Hatır taşıması ve müterafik kusur hallerinde trafik kazalarından doğan tazminat sorumluluğu genel hükümler çerçevesinde belirlenmekte ve yasal koşulları oluştuğunda tazminattan hakkaniyet indirimi yapılmaktadır. 2918 sayılı Karayolları Trafik Kanunu'nun 87. maddesinin birinci fıkrası uyarınca; yaralanan veya ölen kişinin hatır için karşılıksız taşınması yahut motorlu aracın hatır için karşılıksız verilmiş olması halinde işletenin veya bağlı olduğu teşebbüs sahibinin sorumluluğu genel hükümlere tabidir ve bu çerçevede 6098 sayılı Türk Borçlar Kanunu'nun 51. maddesi uygulama alanı bulur. Hâkim, tazminatın kapsamını ve ödenme biçimini durumun gereğini ve özellikle kusurun ağırlığını gözeterek belirler; tazminatın irat biçiminde ödenmesine hükmedilmesi halinde borçlu güvence göstermekle yükümlüdür.
6098 sayılı TÜRK BORÇLAR KANUNU m. 51Kaynağı aç
Hatır Taşımasının Hukuki Niteliği ve İndirim Oranı
Hatır taşımasından söz edilebilmesi için taşımanın karşılıksız gerçekleşmesi ve taşımanın taşınanın yararına olması şarttır. Bu ilişkide taşımanın kimin çıkar ve yararına olduğunun tespiti önem taşır; söz konusu yarar ekonomik olabileceği gibi ortak toplumsal değerleri de ilgilendirebilir. Buna karşılık taşımada araç işleteninin veya eylemlerinden sorumlu olduğu kişilerin bir çıkar veya yararının bulunması durumunda hatır taşıması söz konusu olmaz. Hususi bir araçta arkadaşın karşılıksız taşınması hatır taşıması teşkil eder ve Türk Borçlar Kanunu'nun 51. maddesi gereğince tazminattan hakkaniyete uygun indirim yapılır. Yargıtay uygulamasında hatır taşıması sebebiyle yapılacak indirim oranı yerleşik olarak %20 olarak kabul edilmekte; somut olayla ve hakkaniyetle bağdaşmayacak biçimde %25 gibi yüksek oranda indirim yapılması doğru bulunmamaktadır.
Hatır Taşıması İndiriminin Uygulanamayacağı Haller
Hatır taşıması değerlendirmesinde tarafların yakınlığı dikkate alınması gereken temel kıstaslar arasındadır. Yargıtay 17. Hukuk Dairesi'nin 2013/15913 Esas ve 2015/3495 Karar sayılı kararında belirtildiği üzere, yakın akrabalar arasında hatır taşımasından söz edilmesi mümkün değildir. Yakın akrabalar arasında yolculuğun menfaat karşılığı yapılması hayatın olağan akışında beklenmediğinden, hatır taşımasının kurucu şartlarından biri olan menfaat karşılığı olmama koşulu gerçekleşmiş sayılmaz. Bu doğrultuda kazaya karışan araç sürücüsünün kazada vefat edenin ablasının eşi olması gibi yakın akrabalık bağı bulunan hallerde destek tazminatından hatır taşıması indirimi yapılamaz.
Yargıtay 17. Hukuk Dairesi, E. 2013/15913, K. 2015/3495Kaynağı aç
Aynı doğrultuda nişanlının sevk ve idaresindeki araçta taşınması durumu ahlaki görevin ifası niteliğinde kabul edildiğinden hatır taşıması olarak değerlendirilemez ve tazminattan bu sebeple indirim yapılamaz. Diğer yandan hâkim tazminattan mutlaka indirim yapmak zorunda olmamakla birlikte, indirim yapmadığı takdirde bunun gerekçesini kararında tartışmak ve hukuki nedenlerini göstermek zorundadır.
Müterafik Kusur Halleri ve Uygulanacak İndirimler
6098 sayılı Türk Borçlar Kanunu'nun 52. maddesi çerçevesinde; zarar gören tarafın fiile rıza göstermesi, zararın ortaya çıkmasına veya büyümesine sebebiyet vermesi yahut tazminat yükümlüsünün durumunu ağırlaştırması halinde mahkeme tazminat miktarında indirime gidebileceği gibi sorumluluğu bütünüyle de kaldırabilir. Müterafik kusur bir def'i niteliğinde bulunmadığından, taraflarca bu doğrultuda bir talep ileri sürülmemiş olsa dahi mahkemece re'sen gözetilir.
