Harcırahın Hukuki Tanımı ve Kapsamı
Harcırah; 6245 sayılı Harcırah Kanunu kapsamında memur ve hizmetlilere verilmesi öngörülen yol masrafı, gündelik, aile masrafı ile yer değiştirme masrafından birini, birkaçını veya tamamını içeren bir mali haktır. Bu ödeme, asıl görev yerinin dışına geçici görevle gönderilen personele mutat görev yerinde yapmak zorunda kalmadığı zorunlu harcamalar için yapılır. Görev yeri naklen değiştirilen memur ve hizmetliler bakımından ise harcırah, personelin yeni görev yerine fiilen taşınmasından doğan ek masrafların telafi edilmesi amacıyla ödenir.
Harcırah Hesabında Kadro Dereceleri ve Personel Statüleri
Harcırah miktarının tespitinde kural olarak memurun fiilen almakta olduğu aylık derecesi esas alınır. Kurumların 1 ila 4'üncü dereceler arasındaki kadrolarında bulunup da kazanılmış hak aylık derecesi bu kadrodan daha düşük olan çalışanlar yönünden işgal edilen kadro derecesi dikkate alınır. Terfi suretiyle atananların harcırahı ise terfi ettikleri aylık derecesi üzerinden ödenir. Hizmetlilerin harcırah hesabı aldıkları aylık ücret veya ödenekleri üzerinden gerçekleştirilirken, gündelik ile çalışan personelin harcırahı günlük ücretlerinin 30 katına en yakın memur aylık tutarına göre hesaplanır. Ancak ödenek karşılığı çalışanlar ayrık tutulmak üzere, bu kişilere yapılacak harcırah ödemesi 4'üncü derecedeki bir memura verilecek tutarı aşamaz.
Memur veya hizmetli statüsünde yer almayan kişilere geçici bir vazife verildiğinde ödenecek yol masrafı ve gündelik; ilgililerin bilgi seviyeleri, faaliyet alanları ve mahalli şartlar dikkate alınarak 4'üncü dereceye kadar olan memurlara kıyasen ilgili kurum tarafından takdir edilir.
Yurtdışı Geçici Görev Harcırahı ve Gündelik Belirleme Esasları
6245 sayılı Harcırah Kanununun 34'üncü maddesi uyarınca yurtdışı gündeliklerinin tutarı; personelin aylık veya ücret miktarı, gidilecek ülke ve ifa edilecek vazifenin niteliği gözetilerek mali yıl bazında Cumhurbaşkanı tarafından belirlenir. Yurtdışına geçici görevle sevk edilen memur ve hizmetlilere bu görevlendirme kapsamında ilk 180 gün için tam gündelik, bu süreyi aşan sonraki günler için ise 2/3 oranında gündelik tahakkuk ettirilir. Geçici görevlendirmelerde meydana gelebilecek fasılalar veya ara vermeler, yasal sürelerin uzaması ya da gündelik miktarının artırılması sonucunu doğurmaz.
Yurtdışına geçici görevle gönderilen kamu görevlilerine Türkiye hudutlarından her çıkışlarında, seseyahat ve ikamet süresinin ilk on günü için cetveldeki tutarlar yüzde elli artırılmak suretiyle gündelik ödenir. Özel anlaşmalar çerçevesinde geçici vazifeyle yabancı memleketlere giden personele yabancı devlet, uluslararası teşekkül ya da yetkili diğer kuruluşlar tarafından ödeme yapılması halinde ise bu tutarlar personelin hak kazandığı gündelikten indirilir.
Yurtdışı Yer Değiştirme Masrafı ve Eş Durumuna Bağlı Ödemeler
Yurtdışı yer değiştirme masrafı; memurun kendisi için yurtdışı gündeliğinin yirmi katı, harcırah hakkı bulunan aile fertlerinin her biri için yurtdışı gündeliğinin sekiz katı (aile fertlerine ilişkin toplam miktar yurtdışı gündeliğinin otuz iki katını geçmemek kaydıyla) ve seyahat mesafesine göre yalnız memurun kendisi için hesaplanan değişken giderden oluşur. Yol mesafesine bağlı değişken gider; yurtdışındaki her kilometre veya deniz mili başına ilgilinin yurtdışı gündeliğinin binde yedisi, Türkiye sınırları içerisindeki güzergâhta ise her kilometre veya deniz mili başına yurtiçi gündeliğinin yüzde beşi esas alınarak tespit edilir.
Eşinin memur olması sebebiyle eski görev mahallinden yeni görev yerine ataması yapılan memur veya hizmetliye yer değiştirme masrafı ödenirken değişken gider tutarının yarısı tahakkuk ettirilir.
Askeri Personel ve Uzman Erbaşların Harcırah Rejimi
Kıta halinde ve bir kumanda disiplini altında hareket eden askeri birlikler ile Jandarma Genel Komutanlığı ve Sahil Güvenlik Komutanlığı bünyesinde yer alan subay, astsubay, uzman jandarma, uzman erbaş, sözleşmeli erbaş ve erler ile sivil memur ve hizmetlilerden intikal ettikleri mahalde iaşe ve ibate gereksinimleri karşılanmayan personele ilk 90 gün için tam, izleyen 90 gün için 1/2 oranında gündelik verilir. İntikal bölgesinde yeme ve konaklama ihtiyaçlarından sadece birinin karşılanamadığı durumlarda ise ilk 90 gün 1/2, devamındaki 90 gün için 1/4 oranında gündelik tahsis edilir. Bu nitelikteki intikallerde 180 günü aşan görevlendirmeler için gündelik ödenmez.
