Haksız Tutuklama ve Gözaltı Nedeniyle Devletten Tazminat

Kanunda belirtilen koşullara aykırı biçimde yakalanan, gözaltına alınan veya tutuklanan kişiler, bu tedbirler nedeniyle uğradıkları maddi ve manevi zararları Devletten talep edebilir. 5271 sayılı Ceza Muhakemesi Kanunu'nun (CMK) 141. maddesi bu hakkı güvence altına almakta; 142. ve 143. maddeler ise başvuru usulü ile geri alma koşullarını düzenlemektedir.

Tazminat İstenebilecek Haller

CMK m. 141/1, tazminat hakkını bentler halinde ve sınırlı sayıda düzenlemiştir; her koruma tedbiri otomatik olarak tazminat hakkı doğurmaz. Kanunda belirtilen koşullar dışında yakalanan, tutuklanan veya tutukluluğunun devamına karar verilen kişi tazminat isteyebilir (m. 141/1-a). Kanuni gözaltı süresi içinde hâkim önüne çıkarılmayan (m. 141/1-b), kanuni hakları hatırlatılmadan ya da bu haklardan yararlandırılma isteği yerine getirilmeden tutuklanan kişi de aynı güvenceden yararlanır (m. 141/1-c). Kanuna uygun tutuklandığı hâlde makul sürede yargılama mercii huzuruna çıkarılmayan ve bu süre içinde hakkında hüküm verilmeyen kişi bakımından da tazminat yolu açıktır (m. 141/1-d); kanun metninde makul süre ayrıca tanımlanmamıştır.

Kanuna uygun yakalanıp tutuklandıktan sonra hakkında kovuşturmaya yer olmadığına veya beraatine karar verilen kişi tazminat isteyebilir (m. 141/1-e). Mahkûm olup gözaltı ve tutuklulukta geçirdiği süre hükümlülük süresini aşan ya da işlediği suç için öngörülen ceza yalnızca para cezası olduğundan bu cezayla cezalandırılan kişi de talep hakkına sahiptir (m. 141/1-f). Yakalama veya tutuklama nedenleri ile suçlamaları kendisine yazıyla ya da bu hemen olanaklı değilse sözle açıklanmayan (m. 141/1-g) ve yakalanması veya tutuklanması yakınlarına bildirilmeyen (m. 141/1-h) kişiler bakımından da tazminat istenebilir.

Hakkındaki arama kararı ölçüsüz biçimde gerçekleştirilen kişi (m. 141/1-i), eşyasına veya diğer malvarlığı değerlerine koşulları oluşmadan elkonulan, korunması için gerekli tedbirler alınmayan, bunlar amaç dışı kullanılan ya da zamanında iade edilmeyen kişi (m. 141/1-j) de bu hak kapsamındadır. 11/4/2013 tarihli değişiklikle eklenen (k) bendi, yakalama, adli kontrol veya tutuklama işlemine karşı kanunda öngörülen başvuru imkânlarından yararlandırılmayan kişileri koruma altına almaktadır (m. 141/1-k). 2/3/2024 tarihli değişiklikle eklenen (l) bendine göre ise konutunu terk etmeme ya da bağımlılıktan arınmak amacıyla hastaneye yatma dahil tedavi veya muayene şeklindeki adli kontrol yükümlülükleri uygulandıktan sonra hakkında kovuşturmaya yer olmadığına veya beraatine karar verilen kişi de tazminat talep edebilir (m. 141/1-l).

Belirli Bentlerde Tazminat Hakkının Bildirilmesi Zorunluluğu

CMK m. 141/1'in (e), (f) ve (l) bentlerinde belirtilen kararları veren merciler, ilgiliye tazminat hakkı bulunduğunu bildirmek ve bunu verilen karara geçirmekle yükümlüdür (m. 141/2). Bu yükümlülük yalnızca söz konusu üç bent için öngörülmüş olup diğer bentler bakımından kanun metninde aynı zorunluluk yer almamaktadır.

