Hâkim ve Savcıların Mesleki Statüsü ve Güvenceleri

2802 sayılı Hâkimler ve Savcılar Kanunu, adli ve idari yargı hâkim ve savcılarının nitelik, atanma, hak ve ödev, aylık ve ödenek, meslekte ilerleme, görev ve yer değişikliği, disiplin, soruşturma, yargılanma, meslekten çıkarma, meslek içi eğitim ve diğer özlük işlerini düzenler. Yargıtay ve Danıştay başkan ve üyelerinin belirli mali ve sosyal hakları da Kanunun amacı içindedir. Kanun adli yargı hâkim ve Cumhuriyet savcıları ile idari yargı hâkim ve savcılarına uygulanır; Yargıtay ve Danıştay başkan ve üyeleri ise yalnız 1. maddenin (b) bendindeki özlük hakları bakımından hükümlere tabidir.

Bağımsızlık ve idari gözetim

Hâkimler, mahkemelerin bağımsızlığı ve hâkimlik teminatı esaslarına göre görev yapar. Görevlerinde bağımsızdırlar; Anayasa, kanun ve hukuka uygun olarak vicdani kanaatlerine göre hüküm verirler. Yargı yetkisinin kullanılmasında hiçbir organ, makam, merci veya kişi mahkemelere ve hâkimlere emir ve talimat veremez, genelge gönderemez, tavsiye ve telkinde bulunamaz.

Adalet Bakanı, yargı yetkisinin kullanılmasına ilişkin görevler hariç olmak üzere hâkim ve savcılar üzerinde gözetim hakkını haizdir. Hâkim ve savcılar idari görevleri yönünden Adalet Bakanlığına bağlıdır. Gözetim, yargı yetkisinin kullanılmasına ilişkin görevleri kapsamaz.

Adaylık ve giriş şartları

39. madde hükmü saklı kalmak üzere, adaylık dönemini geçirip ehliyetini kanıtlamayan hiç kimse hâkimlik ve savcılığa atanamaz. Adaylar Devlet Memurları Kanunundaki Genel İdare Hizmetleri Sınıfına dâhildir; hâkimlik ve savcılığın sınıf ve derecelerine dâhil değildir. Haklarında Devlet Memurları Kanununun bu Kanuna aykırı olmayan hükümleri uygulanır.

Adaylık şartları arasında Türk vatandaşı olmak, kamu haklarından yasaklı olmamak ve ilgili giriş sınavında başarılı olmak bulunur. Giriş sınavının yapıldığı yılın ocak ayının birinci günü itibarıyla otuz beş yaşını doldurmamış olmak da aranır. Taksirli suçlar hariç üç aydan fazla hapis ile, affa uğramış olsa bile Devletin şahsiyetine karşı işlenen suçlar ve 8. maddede sayılan diğer suçlar yönünden hükümlülük veya ilgili soruşturma ya da kovuşturma adaylık engelidir.

Avukatlıktan adaylığa geçmek isteyenler, diğer şartlarla birlikte mesleklerinde fiilen en az üç yıl çalışmış, sınav yılının ocak ayının birinci günü itibarıyla kırk beş yaşını doldurmamış ve kendi aralarındaki yazılı yarışma sınavı ile mülakatta başarılı olmalıdır. Bu kişiler için (ı) bendi hariç diğer şartlar da aranır.

Sınav ve aday sayısı

Her yıl alınacak aday sayısı, avukatlıktan alınacaklarla birlikte Türkiye Adalet Akademisinin görüşü alınarak kadro ve ihtiyaç durumuna göre Adalet Bakanlığınca tespit edilir. Yazılı yarışma sınavı, Adalet Bakanlığı ile imzalanacak protokole göre Öğrenci Seçme ve Yerleştirme Merkezi tarafından yapılır. Duyuru, başvuru süresinin bitiminden en az on beş gün önce ilan olunur.

Yazılı sınavda yüz tam puan üzerinden en az yetmiş puan almak kaydıyla, en yüksek puandan başlanarak ilandaki kadro sayısının iki katı fazlası mülakata çağrılır. Aynı en düşük puanı alanlar da çağrılır. Başarılı sayısı bu eşiğin altındaysa yalnız başarılı olanlar çağrılır.