3269 sayılı Uzman Erbaş Kanununun 18'inci maddesi doğrultusunda, uzman erbaşlar sözleşme süreleri içerisinde Türk Silahlı Kuvvetlerinin hizmet ihtiyacı sebebiyle görev yerlerinin değiştirilmesi, başka garnizonlara atanmaları veya kurs dahil geçici görevlere görevlendirilmeleri hallerinde harcıraha hak kazanır. Terhis edilmelerinin ardından uzman erbaş kadrolarına atananlar ile kendi kusurları olmaksızın yasal hizmet süresinin bitimiyle ayrılan personele de 6245 sayılı Kanun çerçevesinde harcırah ödemesi yapılır.
Harcırah Avansı, Mahsup Süresi ve Döviz Kuru Kuralları
Harcırah kural olarak personelin görev yerine hareketinden evvel peşin biçimde ödenir. Harcırah tutarının önceden kesin olarak tespit edilmesinin mümkün olmadığı hallerde ise yeterli görülecek oranda avans tahsis edilir. Harcırahını kesin ödeme veya avans yoluyla teslim alıp da tamamen şahsi gerekçelerle sürekli ya da geçici vazife yerine 15 gün içinde hareket etmeyen kamu görevlileri aldıkları tutarı derhal iade etmek zorundadır.
Geçici görevler dolayısıyla avans alan memur ve hizmetliler vazife mahalline dönüş gününden itibaren 1 ay içinde avans mahsup işlemlerini gerçekleştirmekle yükümlüdür. Yurtdışı geçici vazifeden dönen personel de aynı 1 aylık süre zarfında harcırah beyannamelerini kanıtlayıcı belgelerle birlikte ödeme emrine bağlanması amacıyla dairesine teslim eder. Yurtdışı harcırah avansının Türk Lirası karşılığı tahakkuk tarihindeki Türkiye Cumhuriyet Merkez Bankası efektif satış kuru üzerinden tespit edilirken, avans mahsubunda fiili ödeme tarihindeki efektif satış kuru esas alınır. Avans tahsis edilmediği hallerde ise yabancı para tutarı harcırah beyannamesinin düzenlendiği gündeki Türkiye Cumhuriyet Merkez Bankası döviz satış kuru ile çarpılarak Türk Lirasına çevrilir.
Harcırahta Zamanaşımı Süreleri ve İdari Dava Usulü
6245 sayılı Harcırah Kanununda harcırah alacaklarına ilişkin genel bir zamanaşımı süresi yer almadığından, kamu idarelerine yönelik alacaklarda 5018 sayılı Kamu Malî Yönetimi ve Kontrol Kanununun 34'üncü maddesi uyarınca beş yıllık genel zamanaşımı süresi uygulanır. İstisnai olarak, açıkta kalan veya vekâlet emrine alınan personelden görevden ayrılanlar ile işten el çektirilmekle birlikte takipsizlik, beraat veya af ile hakkındaki takibat ortadan kalkan memurlar için bu kararların kesinleştiği tarihten itibaren 6 aylık özel bir zamanaşımı süresi tatbik edilir.
Harcırah ödenmesi istemiyle idareye yapılan yazılı müracaata 30 gün içinde yanıt verilmemesi ya da talebin reddedilmesi halinde 60 günlük süre zarfında idare mahkemesinde dava açılabilir. Harcırah uyuşmazlıklarında yetkili mahkeme 2577 sayılı İdari Yargılama Usul Kanununun 33'üncü maddesi uyarınca memurun görev yaptığı ilin idare mahkemesidir. Askeri personel yönünden ise aynı Kanunun 20/C maddesi gereğince vazife yapılan yerin yargı yetkisi bakımından bağlı bulunduğu bölge idare mahkemesinin yetki çevresindeki idare mahkemesi davaya bakmakla yetkilidir.
Harcırah göreve gitmeden önce peşin ödenir mi?
Evet, mevzuat gereğince harcırah kural olarak personelin hareketinden önce peşin verilir; kesin tutarın tespit edilemediği hallerde avans tahsis edilir ve şahsi nedenlerle 15 gün içinde yola çıkılmazsa tutarın derhal iadesi gerekir.
Harcırah istemlerinde zamanaşımı süresi ne kadardır?
Harcırah alacakları kural olarak beş yıllık genel zamanaşımına tabidir; vekalet emrine alınıp ayrılan veya soruşturma sonrası beraat eden memurlarda ise kesinleşmeden itibaren 6 aylık hak arama süresi geçerlidir.
Eşi de memur olan personele yer değiştirme masrafı nasıl ödenir?
Eşinin memur olması dolayısıyla naklen atanan personele, 6245 sayılı Kanunun yer değiştirme masrafı düzenlemeleri uyarınca yol mesafesine göre hesaplanan değişken gider tutarının yarısı oranında ödeme yapılır.
Ödenmeyen harcırah alacağı için hangi mahkemede dava açılır?
Harcırah davalarında yetkili yargı mercii sivil kamu görevlileri için görev yaptıkları yer idare mahkemesi; askeri personel için ise görev yerinin bağlı olduğu bölge idare mahkemesinin yargı çevresindeki yetkili idare mahkemesidir.
Hukuki uyarı: Bu içerik genel bilgilendirme amacı taşır; somut olay değerlendirmesi için avukata başvurulmalıdır.
Hazırlayan: Av. Erdal Ersoy