Askeri Disiplin Cezaları: Yetkili Makamlar, Zamanaşımı ve Yargı Yolu

Türk Silahlı Kuvvetleri bünyesinde uygulanan disiplin yaptırımları 6413 sayılı Türk Silahlı Kuvvetleri Disiplin Kanunu çerçevesinde düzenlenir. Fiilin niteliğine göre uyarma, kınama, hizmete kısmi süreli devam, aylıktan kesme, hizmet yerini terk etmeme, oda hapsi ve silahlı kuvvetlerden ayırma cezaları uygulanabilmektedir. Bu yaptırımların her biri kanunda belirlenen yetkili makamlarca tesis edilir.

Disiplin Cezalarını Vermeye Yetkili Makamlar

6413 sayılı Kanun uyarınca uyarma, kınama, hizmete kısmi süreli devam etme ve aylıktan kesme cezaları disiplin amirlerince tayin edilir. Hizmet yerini terk etmeme ve oda hapsi cezaları disiplin amirleri ile disiplin kurulları tarafından verilebilir. Silahlı kuvvetlerden ayırma cezası ise yalnızca yüksek disiplin kurullarınca karara bağlanır.

Disiplin Cezalarında Zamanaşımı Süreleri

6413 sayılı Kanun m. 39/1 hükmüne göre disiplin amirleri, disiplinsizliğin kendileri tarafından öğrenilmesinden itibaren bir ay ve her hâlde fiilin işlendiği tarihten itibaren iki yıl geçtikten sonra ceza veremez. Fiilin inceleme ve araştırma gerektirmesi hâlinde, bir ay içinde tahkikata başlanmış olması ve toplam sürenin altı ayı geçmemesi şartıyla bu inceleme süresi bir aylık süre hesabına dâhil edilmez.

Disiplin kurullarında yürütülen tahkikatlarda ceza verme yetkisi, fiilin disiplin amiri tarafından öğrenilmesinden itibaren altı ay ve her hâlde fiilin işlendiği tarihten itibaren iki yıl geçmesiyle zamanaşımına uğrar.

Silahlı kuvvetlerden ayırma cezasında zamanaşımı süresi iki farklı biçimde belirlenmektedir. 6413 sayılı Kanun m. 39/3 uyarınca 20. maddenin birinci fıkrasının (h) bendinde sayılan disiplinsizlikler için bu süre yirmi yıl, diğer bentlerdeki disiplinsizlikler için ise beş yıl olarak öngörülmüştür. Her iki hâlde de süre, durumun disiplin amirlerince tespit edilmesinden itibaren işlemeye başlar.

Disiplinsizlik oluşturan fiilin savcılık, mahkeme veya disiplin kurulu tarafından anlaşılması hâlinde zamanaşımı süreleri; konuya ilişkin karar veya hükmün kesinleşerek soruşturma evrakının yetkili makama iade edildiği tarihten itibaren işlemeye başlar.

Verilen disiplin cezasının fiilin hatalı vasıflandırılması veya düzeltilebilir bir şekil noksanlığı gerekçesiyle mahkemece iptali durumunda, kararın kesinleştiği tarihteki yetkili disiplin amiri veya disiplin kurulu, kesinleşen kararın tebliğinden itibaren yetki ve sorumlulukları dahilinde yeniden değerlendirme yapar.

Disiplin Cezalarına Karşı İtiraz Usulü

Disiplin amirleri tarafından tesis edilen disiplin cezalarına karşı tebliğden itibaren iki iş günü içinde bir üst disiplin amirine yazılı olarak itiraz edilebilir. Yapılan itiraz başvurusunu inceleyen üst amir üç iş günü içinde karar vermekle yükümlüdür; ek inceleme gerektiğinde bu süre bir katına kadar uzatılabilir. Süresi içinde itiraz edilmeyen cezalar kesinleşir.

Disiplin kurulu kararlarına karşı ise kararın tebliğ edildiği tarihten itibaren beş iş günü içinde itiraz yoluna gidilebilir. İtiraz, teşkilatında disiplin kurulu kurulan komutan veya kurum amiri ile hakkında karar verilen kişi tarafından bir üst komutanlığın disiplin kuruluna iletilmek üzere sunulur. Süresi içinde itiraz edilmeyen kararlar kesinleşir.

Genelkurmay Başkanlığı ile Kuvvet Komutanlıkları bünyesindeki disiplin kurullarının kararlarına yönelik itirazlar Millî Savunma Bakanlığı teşkilatında yer alan disiplin kurulunca değerlendirilir. Bu kurul itirazı on iş günü içinde inceleyerek kesin karara bağlar.

Yargı Yolu ve İptal Davası Açma Esasları

6413 sayılı Kanun m. 43/1 düzenlemesine göre askerî öğrenciler ile erbaş ve erler hakkında verilen disiplin cezaları ile subay, astsubay, uzman erbaş ve sözleşmeli erbaş ve erlere verilen uyarma, kınama ve hizmete kısmi süreli devam cezaları iptal davasına konu edilemez. Kanunda yer alan diğer disiplin cezalarına karşı iptal davası açılabilir.

Subay, astsubay, uzman erbaş ve sözleşmeli erbaş ve erler hakkında disiplin ceza puanı veya ceza sayısı nedeniyle Türk Silahlı Kuvvetlerinden ilişiğin kesilmesi sonucunu doğuran işlemlere karşı açılan davalarda mahkemeler, yargı yolu kapalı tutulan disiplin cezalarının hukuka uygunluğunu da inceleyebilir.