Gözaltı Sürelerine İlişkin Kanuni Çerçeve

Gözaltı süresi, kişinin yakalandığı andan itibaren yirmi dört saati aşamaz; bu süreye hâkime sevk için zorunlu olan süre dahil değildir ve bu zorunlu süre de on iki saati geçemez (CMK m. 91/1). Gözaltına alma, soruşturma yönünden zorunlu olmasına ve kişinin suç işlediği şüphesini gösteren somut delillerin varlığına bağlıdır (m. 91/2). Toplu olarak işlenen suçlarda ise delillerin toplanmasındaki güçlük veya şüpheli sayısının çokluğu nedeniyle Cumhuriyet savcısı, gözaltı süresinin her defasında bir günü geçmemek üzere üç güne kadar uzatılmasına yazılı olarak emir verebilir; bu emir gözaltına alınana derhal tebliğ edilir (m. 91/3). Bu uzatma yalnızca toplu suçlara özgüdür ve savcının yazılı emrine bağlıdır. Bunların dışında, suçüstü hâlleriyle sınırlı olmak kaydıyla belirli suç kategorilerinde mülki amirlerce belirlenecek kolluk amirleri tarafından yirmi dört saate; şiddet olaylarının yaygınlaşarak kamu düzenini ciddi biçimde bozabilecek toplumsal olaylar sırasında ve toplu olarak işlenen suçlarda ise kırk sekiz saate kadar gözaltına alınma kararı verilebilir (m. 91/4). Bu hüküm yalnızca suçüstü hâlleriyle ve kanunda sayılan suç kategorileriyle sınırlı olup m. 91/1'deki genel gözaltı süresiyle karıştırılmamalıdır.

Süre dolmasına rağmen serbest bırakılmayan kişi, en geç bu süreler sonunda sulh ceza hâkimi önüne çıkarılıp sorguya çekilir; sorguda müdafi de hazır bulunur (CMK m. 91/7). Gözaltı süresinin dolması veya sulh ceza hâkiminin kararıyla serbest bırakılan kişi, yeni ve yeterli delil elde edilmedikçe ve Cumhuriyet savcısının kararı olmadıkça aynı nedenle yeniden yakalanamaz (m. 91/6).

Tutukluluk Sürelerine İlişkin Kanuni Çerçeve

Tutukluluk süreleri suçun niteliğine ve yargılama evresine göre farklılaşır. Ağır ceza mahkemesinin görevine girmeyen işlerde tutukluluk en çok bir yıldır; zorunlu hallerde gerekçeyle altı ay daha uzatılabilir (CMK m. 102/1). Ağır ceza mahkemesinin görevine giren işlerde ise tutukluluk süresi en çok iki yıldır; uzatma süresi toplam üç yılı, kanunda gösterilen katalog suçlar ile Terörle Mücadele Kanunu kapsamındaki suçlarda beş yılı geçemez (m. 102/2). Uzatma kararları, Cumhuriyet savcısının, şüpheli veya sanık ile müdafiin görüşleri alındıktan sonra verilir (m. 102/3).

Soruşturma evresinde tutukluluk süreleri daha kısadır: ağır ceza mahkemesinin görevine girmeyen işlerde altı ay, görevine giren işlerde bir yıl (CMK m. 102/4). Ancak Türk Ceza Kanunu'nun İkinci Kitap Dördüncü Kısım Dördüncü, Beşinci, Altıncı ve Yedinci Bölümünde tanımlanan suçlar, Terörle Mücadele Kanunu kapsamındaki suçlar ve toplu olarak işlenen suçlar bakımından soruşturma evresindeki bu süre en çok bir yıl altı ay olup gerekçe gösterilerek altı ay daha uzatılabilir (m. 102/4). Bu sınırlar yalnızca soruşturma evresi için geçerlidir; kovuşturma evresi m. 102/1 ve 2 kapsamındadır.

Fiili işlediği sırada on beş yaşını doldurmamış çocuklar için bu tutukluluk süreleri yarı oranında, on sekiz yaşını doldurmamış çocuklar için ise dörtte üç oranında uygulanır (CMK m. 102/5).