Zarar görenin kendi davranışı sebebiyle zararın doğmasına veya artmasına yol açtığı hallerde Yargıtay uygulamasında %20 oranında müterafik kusur indirimi benimsenmektedir. Bu doğrultuda araç sürücüsünün alkollü olduğunu bilerek araca binen yolcunun uğradığı zararda tazminattan %20 indirim yapılır. Benzer biçimde otomobilde emniyet kemeri takmayarak kaza anında araçtan fırlayan ve zararın artmasında payı bulunan yolcunun tazminatında Türk Borçlar Kanunu'nun 52. maddesi gereğince %20 müterafik kusur indirimi uygulanır. Aynı ilke uyarınca sürücünün ehliyetsiz olduğunu bilerek aracına binmek ve motosiklete kasksız olarak binmek de zararın artmasına yol açtığından tazminattan %20 oranında müterafik kusur indirimi yapılmasını gerektirir.
Tazminatın belirlenmesinde ayrıca Türk Borçlar Kanunu'nun 52. maddesinin ikinci fıkrası hükmü de uygulama alanı bulabilir. Zarara hafif kusuruyla sebebiyet veren tazminat yükümlüsünün, hükmedilen tazminatı ödediğinde yoksulluğa düşecek olması ve hakkaniyetin de bunu gerektirmesi halinde hâkim tazminattan hakkaniyet indirimi uygulayabilmektedir.
6098 sayılı TÜRK BORÇLAR KANUNU m. 52Kaynağı aç
Hatır taşıması durumunda tazminattan ne kadar indirim yapılır?
Hatır taşıması halinde Yargıtay uygulaması doğrultusunda 6098 sayılı Türk Borçlar Kanunu'nun 51. maddesi gereğince kural olarak %20 oranında hakkaniyet indirimi yapılır; %25 gibi yüksek oranlar somut olayla ve hakkaniyetle bağdaşmadığı gerekçesiyle bozulmaktadır.
Hâkim hatır taşıması sebebiyle indirim yapmak zorunda mıdır?
Hâkim hatır taşıması bulunduğunda tazminattan mutlaka indirim yapmak zorunda değildir; ancak indirim yapmadığı takdirde bu durumun gerekçesini kararında etraflıca tartışmak ve dayanaklarını göstermekle yükümlüdür.
Yakın akrabaların taşınmasında hatır taşıması indirimi uygulanır mı?
Yakın akrabalar arasında menfaat karşılığı olmama koşulu mevcut bulunmadığından hatır taşıması indirimi yapılamaz; örneğin sürücünün müteveffanın ablasının eşi olduğu hallerde tazminattan indirim uygulanmaz.
Müterafik kusur savunması ileri sürülmezse mahkemece dikkate alınır mı?
Müterafik kusura ilişkin savunma bir def'i niteliğinde olmadığından, taraflarca açık bir savunma yapılmamış olsa bile 6098 sayılı Türk Borçlar Kanunu'nun 52. maddesi uyarınca mahkemece re'sen gözetilir.
Alkollü veya ehliyetsiz sürücünün aracına binmek tazminatı azaltır mı?
Sürücünün alkollü olduğunu bilerek araca binilmesi veya sürücünün ehliyetsiz olduğunun bilinmesine rağmen yolculuk yapılması hallerinde müterafik kusur sebebiyle tazminattan %20 oranında indirim uygulanır.
Emniyet kemeri veya kask takmamak müterafik kusur sayılır mı?
Otomobilde emniyet kemeri takmamak veya motosiklete kasksız binmek zararın artmasına yol açtığından 6098 sayılı Türk Borçlar Kanunu'nun 52. maddesi uyarınca tazminattan %20 oranında müterafik kusur indirimi yapılır.
Hukuki uyarı: Bu içerik genel bilgilendirme amacı taşır; somut olay değerlendirmesi için avukata başvurulmalıdır.
Hazırlayan: Av. Erdal Ersoy