Haksız tutuklama tazminat davası; ceza soruşturması veya kovuşturması sürecinde hukuka aykırı biçimde ya da kanuni şartları oluşmaksızın özgürlüğünden yoksun bırakılan kişilerin uğradıkları maddi ve manevi zararların Devlet tarafından karşılanmasını güvence altına alan bir hukuki yoldur. 5271 sayılı Ceza Muhakemesi Kanunu'nun 100. maddesi uyarınca tutuklama kararı verilebilmesi için kuvvetli suç şüphesinin varlığını gösteren somut deliller ile somut bir tutuklama nedeninin bulunması zorunludur. İşin önemi, verilmesi beklenen ceza veya güvenlik tedbiriyle ölçülü olmaması halinde de tutuklama kararı verilemez. Kanunda belirtilen koşullar dışında tutuklanan bireyler maddi ve manevi zararlarını Devletten isteyebilir.
5271 sayılı CEZA MUHAKEMESİ KANUNU m. 141Kaynağı aç
Haksız Tutuklama Tazminatının Hukuki Dayanağı ve Halleri
5271 sayılı Ceza Muhakemesi Kanunu'nun 141. maddesinin birinci fıkrası uyarınca, kanunlarda belirtilen koşullar dışında yakalanan, tutuklanan veya tutukluluğunun devamına karar verilen kişiler tazminat talebinde bulunabilir. Kanuni gözaltı süresi içinde hâkim önüne çıkarılmayan veya kanuni hakları hatırlatılmadan ya da hatırlatılan haklarından yararlandırılma isteği yerine getirilmeden tutuklanan kimseler de uğradıkları maddi ve manevi zararların giderilmesini isteyebilir.
Kanuna uygun olarak yakalandıktan veya tutuklandıktan sonra haklarında kovuşturmaya yer olmadığına veya beraatlerine karar verilen kişiler zararlarını talep etme hakkına sahiptir. Bununla birlikte, konutunu terk etmemek veya tedavi ya da muayene tedbirlerine tabi olmak şeklindeki adli kontrol yükümlülükleri uygulandıktan sonra haklarında kovuşturmaya yer olmadığına veya beraate hükmedilen bireyler de maddi ve manevi tazminat talebinde bulunabilir.
Kovuşturmaya yer olmadığı, beraat veya tutukluluk süresinin kesinleşen mahkûmiyet süresinden fazla olması hallerinde ilgili kararları veren adli merciler, kişiye tazminat hakkı bulunduğunu bildirmek ve bu hususu verilen karara geçirmekle yükümlüdür.
Tazminat Davasında Sorumluluk ve Hasumet
Suç soruşturması veya kovuşturması sırasında hâkimler ve Cumhuriyet savcılarının kişisel kusur, haksız fiil veya diğer sorumluluk halleri dahil kararları ve işlemleri dolayısıyla açılacak tazminat davaları ancak Devlet aleyhine açılabilir.
Haksız tutuklama ve koruma tedbirleri sebebiyle tazminat ödeyen Devlet, görev gereklerine aykırı davranarak yetkisini kötüye kullandığı belirlenen hâkim ve Cumhuriyet savcılarına karşı ödeme tarihinden itibaren bir yıllık süre zarfında rücu hakkını kullanır.
Dava Açma Süresi, Görevli Merci ve Başvuru Usulü
Tazminat başvurusunun, dayanak teşkil eden karar veya hükmün kesinleştiğinin ilgilisine tebliğ edilmesinden itibaren üç ay ve her halükarda kesinleşme tarihini izleyen bir yıllık süre içerisinde yapılması gerekmektedir.
5271 sayılı CEZA MUHAKEMESİ KANUNU m. 142Kaynağı aç
Tazminat istemi kural olarak zarara uğrayanın oturduğu yer ağır ceza mahkemesinde, o yer mahkemesi işlemle ilişkili ve aynı yerde başka ağır ceza dairesi yoksa en yakın yer ağır ceza mahkemesinde incelenir. Ancak Ceza Muhakemesi Kanunu'nun 141. maddesinin birinci fıkrasının (e), (f) ve (l) bentleri kapsamındaki istemler bakımından 6384 sayılı Tazminat Komisyonunun Görevleri ile Çalışma Usul ve Esasları Hakkında Kanun hükümleri uygulanır. Bu kapsamda olmasına rağmen ağır ceza mahkemesine yapılan istemler Komisyona gönderilir. Ağır ceza mahkemesinin görev alanına giren ve girmeyen istemlerin birlikte yapılması durumunda ise mahkeme görev alanına girmeyen talepleri ayırarak Komisyona gönderir ve bu halde ağır ceza mahkemesine yapılan istem tarihi esas alınır.
Dilekçe Koşulları ve Mahkemenin İnceleme Usulü
Tazminat isteminde bulunan kişinin dilekçesinde açık kimlik ve adresini, zarara uğradığı işlemin ve zararın nitelik ve niceliğini belirtmesi ve bunlara dair belgeleri eklemesi zorunludur. Bilgi ve belgelerin yetersizliği durumunda mahkeme eksikliğin bir ay içinde giderilmesini bildirir; süresinde eksiği tamamlanmayan istem mahkemece itiraz yolu açık olmak üzere reddolunur.
Mahkeme, dosya incelemesinde yeterliliğini belirlediği dilekçe ve eki belgelerin bir örneğini Devlet Hazinesinin kendi yargı çevresindeki temsilcisine tebliğ eder ve varsa beyan ve itirazlarını iki hafta içinde yazılı olarak bildirmesini ister.