Mülakatta başarılı sayılmak için üyelerin notlarının aritmetik ortalamasının en az yetmiş olması gerekir. Nihai puan, yazılı notun yüzde yetmişi ile mülakat notunun yüzde otuzunun toplamıdır. Nihai puan eşitliğinde yazılı puana, onun da eşitliğinde kura usulüne öncelik tanınır.

Hukuk alanında doktora yapmış olanlar ilan edilen boş kadrolara başvurabilir ve yalnız mülakata tabi tutulur. Bunlar için mülakat puanına dayalı ayrı nihai başarı listesi düzenlenir. Gerçeğe aykırı beyanı tespit edilenlerin sınavı geçersiz sayılır; atama yapılmaz, yapılmışsa iptal edilir. Belgelerle ispatı mümkün zorlayıcı sebep olmaksızın kanuni sürede başlamayanların ataması iptal edilir ve yeniden başvursalar da atanmazlar.

Adaylık süresi ve mesleğe kabul

Adaylık süresi iki yıl, avukatlıktan alınanlar için bir yıldır. Adaylık eğitim ve stajdan oluşur; eğitimi Türkiye Adalet Akademisi yaptırır. Eğitim sonunda başarı için yazılı puanın yüzde altmışı ile sözlü puanın yüzde kırkının toplamının en az yetmiş olması şarttır. Yazılıda en az yetmiş alamayana iki ay içinde bir sınav hakkı daha tanınır.

Meslek öncesi eğitimi tamamlamadan veya eğitim sonrası bu süre kadar çalışmadan ayrılanlar, kendilerine yapılan aylık, ödenek, tazminat ve diğer ödemelerin eksik mecburi hizmetle orantılı kısmını iki kat ödemek zorundadır. Atanma niteliğinin sonradan bulunmadığının anlaşılması, bu niteliğin yitirilmesi veya adaylıkla bağdaşmayan tutum, devamsızlık ya da yetersizliğin tespiti hâlinde adaylığa Adalet Bakanlığınca son verilir. Son verme hâlleri 12. maddenin bentlerinde sayılır.

Meslek öncesi sınavda başarılı olan ve engel hâli bulunmayan adayların mesleğe kabullerine Hâkimler ve Savcılar Yüksek Kurulunca karar verilir. Atamaya ilişkin kararlar Resmî Gazete’de yayımlanır.

Sınıf, kademe ve derece

Meslek dört basamağa ayrılır: üçüncü sınıf, ikinci sınıf, birinci sınıfa ayrılmış olanlar ve birinci sınıf. Birinci sınıfa ayrıldıktan sonra üç yıl başarılı biçimde görev yapan ve aranan nitelikleri koruyan hâkim ve savcı birinci sınıf olur. Kademe ilerlemesi her yıl, derece yükselmesi ise iki yılda bir yapılır. Derece yükseltme kararları nisan, ağustos ve aralık sonlarından itibaren uygulanmak üzere kurul tarafından verilir.

Kademe ilerlemesi, bulunulan kademede en az bir yıl çalışmış olmayı veya sayılmayı ve ilerlemeye engel kesinleşmiş mahkeme hükmü ya da disiplin cezasının bulunmamasını gerektirir. Bu şartları taşıyanlar bir yıllık süre dolduğunda başka işleme gerek olmaksızın bir ileri kademeye ilerlemiş sayılır. Sonradan haksız olduğu tespit edilen ilerleme kurulca iptal edilir.

Derece yükselmesi için derecede iki yıl bulunmuş veya bulunmuş sayılmak, yükselmeye engel kesinleşmiş hüküm veya disiplin cezasının olmaması ve kurulca ilan edilen ilkelerdeki koşulların taşınması gerekir. Değerlendirme ölçütleri 21. maddede ayrıca sayılır.

Kanun yolu değerlendirme formunda hükmün onanması veya bozulması tek başına olumlu ya da olumsuz değerlendirme gerektirmez. Karara uygun muhalefet şerhi varsa olumsuz değerlendirme yapılamaz. Aynı dosyada istinaf ve temyiz formları çelişirse temyiz mercilerince düzenlenen form esas alınır. Hakkında form düzenlenen kişi bir ay içinde yeniden inceleme isteyebilir.

Yükselmeye layık görülmeyenler iki yıl sonra yeniden incelemeye tabi tutulur. Bir derecede iki veya bir sınıfta üç defa layık görülmeyenler hakkında Hâkimler ve Savcılar Yüksek Kurulunca meslekte kalmalarının uygun olup olmadığına karar verilir. Belirtilen mahkûmiyet veya disiplin cezaları, türüne göre cezanın kesinleşmesini izleyen incelemeden itibaren bir veya iki yıl kademe ve derece incelemesine engel olur. Derece yükselmesini durdurma veya yer değiştirme cezasında süre iki yıldır.