Tutuklama Kararının Kanuni Koşulları

CMK m. 100/1, tutuklama kararının verilebilmesi için kuvvetli suç şüphesinin varlığını gösteren somut delilleri ve bir tutuklama nedeninin bulunmasını şart koşmaktadır. Aynı hüküm, işin önemi, beklenen ceza veya güvenlik tedbiriyle orantılı olmayan hallerde tutuklama kararı verilemeyeceğini de düzenlemektedir. Tutuklama nedenleri arasında kaçma ya da saklanma şüphesini uyandıran somut olgular (m. 100/2-a) ile delilleri yok etme, gizleme veya değiştirme ya da tanık, mağdur veya başkaları üzerinde baskı kurma girişimine ilişkin kuvvetli şüphe (m. 100/2-b) yer almaktadır. CMK m. 100/3'te sayılan suçlar bakımından somut delillere dayanan kuvvetli şüphe sebeplerinin varlığı halinde tutuklama nedeni var sayılabilir; bu liste çeşitli tarihlerde yapılan değişikliklerle güncellenmiş olup her halükarda tutuklama zorunluluğu doğurmaz.

Yalnızca adli para cezasını gerektiren suçlarda ve vücut dokunulmazlığına karşı kasten işlenenler hariç olmak üzere hapis cezasının üst sınırı iki yılı aşmayan suçlarda tutuklama kararı verilemez (CMK m. 100/4). Bu hükümler tutuklama kararının yasal sınırlarını çizmekte olup CMK m. 141/1'in ilgili bentlerindeki koşulların ayrıca gerçekleşmesi gerekmektedir.

Tazminat İsteyemeyen Kişiler

CMK m. 144/1, kanuna uygun olarak yakalanan, adli kontrol altına alınan veya tutuklanan kişilerden belirli kategorilerde olanların tazminat isteyemeyeceğini düzenler. Başlangıçta tazminata hak kazanmamakla birlikte sonradan yürürlüğe giren lehe bir kanun nedeniyle durumu tazminata elverişli hale gelenler tazminat isteyemez (m. 144/1-b). Genel veya özel af, şikâyetten vazgeçme ya da uzlaşma gibi nedenlerle hakkında kovuşturmaya yer olmadığına, davanın düşmesine karar verilen, kamu davası geçici olarak durdurulan, ertelenen veya düşürülenler de bu kapsama girer (m. 144/1-c); bu sonuçların söz konusu nedenlerle verilmiş olması koşulun kendisidir. Kusur yeteneğinin bulunmaması nedeniyle hakkında ceza verilmesine yer olmadığına karar verilenler (m. 144/1-d) ile adli makamlar önünde gerçek dışı beyanla suç işlediğini veya suça katıldığını bildirip bu nedenle gözaltına alınmasına, adli kontrol altına alınmasına ya da tutuklanmasına yol açanlar (m. 144/1-e) da tazminat isteyemez; (e) bendi bakımından beyanın adli makamlar huzurunda yapılması ve koruma tedbirine neden olması koşulları birlikte aranmaktadır.

Başvuru Süresi ve Yetkili Merci

Tazminat istemi, karar veya hükmün kesinleşmesinin ilgilisine tebliğinden itibaren üç ay içinde yapılmalıdır; bu süre kaçırılmış olsa bile kesinleşme tarihini izleyen bir yılın dolmasıyla istemde bulunulamaz (CMK m. 142/1). İstem, kural olarak zarara uğrayanın oturduğu yer ağır ceza mahkemesinde karara bağlanır; o mahkemenin tazminat konusu işlemle ilişkili olması ve aynı yerde başka bir ağır ceza dairesi bulunmaması halinde en yakın yer ağır ceza mahkemesi yetkilidir (m. 142/2).

CMK m. 141/1'in (e), (f) ve (l) bentleri kapsamındaki istemler bakımından önemli bir ayrım söz konusudur: bu bentlerdeki istemler için 9/1/2013 tarihli ve 6384 sayılı Tazminat Komisyonunun Görevleri ile Çalışma Usul ve Esasları Hakkında Kanun hükümleri uygulanır; bu kapsamdaki bir istem yanlışlıkla ağır ceza mahkemesine yapılmışsa mahkeme istemi Komisyona gönderir ve ağır ceza mahkemesine yapılan istem tarihi esas alınır (CMK m. 142/2, ek cümleler 2/3/2024-7499/13). Aynı dilekçede hem ağır ceza mahkemesinin görev alanına giren hem de girmeyen istemler birlikte yapılmışsa mahkeme, görev alanına girmeyenleri ayırarak Komisyona gönderir (m. 142/2).

