı Ceza Muhakemesi Kanunu'nun 127. maddesinin üçüncü fıkrası uyarınca yirmi dört saat içinde görevli hâkimin onayına sunulur. Hâkim, kararını el koymadan itibaren kırk sekiz saat içinde açıklar; aksi halde el koyma kendiliğinden kalkar. Kanunda öngörülen bu sürelerin aşılması halinde el koyma koruma tedbirinin yasal dayanağı ortadan kalkar.
Suç teşkil etmeyen ancak gümrükte beyan dışı bırakılan eşyalarda, mevzuatın öngördüğü vergi ve idari para cezaları yatırıldığında eşya yolcuya iade edilir. İthali kesin olarak yasaklanan veya tahakkuk eden cezaları ödenmeyen eşyalar hakkında ise idari kararla mülkiyetin kamuya geçirilmesi (tasfiye) kararı verilir. Tasfiyeye tabi tutulan eşya devlet mülkiyetine geçer ve ihale yoluyla satışa çıkarılır ya da imha edilir. Ayrıca gümrük tesliminden sonra yapılan kontrollerde mevzuata aykırılığı saptanan ancak fiilen bulunamayan eşyanın gümrüklenmiş değerinin mülkiyetinin kamuya geçirilmesine karar verilir.
Hâkim onayı olmaksızın yapılan el koyma ne zaman kendiliğinden kalkar?
Hâkim kararı olmaksızın yapılan el koyma işlemi yirmi dört saat içinde görevli hâkimin onayına sunulur; hâkim el koymadan itibaren kırk sekiz saat içinde kararını açıklamazsa el koyma kendiliğinden kalkar.
Gümrüğe beyan edilmeyen yolcu eşyası vergi ve ceza ödenerek geri alınabilir mi?
Kişisel ve hediyelik eşya kapsamı dışında kalan ve beyan edilmeyen eşyanın gümrük vergileri iki kat tahsil edilerek eşya sahibine teslim edilir; suç teşkil etmeyen hallerde yasal ceza ve vergiler ödendiğinde eşya iade edilir, ödenmediğinde gümrüğe terk edilmiş sayılır.
İzne veya lisansa tabi eşyanın belgesi sonradan sunulursa ceza değişir mi?
Bakanlıkça belirlenen sürede uygunluk veya izin belgesinin temin edilmesi ya da denetimin olumlu sonuçlanması durumunda, gümrüklenmiş değer üzerinden kesilen ceza yerine Gümrük Kanunu m. 241/1 uyarınca usulsüzlük cezası verilir.
Uyuşturucu maddelerin taşındığı ambalaj ve valizlere el konulur mu?
Uyuşturucu veya uyarıcı maddelerin tespit edilmesi halinde yalnızca maddelere değil; taşınmasında, ambalajlanmasında veya gizlenmesinde yararlanılan tüm kap, ambalaj ve araçlara da el konulur.
Kolluk amirinin yazılı emriyle el koyma tedbiri uygulanabilir mi?
Gecikmesinde sakınca bulunan hallerde Cumhuriyet savcısının, Cumhuriyet savcısına ulaşılamadığı hallerde ise kolluk amirinin yazılı emri ile kolluk görevlileri el koyma işlemini icra edebilir.
Hukuki uyarı: Bu içerik genel bilgilendirme amacı taşır; somut olay değerlendirmesi için avukata başvurulmalıdır.
Hazırlayan: Av. Erdal Ersoy