Öğrenim ve birinci sınıfa ayrılma

Görevle ilişik kesilerek lisansüstü veya uzmanlık öğrenimi için kuruldan izin gerekir. İlişik kesilmeden ve görevi aksatmadan yapılacak öğrenimde kurula bilgi vermek yeterlidir. İzinli sayılarak öğrenim yapanlar bu süre kadar mecburi hizmetle yükümlüdür. Hizmet tamamlanmadan ayrılanlar, eksik süreyle orantılı ödemeleri iki kat geri öder.

Yüksek lisans ile Türkiye ve Ortadoğu Amme İdaresi Enstitüsünün yüksek lisans programını bitirene bir kademe, doktora yapana bir derece uygulanır. Her iki öğrenimi tamamlayan doktora sahibine ise bir kademe uygulanır. Yüksek lisans nedeniyle kademe alınmışsa doktora için ilave bir kademe kuralı vardır.

Birinci sınıfa ayrılmak için birinci dereceye yükselmek, meslekte on yılı doldurmak, emsalleri arasında temayüz etmek, yer değiştirme cezası almamak ve belirtilen disiplin cezalarını birden fazla almamak gerekir. Ayrıca mesleğin vakar ve onuruna dokunan, kişisel haysiyet ve itibarı kıran veya görevle ilgili bir suçtan, affa uğramış olsa bile hüküm giymemiş olmak gerekir. Bu şart diğer bentlerle birlikte aranır.

İlgili yüksek lisans için dokuz, doktora için sekiz yıllık meslek kıdemi birinci sınıfa ayrılmada yeterli sayılabilir. Ancak her hâlde meslekte fiilen üç terfi dönemi çalışmak zorunludur. Kıdem hesabına katılan avukatlık, adaylık ve askerlik süreleri aynı fıkrada sınırlı biçimde sayılır.

Birinci sınıf hâkim ve savcıların başarılı olup olmadıkları, sayılan belge ve bilgiler dikkate alınarak üç yılda bir Hâkimler ve Savcılar Yüksek Kurulunca değerlendirilerek tespit edilir. Değerlendirme ilkeleri kurulca tespit edilerek yayımlanır.

Atama, nakil ve Bakanlık görevleri

Hâkim ve savcılar, Hâkimler ve Savcılar Yüksek Kurulunun hazırlayacağı Atama ve Nakil Yönetmeliğine uygun olarak aynı veya başka yerlerdeki eşit ya da daha üst görevlere, kazanılmış hak aylık ve kadro dereceleriyle naklen atanır. Bölgelerde başarısızlığı ve görev gereklerine uyumsuzluğu belgelerle saptananlar, bölge süresine ve meslek kıdemine bakılmaksızın, hizmetinden yararlanılabilecek başka bölgeye veya aynı seviyedeki bir yere nakledilebilir.

Hizmet gereği, teşkilat ihtiyacı veya ilgilinin isteğiyle adli yargıda hâkimlik ile savcılık ve idari yargıda hâkimlik ile savcılık görevleri arasında kurulca nakil yapılabilir. Metinde (c) ve (d) bentleri iptal olarak işaretlenmiştir.

Bakanlık tetkik hâkimliği ve adalet müfettişliği için fiilen en az beş yıl, iç denetçilik için fiilen en az altı yıl görev ve üstün başarı şartı aranır. Yargı görevinden atanacakların muvafakati alınır. Bakanlıkta görev yapan hâkim ve savcıların diğer kanunlar uyarınca Bakanlık dışındaki göreve atanabilmesi Bakanın muvafakatine bağlıdır. Müsteşar dışındaki Bakanlık hizmetlerinde çalışanlar, Bakanın teklifi üzerine geldikleri yargı kolunda uygun görülecek göreve en çok otuz gün içinde atanır.