Yargılama Usulü

Dilekçede kişinin açık kimliği ve adresi, zarara uğradığı işlemin ve zararın niteliği ile niceliği belirtilmeli; ilgili belgeler eklenmelidir (CMK m. 142/3). Dilekçedeki bilgi veya belgeler yetersiz görülürse mahkeme eksikliğin bir ay içinde giderilmesini ister; süresinde tamamlanmayan dilekçe itiraz yolu açık kalmak kaydıyla reddolunur (m. 142/4). Mahkeme, dilekçeyi yeterli bulursa bir örneğini Devlet Hazinesi'nin kendi yargı çevresindeki temsilcisine tebliğ ederek beyan ve itirazlarını iki hafta içinde yazılı olarak bildirmesini ister (m. 142/5). Mahkeme, istem ve ispat belgelerini değerlendirirken tazminat hukukunun genel ilkeleri doğrultusunda gerekli araştırmayı yapmaya ya da hâkimlerinden birine yaptırmaya yetkilidir (m. 142/6).

Mahkeme kararını duruşmalı verir; usulüne uygun çağrıya rağmen gelmeyen istemde bulunan ile Hazine temsilcisinin yokluğunda da karar verilebilir (CMK m. 142/7). Karara karşı istemde bulunan, Cumhuriyet savcısı veya Hazine temsilcisi istinaf yoluna başvurabilir; inceleme öncelikle ve ivedilikle yapılır (m. 142/8). Bölge adliye mahkemesi kararı yerinde görmezse işin esası hakkında kendisi karar verir ve bu karar kesindir (m. 142/8, ek cümleler 2/3/2024-7499/13).

Tazminata ilişkin mahkeme kararları kesinleşmeden ve idari başvuru süreci tamamlanmadan icra takibine konulamaz (CMK m. 142/10). Kesinleşen kararda hükmedilen tazminat ve vekâlet ücreti, davacı veya vekilinin davalı idareye yazılı olarak bildireceği banka hesabına bu bildirimin yapıldığı tarihten itibaren otuz gün içinde ödenir; ödenmemesi halinde karar genel hükümler çerçevesinde infaz ve icra olunur (m. 142/10).

Devletin Rücu Hakkı ve Ödenen Tazminatın Geri Alınması

Devlet, ödediği tazminattan dolayı görevinin gereklerine aykırı hareket ederek görevini kötüye kullanan hâkim ve Cumhuriyet savcılarına bir yıl içinde rücu eder (CMK m. 141/4). İftira konusu suç veya yalan tanıklık nedeniyle gözaltına alınma ya da tutuklama halinde Devlet, iftira eden ya da yalan tanıklıkta bulunan kişiye de rücu eder (CMK m. 143/3); bu hüküm tazminat alacaklısına değil, Devlet'in üçüncü kişiye yönelik rücu yükümlülüğüne ilişkindir.

Kovuşturmaya yer olmadığına ilişkin kararın sonradan kaldırılmasıyla kamu davası açılıp mahkûm edilenlere ya da yargılamanın aleyhte yenilenmesiyle beraat kararı kaldırılıp mahkûm edilenlere ödenen tazminatın tamamı değil, yalnızca mahkûmiyet süresine karşılık gelen kısmı geri alınır. Geri alma, Cumhuriyet savcısının yazılı istemi üzerine aynı mahkemeden alınacak kararla ve kamu alacaklarının tahsiline ilişkin mevzuat uygulanmak suretiyle gerçekleştirilir; bu karara itiraz yolu açıktır (CMK m. 143/1).

Diğer Tazminat Davalarında Devlet Sorumluluğu

CMK m. 141/1'de sayılan haller dışında, soruşturma veya kovuşturma sırasında hâkimler ve Cumhuriyet savcılarının karar ya da işlemlerinden doğan tazminat davaları, kişisel kusur ve haksız fiil halleri dahil olmak üzere yalnızca Devlet aleyhine açılabilir (CMK m. 141/3, 18/6/2014-6545/70 ile eklenmiştir). Bu düzenleme, tazminat sorumluluğunu bireysel yargı mensuplarına değil Devlete yüklemektedir.

Sık Sorulan Sorular

Hukuki uyarı: Bu içerik genel bilgilendirme amacı taşır; somut olay değerlendirmesi için avukata başvurulmalıdır.

Hazırlayan: Av. Erdal Ersoy