Tazminat hukukunun genel ilkelerine göre belirlenecek tazminat miktarının saptanmasında mahkeme lüzum gördüğü her türlü araştırmayı bizzat yapmaya veya heyet hâkimlerinden birine yaptırmaya yetkilidir. Mahkeme kararını duruşmalı olarak verir; açıklamalı çağrı kâğıdı tebliğine rağmen istem sahibi ile Hazine temsilcisi duruşmaya gelmezse yokluklarında karar verilebilir.
Zararın Belirlenmesi, Taleple Bağlılık ve Yasal Faiz
6098 sayılı Türk Borçlar Kanunu'nun 50. maddesi doğrultusunda tazminat talep eden taraf, uğradığı zararı ve karşı tarafın kusurunu ispat etmekle yükümlüdür. Uğranılan zararın parasal karşılığı tam olarak kanıtlanamadığı takdirde mahkeme hâkimi, hadisenin mutat akışını ve mağdurun aldığı tedbirleri değerlendirerek zararın miktarını hakkaniyete uygun biçimde takdir eder.
6098 sayılı TÜRK BORÇLAR KANUNU m. 50Kaynağı aç
Maddi zarar hesabı tutuklulukta geçen süreye ilişkin yürürlükteki asgari ücret tarifesi dikkate alınarak gerçekleştirilir. Yapılacak hesaplamada hafta tatilleri, ulusal bayram veya genel tatil günleri sebebiyle kesinti yoluna gidilemez; kişinin fiilen çalışma imkânı bulunmadığı hallerde dahi tazminat asgari ücret ölçütü üzerinden değerlendirilir.
Haksız tutuklama tazminatında talep edilebilecek faiz türü yasal faizdir. Yasal faizin başlangıcı gözaltı tarihi olarak esas alınmakta olup kişi, gözaltına alındığı tarihten itibaren doğan tüm tazminat kalemlerine faiz yürütülmesini isteyebilir.
Yargılamada taleple bağlılık esastır; bilirkişilerce tespit edilen miktar talep edilenden fazla çıksa bile mahkeme davacının talep ettiği miktardan fazlasına hükmedemez. Ancak davacı ıslah yoluyla tazminat miktarının artırılmasını talep edebilir.
Tazminat İsteyemeyecek Haller ve Kanuni İstisnalar
5271 sayılı Ceza Muhakemesi Kanunu'nun 144. maddesi uyarınca yakalama, adli kontrol veya tutuklama tedbirleri kanuna uygun tatbik edilmiş kişilerin belirli hallerde tazminat istemesi mümkün değildir. Bu çerçevede, yakalama veya tutuklama tarihinde tazminat koşullarını taşımayıp sonradan yürürlüğe giren lehe kanuni düzenlemeler sayesinde durumu tazminat talep etmeye elverişli hale gelenler tazminat hakkından yararlanamaz.
5271 sayılı CEZA MUHAKEMESİ KANUNU m. 144Kaynağı aç
Af, şikâyetten vazgeçilme veya uzlaşma sağlanması gibi gerekçelerle haklarındaki soruşturma kovuşturmaya yer olmadığı kararıyla sonuçlanan, davası düşen ya da kamu davasının durdurulmasına, ertelenmesine veya düşürülmesine hükmedilen şüpheli ve sanıklar tazminat talep edemez. Benzer şekilde, isnat yeteneği bulunmadığı için ceza tayinine yer olmadığına karar bağlanan kişiler ile yargı mercileri önünde gerçeğe aykırı itirafta bulunup suçu işlediğini ya da iştirak ettiğini belirterek hürriyetini kısıtlayıcı tedbirlere bizzat sebebiyet verenler de tazminat isteminde bulunamaz.
Karara Karşı Kanun Yolları ve Tazminatın İcrası
Ağır ceza mahkemesi kararına karşı istemde bulunan kişi, Cumhuriyet savcısı veya Hazine temsilcisi istinaf yoluna başvurabilir; inceleme öncelikle ve ivedilikle yapılır. Mahkeme kararı yerinde görülmezse bölge adliye mahkemesince işin esası hakkında karar verilir ve bölge adliye mahkemelerince bu kapsamda verilen kararlar kesindir.
Tazminata hükmeden mahkeme kararlarının icra takibine konu edilebilmesi için kesinleşmiş olması ve kanunda düzenlenen idari müracaat aşamasının tüketilmesi şarttır. Hüküm altına alınan tazminat ve vekâlet ücretinin tahsili amacıyla davacı tarafça ilgili idareye yazılı bildirimle bir banka hesabı iletilir. İdarenin bu bildirimden itibaren otuz günlük süre içinde ödeme gerçekleştirmemesi durumunda, ilam genel icra hukuku kuralları çerçevesinde takibe konulabilir.
Haksız tutuklama tazminat davası açma süresi ne kadardır?
Tazminat istemi, kesinleşen kararın ilgilisine tebliğinden itibaren üç ay ve her hâlde kararın kesinleşme tarihini izleyen bir yıl içinde yapılmalıdır.
Haksız tutuklama tazminatında faiz hangi tarihten itibaren talep edilebilir?
Haksız tutuklamadan kaynaklanan tazminat taleplerinde işletilecek yasal faizin başlangıç tarihi kural olarak gözaltı tarihidir; ilgilisi gözaltı tarihinden itibaren faiz uygulanmasını talep edebilir.
Haksız tutuklama tazminat ilamı doğrudan icraya verilebilir mi?
Mahkeme kararı kesinleşmeden ve idareye bildirilen banka hesabına ödeme için tanınan 30 günlük yasal süre dolmadan karar icra takibine konulamaz.
Hukuki uyarı: Bu içerik genel bilgilendirme amacı taşır; somut olay değerlendirmesi için avukata başvurulmalıdır.
Hazırlayan: Av. Erdal Ersoy