Hukuk fakültelerinde maddi hukuk ve usul hukuku dallarında hukuk dersi veren profesör ve doçentler, kadro aylıklarının karşılığı sınıf ve derecedeki adli yargı hâkim ve savcılıklarına atanabilir. Alınıp alınmayacaklarını ve girecekleri sınıf ile dereceyi kurul belirler. Kendi isteğiyle çekilen veya emekli olup mesleğe dönmek isteyenler, niteliklerini kaybetmemişlerse ayrıldıkları aylık derece ve kademeye atanabilir. Bu yolla atandıktan sonra meslekten ayrılanlar bir daha kabul edilmez. İlk dönüş, kurulun belirlemesine bağlıdır.

Askerlik, başlama ve güvenceler

Hâkim veya savcı iken muvazzaf askerlik için silah altına alınanlar, görev yerleri saklı kalmak üzere aylıksız izinli sayılır. Göreve dönmek isteyenler terhisten itibaren otuz gün içinde Adalet Bakanlığına başvurmalı; Bakanlık da başvurudan itibaren otuz gün içinde göreve başlatmalıdır. Bu süreden sonra başvuranlar görevden çekilmiş sayılır ve haklarında 40. madde uygulanır. Askerlikte geçen süreler kademe ve derece ilerlemesinde değerlendirilir.

Aynı yerdeki göreve atananlar tebliğ gününü, başka yerdeki göreve atananlar tebliğden itibaren on beş gün içinde hareket ederek belli yol süresini izleyen iş gününde işe başlamak zorundadır. İlk veya yeniden atamada, belgelenmiş zorlayıcı sebep olmaksızın bu süre sonunda başlamayanların ataması iptal edilir. Yer değiştirme suretiyle atananlar aynı şartla başlamazsa meslekten çekilmiş sayılır.

Hâkimler ve savcılar azledilemez. Mahkeme veya kadro kalksa da aylık, ödenek ve diğer özlük haklarından yoksun bırakılamaz; kendileri istemedikçe altmış beş yaşından önce emekliye sevk edilemez. Meslekten çıkarma, sağlık ve meslekte kalmanın uygun olmadığı hâller saklıdır. Görevsiz kalana, kaldırılma zamanındaki açık veya ilk açılacak eşit aylık ve derecedeki görev teklif edilir. İlk teklif reddedilebilir; ikinci teklifi kabul etmeyen çekilmiş sayılır.

Birlikte görev ve geçici yetki

Karı-koca ile ikinci derece dâhil kan ve sıhri hısımlar bir mahkemenin aynı dairesinde görev yapamaz. Aynı dairede birlikte görevlenemeyenlerden sonradan atanan; sonradan oluşan engelde istekli olan, istekli yoksa kıdemsiz olan bölge içinde başka daire veya yere atanır. Kusuru olmaksızın şeref veya tarafsızlıkla görev yapamayacağı ya da kalmasının mesleğin nüfuz ve itibarını sarsacağı soruşturma veya belgelerle anlaşılanlar, isteklerine bakılmaksızın bölge içinde başka yere atanır.

Görev yerindeki işlerin çokluğu ve çeşidine göre gereken sürat ve başarıyı gösteremediği soruşturma veya belgelerle anlaşılanlar, bölge ve meslek kıdemine bakılmaksızın hizmetinden yararlanılabilecek başka bir göreve atanır. Bu işlem, saptama üzerine yapılması gereken atama olarak düzenlenmiştir.

Hâkimler ve Savcılar Yüksek Kurulu, hizmet gereği hâkim ve savcıları sürekli görev yeri dışında veya aynı yerde geçici yetkiyle görevlendirebilir. Dış görevlendirmede hâkim-savcı ayrımı gözetilmez. Kendi yargı çevresi dışında geçici yetkili çalışma dört ayı aşamaz; istek veya hizmet gereğiyle iki ay daha uzatılabilir. Gecikmesinde sakınca varsa Adalet Bakanı, kadrosu müsait bir çevredeki hâkim veya savcıyı başka yargı çevresinde geçici yetkili kılabilir. Adli ara vermedeki bazı yetkileri Kurul onayına sunmadan kaldırabilir; karar ilk toplantıda onaya sunulur. Muvafakatle Bakanlık hizmetindeki geçici görevlendirme, Kurul kararı olmaksızın doğrudan Adalet Bakanınca yapılır ve ikinci fıkradaki süre uygulanmaz.

