Görevden Uzaklaştırma Tedbirinin Hukuki Niteliği
Hakimin açığa alınması, hukuki terminolojide görevden uzaklaştırma tedbiri olarak adlandırılır ve 2802 sayılı Hâkimler ve Savcılar Kanunu'nun 77. maddesinde düzenlenmiştir. Bu tedbir; hakkında soruşturma yürütülen bir hâkim veya savcının göreve devam etmesinin soruşturmanın selametine yahut yargı erkinin nüfuz ve itibarına zarar vereceği yönünde kanaat oluştuğunda Hâkimler ve Savcılar Kurulu tarafından uygulanabilir. Görevden uzaklaştırma, soruşturmanın veya ceza kovuşturmasının herhangi bir aşamasında kararlaştırılabilir.
2802 sayılı HAKİMLER VE SAVCILAR KANUNU m. 77Kaynağı aç
Bu tedbir bir disiplin cezası değildir. 2802 sayılı Kanun'un 62. maddesi disiplin cezalarını sınırlı biçimde saymıştır: uyarma, aylıktan kesme, kınama, kademe ilerlemesini durdurma, derece yükselmesini durdurma, yer değiştirme ve meslekten çıkarma. Görevden uzaklaştırma bu listede yer almaz; amacı suçu cezalandırmak değil, soruşturma sürecini güvenceye almaktır.
2802 sayılı HAKİMLER VE SAVCILAR KANUNU m. 62Kaynağı aç
Anayasa'nın 139. maddesi, hâkimlerin azlolunamayacağını, kendileri istemedikçe Anayasa'da belirtilen yaştan önce emekliye sevk edilemeyeceğini ve özlük haklarından yoksun bırakılamayacağını güvence altına alır. Görevden uzaklaştırma geçici nitelikte olduğundan ve bir azil işlemi taşımadığından bu anayasal güvenceyle kategorik bir çelişki doğurmaz.
Tedbirin Kapsamı: Görevden Uzaklaştırma veya Geçici Yetki
2802 sayılı Kanun'un 77. maddesi Hâkimler ve Savcılar Kuruluna iki seçenek tanımıştır: hakkında soruşturma yapılan hâkim veya savcının görevden uzaklaştırılması ya da soruşturma sonuçlanıncaya kadar geçici yetkiyle başka bir yargı çevresinde görevlendirilmesi. Kurul, olayın niteliğine göre bu iki önlemden birini tercih edebilir.
Tedbirin Süresi: Disiplin ve Ceza Soruşturmalarında Farklı Usul
2802 sayılı Kanun'un 81. maddesi, görevden uzaklaştırma tedbirinin sürelerini soruşturmanın türüne göre ayrı ayrı düzenler. Disiplin soruşturması sebebiyle verilen tedbir kural olarak en çok üç ay devam edebilir. İşin niteliğinin gerektirmesi hâlinde Kurul tarafından bu süreye iki ay daha eklenebilir. Yasal süre sonunda ilgili hakkında bir karar verilmemişse görevine başlatılması zorunludur.
2802 sayılı HAKİMLER VE SAVCILAR KANUNU m. 81Kaynağı aç
Görevden uzaklaştırma tedbiri bir ceza soruşturması veya kovuşturması gereği olduğu takdirde, Kurul iki ayı aşmayan süreler içinde ilgilinin durumunu inceleyerek görevine dönüp dönmemesi hakkında bir karar verir ve bu karar ilgiliye tebliğ olunur.
Tedbir Süresince Mali ve Sosyal Haklar
2802 sayılı Kanun'un 78. maddesi uyarınca görevden uzaklaştırılan hâkim ve savcılara tedbir süresince aylık ve ödeneklerinin üçte ikisi ödenir. Göreviyle ilgili olsun ya da olmasın herhangi bir suç isnadıyla tutuklanan veya gözaltına alınan hâkim ve savcılara ise bu süreler içinde aylık ve ödeneklerinin yarısı verilir. Görevden uzaklaştırılan, tutuklanan veya gözaltına alınan hâkim ve savcılar Kanun'da yer alan diğer sosyal hak ve yardımlardan yararlanmayı sürdürür.
