Hasta Hakları Nelerdir ve İhlalinde Ne Yapılır?

Hasta hakları, sağlık hizmetlerinden faydalanma ihtiyacı bulunan fertlerin sırf insan olmaları sebebiyle sahip bulundukları ve Anayasa, milletlerarası anlaşmalar, kanunlar ve diğer mevzuat ile teminat altına alınmış bulunan haklarını ifade eder.

Sağlık Hizmetine Eşit Erişim ve Hekim Seçme Hakkı

Sağlık hizmetlerinden yararlanmada temel dayanak adalet ve hakkaniyet ilkeleridir. Bireyler; koruyucu sağlık hizmetleri ve sağlıklı bir yaşamın desteklenmesine yönelik çalışmalar da dahil olmak üzere, kendi sağlık gereksinimlerine uygun hizmet alma hakkına sahiptir. Ayrımcılık yapılmaksızın eşit erişimden faydalanabilen hastalar; verilecek sağlık hizmeti hakkında bilgi isteme, sağlık personelini tanıma ve sağlık kuruluşunda öncelik sırasının belirlenmesini talep etme yetkisine sahiptir. Kişiler ayrıca tedavi görecekleri sağlık kurumunu ve kendilerine hizmet verecek hekimleri serbestçe seçme ve değiştirme imkanına sahiptir.

Sağlık kuruluşunu ve hekimi seçme hakkı kural olmakla birlikte acil durumlar ve hekimin istirahatte olduğu zamanlar gibi istisnai hallerde kurumun sunduğu ikame hekimden hizmet alınması esastır.

Bilgilendirme Kapsamı ve Tıbbi Kayıtlar

Hastaya; hastalığın muhtemel sebepleri, klinik seyri, tıbbi müdahalenin kim tarafından, nerede, ne şekilde yapılacağı ve tahmini süresi hakkında bilgi verilir. Bunun yanında diğer tanı ve tedavi seçenekleri, bu seçeneklerin muhtemel fayda ve riskleri ile hastanın sağlığı üzerindeki etkileri, olası komplikasyonlar, tedaviyi reddetme halinde doğabilecek sonuçlar, kullanılacak ilaçların temel özellikleri, sağlığı için kritik yaşam tarzı tavsiyeleri ve gerektiğinde aynı konuda tıbbi yardıma nasıl ulaşılabileceği hususlarında bilgilendirme yapılması zorunludur. Bu bilgilendirmenin hastanın anlayabileceği şekilde sade, net ve şüpheye yer bırakmayacak biçimde gerçekleştirilmesi gerekir.

Hastanın kendisine ait tıbbi kayıtları inceleme ve düzeltilmesini talep etme hakkı bulunmaktadır. Bununla birlikte hastalar, sağlık durumları hakkında başkalarına bilgi verilmesini yasaklama hakkına da sahiptir.

Tıbbi Müdahalede Rıza İlkesi ve Tazminat Sorumluluğu

Kişinin bedenine yapılacak müdahalelerde onay vermesi esas olup hastanın rızası olmaksızın tıbbi müdahaleye tabi tutulamayacağı kuraldır. Suç delillerinin vücutta bulunması durumunda hâkim kararı ile veya gecikmesinde sakınca bulunan hallerde savcı talebiyle rıza aranmaksızın müdahale yapılması mümkündür.

Tedavi öncesinde hastanın rıza formunu imzalamış olması tazminat hakkını kendiliğinden ortadan kaldırmaz. Formdaki bilgilerin yetersiz olması veya formun baskı altında imzalatılmış bulunması hallerinde aydınlatma eksikliği nedeniyle tazminat talep edilebilir.

Mahremiyet, Güvenlik ve İnsani Değerlere Uygun Hizmet Alma

Hastanın sağlık durumuna dair değerlendirmeler gizli tutulur; muayene, teşhis ve tedavi işlemleri gizlilik içinde yerine getirilir ve sağlık harcamalarının gizli tutulması esastır. Sağlık hizmeti sunulurken şahsi ve ailevi hayata müdahale edilemez; tedavi esnasında hasta yakınının bulunmasına izin verilebilir. Sağlık hizmeti dolayısıyla edinilen bilgiler kanuni zorunluluklar haricinde açıklanamaz. Kişinin rızasına dayansa bile kişilik haklarından bütünüyle vazgeçilmesi, bu hakların başkalarına devri veya aşırı şekilde sınırlanması neticesini doğuran durumlarda bilgilerin açıklanması hukuki sorumluluğu ortadan kaldırmaz. Ayrıca araştırma ve eğitim faaliyetlerinde de hastanın kimlik bilgileri rızası olmaksızın açıklanamaz.