Faaliyet, yurtdışı ve çekilme

Hâkim ve savcılar bilimsel araştırma ve yayın yapabilir. Görevlerini aksatmamak koşuluyla bilimsel ve meslekle ilgili toplantılara katılabilir; mesai içinde katılım izne bağlıdır. Bu konuda Devlet memurları hakkındaki hükümler uygulanır. Adalet Bakanının izniyle adalet yüksekokulları ile hizmet öncesi, hizmet içi ve üst göreve hazırlama kurslarında meslek konulu ders ve konferans verebilirler. Kanunlarda belirlenenler dışında resmî veya özel görev ve kazanç getirici faaliyet yasaktır. Eş ile reşit olmayan veya kısıtlı çocuğun sürekli kazanç faaliyeti on beş gün içinde Bakanlığa bildirilir.

Yurtdışında eğitim veya araştırma için seçilenler iki yılı, doktora için görevlendirilenler üç yılı aşmamak üzere gönderilebilir. Süreler en çok bir katına kadar uzatılabilir. Üç aydan fazla yurtdışında kalanlar, dönüşten sonra kaldıkları sürenin iki katı mecburi hizmet yapar. Hizmet tamamlanmadan ayrılmak isteyenler, eksik kısma orantılı ödemeleri iki kat öder.

Dış temsilcilik, uluslararası mahkeme veya kuruluşlarda muvafakat alınarak görevlendirme Bakanlıkça yapılır ve üç yılı aşamaz; süre en çok bir kat uzatılabilir. Uluslararası mahkeme veya kuruluş kadrosunda görev alacaklara, her üç yılda yenilenmek kaydıyla yirmi bir yıla kadar aylıksız izin verilebilir. Bu görevlerde geçen süreler meslekte geçmiş sayılır, kademe ve derece ilerlemesinde dikkate alınır ve 49. maddedeki mecburi hizmetten düşülür. Dönmek isteyenler ayrılıştan itibaren on beş gün içinde Kurula başvurursa otuz gün içinde mükteseplerine uygun göreve atanır. Süre geçince çekilmiş sayılır ve 40. madde uygulanır.

Hâkim ve savcılar Bakanlığa yazılı başvurarak çekilebilir. Kabul edilene kadar göreve devam ederler; bir ay içinde cevap gelmezse görevi bırakabilirler. Olağanüstü mazeretle çekilenler, Bakanlığa bilgi vermek şartıyla bir aylık kayda bağlı değildir. İzinsiz veya kabul edilir mazeretsiz kesintisiz on gün terk ya da bir yılda toplam otuz gün gelmeme, çekilmiş sayılma sonucunu doğurur. Siyasi partilere girenler de meslekten çekilmiş sayılır.

Olağanüstü hâl, seferberlik ve savaşta ilgili bölgelerdeki hâkim ve savcılar, çekilme kabul edilmedikçe veya yerine atanan gelip başlamadıkça görevi bırakamaz. Bu kurala aykırı hareket edenler bir daha mesleğe alınmaz ve kamu kurum ve kuruluşlarında görev alamaz. Görev; meslekten çıkarma veya meslekte kalmanın uygun olmadığı kararı, haklarında soruşturma veya kovuşturma bulunması hâli dışında sonradan mesleğe alınma koşulunun yokluğunun anlaşılması, belirli niteliklerin kaybı, çekilme veya çekilmiş sayılma, emeklilik ya da ölümle sona erer.

Çalışma, izin ve sağlık

Hâkim ve savcılar haftalık ve günlük çalışma yönünden Devlet Memurları Kanununa tabidir. Hizmet ve görevin özelliği hâlinde mesai dışında ve tatilde nöbet tutarlar. Adli ara vermeden yararlanma esastır. Yararlananlara o yıl ayrıca yıllık izin verilmez; koşulları Kurul saptar.

Yıllık ara vermeden yararlanmayanlara Bakanlığın uygun gördüğü zamanda, normal yol süresi hariç otuz gün yıllık izin verilir. Son iki yılın izni birleştirilebilir veya bölünebilir; daha önceki yıllara ait izin hakları düşer. Acil ve zorunlu hâllerde ağır ceza Cumhuriyet savcıları veya adalet komisyonu başkanları üç güne kadar mazeret izni verebilir ve izinler Bakanlığa bildirilir. Mazeret, hastalık ve aylıksız izinlerde Devlet Memurları Kanunu hükümleri uygulanır.

Akıl ve ruh hastalığından iyileşme raporu alanların görevdeki tutumu yetersiz bulunursa, soruşturma sonunda Bakanlıkça kesin rapor için Adli Tıp Kurumuna sevk edilir ve rapora göre işlem yapılır.