Seferberlik ve savaş zamanında yargı denetimi istisnai bir sınırlamaya tabidir. Bu dönemlerde yüksek disiplin kurullarınca verilen silahlı kuvvetlerden ayırma cezası haricinde kalan tüm askeri disiplin cezaları yargı denetimi dışındadır.

Yargı yoluna açık olan disiplin cezalarına karşı dava açma süresi cezanın kesinleşmesinden itibaren işlemeye başlar. Türk karasuları dışındaki gemilerde verilen cezalarda ise dava açma süresi, geminin bağlı bulunduğu üsse veya limana dönmesiyle başlar.

Silahlı Kuvvetlerden Ayırma Cezası Gerektiren Hâller

6413 sayılı Kanun m. 20, silahlı kuvvetlerden ayırma cezasını gerektiren disiplinsizlikleri sayarak düzenlemektedir. Nafaka, trafik kazası, doğal afet, personelin öngöremeyeceği biçimde ülke genelinde yaşanan olağanüstü ekonomik dalgalanmalar, ani devalüasyonlar, sağlık ve tedavi giderleri ile kefillik ve benzeri zorunluluk hâlleri dışında aşırı derecede borçlanmaya düşkün olmak ve bu borçlarını ödememeyi alışkanlık hâline getirmek bu disiplinsizlikler arasında sayılmaktadır.

Görevine, sosyal ve aile yaşantısına zarar verecek derecede menfaatine, içkiye veya kumara düşkün olmak ya da Türk Silahlı Kuvvetlerinin itibarını sarsacak şekilde yüz kızartıcı, utanç verici veya toplumun genel ahlak yapısına aykırı fiillerde bulunmak ayırma cezasına yol açan ahlaki zayıflık disiplinsizliği olarak kanunda yer almaktadır. Bu kavramların geniş ve soyut içeriği nedeniyle uygulamada farklı yorumlanma riski göz ardı edilmemelidir.

Devletin ve Türk Silahlı Kuvvetlerinin itibarına zarar verecek nitelikte tutum ve davranışlarda veya ağır suç ya da disiplinsizlik teşkil eden fiillerde bulunmak hizmete engel davranış kapsamında değerlendirilmekte ve ayırma cezasını doğurabilmektedir. Hangi suç veya davranışların bu anlamda ağır sayılacağı kanunda tanımlanmamış; bu husus takdir yetkisine bırakılmıştır.

Yetkisi olmadığı hâlde devletin güvenliği ile iç ve dış siyasi yararlarına ilişkin elde ettiği gizli bilgileri yetkisiz kişi ve kuruluşlara vermek, ulaştırmak veya açıklamak m. 20/1-ç kapsamında gizli bilgileri açıklama disiplinsizliği olarak düzenlenmiştir.

Siyasi partilere girmek, ideolojik veya siyasi faaliyetlere karışmak ya da bu amaçlarla disiplini bozucu tutum ve davranışlarda bulunmak m. 20/1-d uyarınca ayırma cezasını gerektiren disiplinsizlikler arasında yer almaktadır.

Geçerli bir mazereti olmaksızın kesintisiz olarak bir yıldan fazla süre izin süresini geçirmek veya firar hâlinde bulunmak m. 20/1-e kapsamında uzun süreli firar olarak nitelendirilmektedir. Bir yıllık sürenin kesintisiz olma koşulu aranmakta; geçerli mazeret hâllerinin kapsamı ise kanunda ayrıca tanımlanmamaktadır.

Disiplini bozucu tutum ve davranışları alışkanlık hâline getirmek veya alınan disiplin cezalarına rağmen ıslah olmamak m. 20/1-f uyarınca ayırma cezasını gerektiren disiplinsizlik olarak düzenlenmiştir. Kaç adet önceki cezanın alışkanlık veya ıslah olmama sayılacağına dair sayısal bir ölçüt kanun metninde yer almamaktadır.

İffetsizliği anlaşılmış olan bir kimse ile bilerek evlenmek, bu evlilik bağını sürdürmekte ısrar etmek, böyle birini yanında bulundurmak veya nikâhsız olarak devamlı birlikte yaşamakta ısrar etmek m. 20/1-g kapsamında ayırma cezası gerektiren disiplinsizlik sayılmaktadır.

Terör örgütleriyle eylem birliği içinde olmak, bu örgütlere yardım etmek, kamu imkân ve kaynaklarını bu örgütleri desteklemeye yönelik kullanmak ya da kullandırmak veya propagandalarını yapmak 6413 sayılı Kanun m. 20/1-h uyarınca ayırma cezasını gerektiren disiplinsizlikler arasındadır. Bu bent 17/4/2017 tarihli ve 690 sayılı KHK ile eklenmiş, 1/2/2018 tarihli ve 7077 sayılı Kanun ile aynen kabul edilmiştir.

Hizmet Süresi ve Adli Sicil Kaydına İlişkin Esaslar

Seferberlik ve savaş hâlleri haricinde, disiplin amirleri tarafından erbaş ve erlere tatbik edilen hizmetten men cezaları sebebiyle askerlik hizmet süresine eklenebilecek azami süre toplam otuz gün ile sınırlandırılmıştır.

Adli Sicil Yönetmeliği m. 8 uyarınca; disiplin suçları ile sırf askerî suçlara ilişkin mahkûmiyet hükümleri, disiplin hapsi veya tazyik hapsi kararları ile idari para cezası kararları adli sicil kaydına işlenmez.

Hukuki uyarı: Bu içerik genel bilgilendirme amacı taşır; somut olay değerlendirmesi için avukata başvurulmalıdır.

Hazırlayan: Av. Erdal Ersoy