2802 sayılı HAKİMLER VE SAVCILAR KANUNU m. 78Kaynağı aç
Göreve İade: Tedbirin Kaldırılma Koşulları
2802 sayılı Kanun'un 79. maddesi, görevden uzaklaştırma tedbirinin kaldırılmasını düzenler. Soruşturma sonucunda meslekten çıkarma cezası verilmesine ya da kovuşturmaya geçilmesine gerek bulunmadığının anlaşılması hâlinde Kurul görevden uzaklaştırma kararını derhal kaldırır. Bunun yanı sıra soruşturmaya konu eylemlerin göreve devama engel olmadığı hâllerde Kurul bu tedbiri veya geçici yetki uygulamasını her zaman kaldırabilir.
2802 sayılı HAKİMLER VE SAVCILAR KANUNU m. 79Kaynağı aç
2802 sayılı Kanun'un 80. maddesi, tedbirin kaldırılarak göreve iade edilmesi gereken hâlleri saymaktadır. Bu maddede öngörülen kararların kesinleşmesi üzerine hakkındaki görevden uzaklaştırma tedbiri kaldırılır ve ilgili göreve başlatılır: kovuşturmaya geçilmesine gerek bulunmayanlar veya fiili meslekten çıkarmayı gerektirmeyenler, meslekten çıkarma dışında disiplin cezası verilenler, haklarında beraat ya da son soruşturmanın açılmasına yer olmadığına karar verilenler, kovuşturması af ile kaldırılanlar ve meslekten çıkarmayı gerektirmeyen bir cezayla mahkûm olanlar.
2802 sayılı HAKİMLER VE SAVCILAR KANUNU m. 80Kaynağı aç
Tedbir Sonrası Mali Hakların Akıbeti
2802 sayılı Kanun'un 78. maddesi uyarınca haklarında 79. maddenin birinci fıkrası ile 80. madde kapsamında işlem yapılanlar, göreve iade edildiklerinde veya başka bir göreve atandıklarında kesilmiş olan aylık ve ödeneklerini alır ve görevden uzak kaldıkları süreler kademe ilerlemesi ile derece yükselmesinde değerlendirilir; ancak 80. maddenin (e) bendinde belirtilen mahkûmiyetleri ertelenmeyenler bu haktan istisna tutulmuştur.
Buna karşılık 2802 sayılı Kanun'un 80. maddesinin (e) bendinde belirtilen ve ertelenmeyen mahkûmiyete uğrayan ilgililere, görevden uzak kaldıkları süre boyunca kesilmiş olan aylık ve ödenekler geri ödenmez; infaz edilen hükümlülük süreleri de kademe ilerlemesi ve derece yükselmesinde hesaba katılmaz.
Görevden Uzaklaştırma Kararına Karşı Başvuru Yolları
Anayasa'nın 159. maddesi ve 6087 sayılı Kanun'un 33. maddesinin beşinci fıkrası uyarınca, Hâkimler ve Savcılar Kurulunun meslekten çıkarma cezasına ilişkin olanlar dışındaki kararlarına karşı yargı mercilerine başvurulamaz ve bu kararlar yargı denetimi dışındadır.
6087 sayılı HAKİMLER VE SAVCILAR KURULU KANUNU m. 33Kaynağı aç
2709 sayılı TÜRKİYE CUMHURİYETİ ANAYASASI m. 159Kaynağı aç
Kurul içi idari başvuru yolları ise 6087 sayılı Kanun'un 33. maddesi çerçevesinde şu şekilde işler: Dairenin kararına karşı ilgililer tebliğ tarihinden itibaren on gün içinde kararı veren daireden yeniden inceleme talebinde bulunabilir. Dairenin yeniden inceleme sonucunda verdiği karara karşı da tebliğden itibaren on gün içinde Genel Kurula itiraz edilebilir; Genel Kurulun itiraz üzerine verdiği kararlar kesindir. Karar ilk defa Genel Kurul tarafından alınmışsa tebliğden itibaren on gün içinde Genel Kuruldan yeniden inceleme istenilebilir ve bu inceleme sonucundaki kararlar da kesindir. Disipline ilişkin kararlarda şikâyetçilerin de yeniden inceleme ve itiraz hakları mevcuttur.
Kurulun yalnızca kesinleşmiş meslekten çıkarma cezasına ilişkin kararlarına karşı yargı mercilerine başvurulabilir; bu davalara ilk derece mahkemesi sıfatıyla Danıştay bakar ve söz konusu davalar acele işlerden sayılır.