Disiplin cezaları

Disiplin cezaları uyarma, aylıktan kesme, kınama, kademe ilerlemesini durdurma, derece yükselmesini durdurma, yer değiştirme ve meslekten çıkarmadır. Bu cezaları Hâkimler ve Savcılar Yüksek Kurulu verir. Uyarma, görevde daha dikkatli olunması gerektiğinin yazıyla bildirilmesidir ve görevde kayıtsızlık ile düzensizlik dâhil maddede sayılan hâllerde uygulanır. Aylıktan kesme, izinsiz veya kabul edilir mazeretsiz bir veya iki gün gelmeyenlerin aylığından her gün için bir günlük kesintidir. Kınama, belli bir eylem veya davranışın kusurlu sayıldığının yazıyla bildirilmesidir; uygulama hâlleri aynı maddede ayrıca sayılır.

Kademe ilerlemesini durdurma bir yıl, derece yükselmesini durdurma iki yıl sürer. Yer değiştirme, bulunulan bölgenin en az bir derece altındaki bölgeye o bölgedeki asgari hizmet süresi kadar atanmaktır. Meslekten çıkarma, bir daha mesleğe alınmamak üzere göreve son verilmesidir.

Belirli tekrarlayan yer değiştirme veya derece durdurma cezaları ile taksirli suçlar hariç altı aydan fazla hapis veya 8. maddenin (h) bendindeki suçtan kesin hüküm meslekten çıkarmayı gerektirir. Ancak ceza bu bentteki suçlardan verilmemiş ve ertelenmiş, 5237 sayılı Türk Ceza Kanununun 50. maddesindeki tedbirlerden birine çevrilmiş veya yüz seksen günden fazla adli para cezası ise meslekten çıkarma yerine yer değiştirme cezası verilir. Bu istisna, meslekten çıkarma sonucunu her olayda zorunlu hale getirmez.

Savunma alınmadan disiplin cezası verilemez. Verilen sürede veya belirtilen tarihte savunmayan, savunma hakkından vazgeçmiş sayılır. Ceza soruşturması veya kovuşturması disiplin soruşturmasını gereksiz kılmaz; mahkûmiyet olup olmaması ayrıca disiplin cezasına engel değildir. Şikâyetten vazgeçilmesi de soruşturmayı durdurmaz.

Meslekten çıkarma ve yer değiştirme hariç, eylemden üç yıl geçince disiplin soruşturması açılamaz; beş yıl geçince disiplin cezası verilemez. Eylem aynı zamanda suç oluşturur, bu suç için daha uzun zamanaşımı öngörülmüş olur ve ceza soruşturması veya kovuşturması açılırsa üç ve beş yıllık süreler yerine bu süreler uygulanır. Kovuşturma sonucunun beklenmesine karar verilenlerde ceza verme yetkisi, mahkeme kararının kesinleşmesinden itibaren iki yıl geçmekle zamanaşımına uğrar.

Disiplin kararının tebliğinden itibaren on gün içinde Bakan veya ilgili bir kez yeniden inceleme isteyebilir. Yeniden verilen karara on gün içinde itiraz edilebilir ve itiraz üzerine karar kesindir. Cezalar kesinleştiği tarihte hüküm ifade eder ve Bakanlıkça derhâl uygulanır. Meslekten çıkarmada kesinleşmeye kadar görevden uzaklaştırma uygulanır; bu sürede aylık ile ödeneğin yarısı ödenir.

Meslekten çıkarma ve yer değiştirme dışındaki cezalar, uyarma, aylıktan kesme ve kınamada kesinleşmeden itibaren dört yıl; kademe ve derece durdurmada altı yıl sonra silinmek üzere Kurula başvurulabilir. Silme, tutum, davranış ve mesleki başarının isteği haklı kılmasına bağlıdır.

Görevden uzaklaştırma

Soruşturulan kişinin göreve devamı soruşturmanın selametine veya yargı erkinin nüfuz ve itibarına zarar verecekse Kurul, görevden uzaklaştırma ya da başka çevrede geçici yetki kararı verebilir. Görevden uzaklaştırılana aylık ve ödeneğin üçte ikisi; tutuklanan veya gözaltına alınana bu sürelerde yarısı verilir ve diğer sosyal haklar devam eder. 80. maddenin (e) bendindeki ertelenmeyen mahkûmiyet için ödeme ve değerlendirme istisnası vardır.