Tutuklu ve hükümlülerin sağlık kurum ve kuruluşlarındaki muhafazasına ilişkin özel mevzuat hükümleri saklı kalmak kaydıyla, herkes sağlık kurum ve kuruluşlarında güvenlik içinde bulunmayı bekleme ve talep etme hakkına sahiptir. Bütün sağlık kurum ve kuruluşları, hastaların yanı sıra ziyaretçi ve refakatçi gibi yakınların can ve mal güvenliklerinin korunması için gerekli tedbirleri almak zorundadır.

Kurum hizmetlerinde aksamaya sebebiyet vermemek, başkalarını rahatsız etmemek ve yürütülen tıbbi tedaviye müdahalede bulunulmamak kaydıyla, hastalara manevi destek ve telkinde bulunmak üzere talepleri halinde dini inançlarına uygun din görevlisi davet edilir. İfadeye muktedir olmayan, dini inancı bilinen ve kimsesiz agoni halindeki hastalar bakımından ise herhangi bir talep şartı aranmaksızın dini inançlarına uygun din görevlisi çağrılır.

Hasta, kişilik değerlerine uygun bir ortamda sağlık hizmeti alma hakkına sahiptir. Sağlık hizmetlerinde görev alan bütün personel; hastalara, yakınlarına ve ziyaretçilere nazik, şefkatli ve ilgili mevzuat hükümlerine uygun şekilde davranmakla yükümlüdür.

Hasta Hakları İhlallerinde Şikayet ve Başvuru Usulü

Hasta haklarının ihlali durumunda hastanın ve hasta ile ilgili kişilerin mevzuat çerçevesinde müracaat, şikayet ve dava hakları saklıdır. Hak ihlaline maruz kalan kişi öncelikle ilgili sağlık personeline durumu iletir; personelden sonuç alınamaması halinde sağlık kurumunun bünyesindeki Hasta İletişim Birimi'ne yazılı dilekçe veya elektronik ortamda başvuru yapılır. Hasta İletişim Birimi başvurunun kendisine ulaştığı tarihten itibaren 30 gün içinde bir karar vererek sonucu hastaya ve ilgili personele iletir.

Hasta İletişim Birimi'nden netice alınamaması durumunda başvuru dosyası İl Sağlık Müdürlüğü bünyesindeki Hasta Hakları Kurulu'na iletilir. Kurul başvurunun intikalinden itibaren 30 gün içinde karar verir; karar başvurana ve sağlık kurumuna bildirilir ve karar özetleri il sağlık müdürlüğünün internet sitesinde isim belirtilmeksizin yayımlanır. İhlal tespiti yapılması halinde ilgili personele ve kuruma yazılı tebliğ gerçekleştirilir. İlgili sağlık personeli hakkında son altı ay içinde iki veya daha fazla hasta hakları ihlali kararı verilmiş olması halinde dosya Sağlık Meslekleri Kurulu'na sevk edilir.

Hasta İletişim Birimi ve Hasta Hakları Kurulu bünyesindeki başvuru dosyaları gizli tutulur ve üçüncü kişilere bilgi verilemez. Tıbbi hata iddialarına ilişkin başvurular Hasta İletişim Birimi veya Hasta Hakları Kurulu tarafından değil, yargı organları tarafından değerlendirilir. Bunun yanı sıra Sağlık Bakanlığı İletişim Merkezi (SABİM Alo 184) üzerinden denetim süreci başlatılabilir ve hekim tutumları için Tabip Odalarına şikayette bulunulabilir.

Tazminat Davalarında Yargı Yolu ve Kanuni Süreler

Özel hastanelere karşı açılacak davalarda Tüketici Mahkemeleri görevli olup dava açılmadan önce zorunlu arabuluculuk sürecinin tamamlanması önem taşır. Özel hastanelere karşı açılacak sözleşmesel davalarda ise kural olarak 5 yıl içinde yasal işlem başlatılması öngörülmektedir.

Kamu hastanelerinde idari eylemler nedeniyle hakları ihlal edilenlerin tazminat istemiyle İdare Mahkemelerinde tam yargı davası açması gerekir. 2577 sayılı İdari Yargılama Usulü Kanunu'nun 13. maddesi gereğince, dava açılmadan önce bu eylemlerin yazılı bildirim üzerine veya başka suretle öğrenilmesinden itibaren 1 yıl ve her halde eylem tarihinden itibaren 5 yıl içinde ilgili idareye başvurulması zorunludur. Yapılan başvurunun kısmen veya tamamen reddedilmesi durumunda bu işlemin tebliğini izleyen günden, isteme 30 gün içinde cevap verilmemesi halinde ise bu sürenin bittiği tarihten itibaren kanuni dava süresi içinde tam yargı davası açılabilir.

Hukuki uyarı: Bu içerik genel bilgilendirme amacı taşır; somut olay değerlendirmesi için avukata başvurulmalıdır.

Hazırlayan: Av. Erdal Ersoy