Soruşturma ve Görevden Uzaklaştırma Sürecinde Kurulun Yetkisi
Anayasa'nın 159. maddesi uyarınca adlî ve idarî yargı hâkim ve savcıları hakkında görevden uzaklaştırma işlemleri Hâkimler ve Savcılar Kurulunun görev alanındadır. Hâkim ve savcılar hakkında yürütülecek inceleme ve soruşturma işlemleri, ilgili dairenin teklifi ve Kurul Başkanının oluru ile Kurul müfettişlerine ya da hakkında işlem yapılacak olandan daha kıdemli hâkim veya savcıya yaptırılır.
Hakimin açığa alınması bir disiplin cezası mıdır?
Hayır. Görevden uzaklaştırma, 2802 sayılı Kanun'un 62. maddesinde sınırlı olarak sayılan disiplin cezaları arasında yer almaz. Bu maddede düzenlenen cezalar uyarma, aylıktan kesme, kınama, kademe ilerlemesini durdurma, derece yükselmesini durdurma, yer değiştirme ve meslekten çıkarmadan ibarettir. Açığa alma ise soruşturma sürecini güvenceye alan geçici bir idari tedbirdir.
Açığa alınan hakim maaş almaya devam eder mi?
Evet. Görevden uzaklaştırılan hâkim ve savcılara 2802 sayılı Kanun'un 78. maddesi gereğince tedbir süresince aylık ve ödeneklerinin üçte ikisi ödenir; ayrıca Kanun'da tanınan diğer sosyal hak ve yardımlardan yararlanmaya devam ederler. Tutuklanma veya gözaltı hâlinde ise aylık ve ödeneklerin yarısı verilir.
Disiplin soruşturmasında görevden uzaklaştırma ne kadar sürer?
2802 sayılı Kanun'un 81. maddesi uyarınca disiplin soruşturması gerekçesiyle verilen tedbir kural olarak en çok üç ay sürer. İşin niteliği gerektiriyorsa Kurul bu süreyi iki ay daha uzatabilir. Süre sonunda ilgili hakkında karar verilmezse göreve başlatılması zorunludur.
Ceza soruşturmasına dayanan görevden uzaklaştırma nasıl denetlenir?
2802 sayılı Kanun'un 81. maddesi, ceza soruşturması veya kovuşturmasına dayalı görevden uzaklaştırmada Kurulun iki ayı aşmayan süreler içinde ilgilinin durumunu inceleyerek görevine dönüp dönmemesi hakkında bir karar vermesini öngörür; bu karar ilgiliye tebliğ olunur.
Açığa alma kararına karşı iptal davası açılabilir mi?
Hayır. Anayasa'nın 159. maddesi ve 6087 sayılı Kanun'un 33. maddesi gereğince Kurulun meslekten çıkarma cezasına ilişkin olanlar dışındaki kararları yargı denetimine kapalıdır. Görevden uzaklaştırma kararına karşı idari yargıda iptal davası açılamaz; ilgili yalnızca Kurul içi yeniden inceleme ve itiraz yollarını kullanabilir.
Açığa alınan hakim hangi idari başvuru yollarını kullanabilir?
Hâkim, dairenin kararına karşı tebliğden itibaren on gün içinde kararı veren daireden yeniden inceleme isteyebilir. Bu karar üzerine de tebliğden itibaren on gün içinde Genel Kurula itiraz edebilir; Genel Kurul itirazı kesin olarak sonuçlandırır. Karar ilk kez Genel Kurul tarafından alınmışsa on gün içinde Genel Kuruldan yeniden inceleme istenebilir.
Soruşturma sonunda hakim göreve iade edilirse kesilen maaşları geri alabilir mi?
2802 sayılı Kanun'un 79. maddesinin birinci fıkrası ile 80. maddesi uyarınca işlem görenler göreve iade edildiklerinde veya başka bir göreve atandıklarında kesilmiş olan aylık ve ödeneklerini alır ve görevden uzak kaldıkları süreler kademe ilerlemesi ile derece yükselmesinde değerlendirilir. Ancak 80. maddenin (e) bendinde belirtilen mahkûmiyetleri ertelenmeyenlere kesilmiş aylık ve ödenekleri ödenmez ve infaz edilen hükümlülük süreleri kademe ilerlemesi ile derece yükselmesinde hesaba katılmaz.
Hukuki uyarı: Bu içerik genel bilgilendirme amacı taşır; somut olay değerlendirmesi için avukata başvurulmalıdır.
Hazırlayan: Av. Erdal Ersoy