Kovuşturmaya gerek bulunmama, beraat, af, meslekten çıkarma dışındaki disiplin cezası ve meslekten çıkarmayı gerektirmeyen mahkûmiyet gibi hâllerde karar kesinleşince tedbir kaldırılır ve göreve başlatılır. Disiplin soruşturması nedeniyle görevden uzaklaştırma en çok üç ay sürer; işin niteliği gerektirirse Kurul iki ay daha uzatabilir, süre sonunda karar yoksa göreve başlatılır. Ceza soruşturması veya kovuşturması nedeniyle uzaklaştırmada durum, en çok iki ayı aşmayan sürelerle yeniden incelenir.

Soruşturma, kovuşturma ve denetim

Görevden doğan veya görev sırasında işlenen suçlar ile sıfat ve göreve uymayan davranışlarda inceleme ve soruşturma Adalet Bakanlığının iznine bağlıdır. Müfettişlerin denetim veya soruşturmada öğrendiği ve gecikmesinde sakınca bulunan konularda önceden izin gerekmez; durum hemen Bakanlığa bildirilir. Ağır ceza mahkemesinin görevine giren suçüstü hâlleri dışında suç işlediği ileri sürülen hâkim ve savcılar yakalanamaz, üzerleri ve konutları aranamaz, sorguya çekilemez. Durum derhâl Bakanlığa bildirilir.

Göreve bağlı veya görev sırasında işlenen suçlara ilişkin evrak, ilgili kişinin yargı çevresindeki ağır ceza mahkemesine en yakın ağır ceza Cumhuriyet savcılığına iletilir. Bakanlığın merkez, bağlı ve ilgili kuruluşlarında çalışanlar bakımından ise evrak Ankara Cumhuriyet Savcılığına gönderilir. Cumhuriyet savcısı beş gün içinde iddianamesini hazırlar ve son soruşturmanın açılıp açılmayacağına karar verilmesi için dosyayı ağır ceza mahkemesine sunar.

Birinci sınıfa ayrılmış olanlarla ağır ceza mahkemesi heyetindeki hâkim ve Cumhuriyet savcılarının son soruşturması Yargıtayın görevli ceza dairesinde görülür. Bu fıkra dışındakilerin son soruşturması, yargı çevresi içindeki ağır ceza mahkemesinde yapılır. Kişisel suçlarda yetki, görev yerinin bağlı olduğu bölge adliye mahkemesinin bulunduğu yerdeki il Cumhuriyet başsavcılığı ve aynı yer ağır ceza mahkemesindedir; merkezdekilerde Ankara’dır.

Ağır ceza mahkemesinin görevine giren suçüstünde hazırlık soruşturması genel hükümlere göre yetkili Cumhuriyet savcılarınca bizzat yürütülür ve durum hemen Bakanlığa bildirilir. Hâkim ve savcılara ait davalar acele işlerden sayılır. Kanuni zorunluluktan doğan engel olmadıkça üç aydan fazla devam edemez ve kanun yolu incelemesi önceliklidir. Belirtilen şekil, kimlik, yeni delil, kanun yolu, yargı yetkisi ve akıl hastalığı koşullarına uymayan ihbar ve şikâyetler işleme konulmaz. Kimlik şartını taşımasa da somut delile dayanırsa araştırma yapılır.

Bakanlık merkez, bağlı ve ilgili kuruluşlarındaki birinci sınıf hâkim ve savcılar disiplin, soruşturma ve kovuşturmada Yargıtay üyeleri hükümlerine tabidir; soruşturma Bakanın istemine bağlıdır. Adalet müfettişleri görevlerin mevzuata uygunluğunu, daireleri ve suç ya da sıfat ile göreve aykırı hâl ve eylemleri denetler, araştırır ve gerektiğinde inceleme ve soruşturma yapar. İdari yargıdan atanan müfettişler yalnız bölge idare, idare ve vergi mahkemelerinin denetimi ile idari yargı hâkim ve savcıları hakkındaki soruşturmalarda görevlendirilir. Müfettişler kişileri yeminle dinleyebilir, istinabe yoluna başvurabilir ve zorunlu hâllerde arama yapabilir; istenen bilgi ve belgelerin verilmesi zorunludur.

Sık sorulan sorular

Hukuki uyarı: Bu içerik genel bilgilendirme amacı taşır; somut olay değerlendirmesi için avukata başvurulmalıdır.

Hazırlayan: Av. Erdal Ersoy