Uluslararası inşaat projelerinde sıklıkla başvurulan FIDIC model sözleşmelerinden Kırmızı Kitap (İnşaat Mühendisliği İşleri Sözleşmesi), Sarı Kitap (Santral ve Dizayn-İnşa İşleri Sözleşmesi) ve Gümüş Kitap (Mühendislik, Tedarik ve İnşaat / Anahtar Teslim Model Sözleşmesi) 1999 yılından sonra Aralık 2017'de güncellenmiştir. Yapılan bu güncellemeler ile proje yönetimindeki belirsizliklerin giderilmesi hedeflenmiş, süre konusunda açıklık bulunmayan hükümler kesin sürelere bağlanmış ve mühendislere daha geniş takdir ve karar yetkileri tanınmıştır.
Yorumlama İlkeleri ve Temel Tanımlar
Sözleşmelerin yorumlanmasında kullanılan temel kavramların anlam çerçevesi netleştirilmiştir. 'May' ifadesi seçim hakkı tanınan durumları, 'Shall' yükümlülük doğuran konuları, 'Include' sayılanlar ile sınırlı olunmadığını, 'Claim' ise ileri sürülen talep veya iddiayı gösterir. 'Cost Plus Profit' ibaresi aksi kararlaştırılmadıkça maliyete ek yüzde 5 kârı anlatır. 'Dispute' (uyuşmazlık) terimi ise bir talep veya iddianın ileri sürüldüğü, ancak kabul görmediği ve talepte bulunan tarafın razı olmadığı ya da yapılan belirlemenin taraflardan birince kabul edilmediği durumları tanımlar.
İşlerin yürütülmesi ve tamamlanmasını ifade eden 'Execute the Works' tanımının kapsamı genişletilmiştir. Bu tanım dizayn, inşaat ve işlerin tamamlanmasının yanı sıra önceki versiyonlardan farklı olarak ortaya çıkan ayıpların ve eksikliklerin giderilmesini de içerir.
Sözleşmenin Uygulanmasında 5 Altın Prensip
FIDIC model sözleşmelerinin sağlıklı işlemesi ve taraflar arasındaki dengenin korunması amacıyla beş temel altın prensip benimsenmiştir. Bu prensiplere göre öncelikle tarafların görev, hak ve sorumlulukları genel hükümlerde yer aldığı şekilde muhafaza edilmelidir. İkinci olarak özel şartlar açık ve çelişkiye meydan vermeyecek şekilde düzenlenmelidir. Üçüncü kural uyarınca özel şartların sözleşmedeki risk dağılım dengesini bozmaması gerekir. Dördüncü prensip sözleşmede düzenlenen yükümlülüklerin yerine getirilmesi ve hakların kullanılmasında tanınan sürelerin makul olmasını emreder. Beşinci kural olarak da ortaya çıkan tüm uyuşmazlıkların tahkime taşınmadan evvel Uyuşmazlık Giderme / Önleme Heyeti'ne (DAAB) yönlendirilmesi zorunludur.
Talep Yönetimi ve Mühendisin Tespit Usulü
1999 düzenlemesinde 20'nci maddede bir arada yer alan talep ve uyuşmazlık hükümleri birbirinden ayrılmıştır. 20'nci madde hem yüklenici hem de işveren bakımından ortak talep maddesi niteliği kazanmış, işverenin taleplerini müstakil olarak düzenleyen 2.5'inci madde sözleşme metninden çıkarılmıştır.
Madde 3.7 çerçevesinde, Kırmızı ve Sarı Kitapta mühendis, Gümüş Kitapta ise iş sahibi tarafından yürütülen tespit süreci kesin sürelere tabi kılınmıştır. Taraflardan birinin talebi üzerine taraflar 42 gün boyunca müzakere yürütür ve mutabakata varırlarsa bağlayıcı bir anlaşma metni imzalar. Bu 42 günlük sürede uzlaşma sağlanamaması durumunda talep tespit için mühendise iletilir ve mühendisin tespit yapabilmesi için 42 günlük süresi bulunur.
Mühendis tarafından yapılan tespite katılmayan tarafın 28 gün içinde tatminsizlik ihtarında (Notice of Dissatisfaction) bulunması zorunludur. Belirlenen 28 günlük süre içerisinde tatminsizlik ihtarı verilmediği takdirde yapılan tespit kesin ve bağlayıcı hale gelir. Bununla birlikte mühendisin 42 gün içinde herhangi bir tespit yapmaması durumunda talep reddedilmiş sayılır ve mesele doğrudan uyuşmazlık kabul edilir.
Uyuşmazlık Giderme ve Önleme Heyeti (DAAB)
Tahkim yargılaması öncesindeki uyuşmazlık çözüm aşamasında görev yapan Uyuşmazlık Giderme Heyeti (DAB) kaldırılarak yerine Uyuşmazlık Giderme / Önleme Heyeti (DAAB) getirilmiştir. Heyet, sözleşmenin yürürlüğe girmesinden itibaren atanan ve süreç boyunca kesintisiz görev yapan 3 kişilik bir kuruldan oluşur.
Uyuşmazlıkları henüz ortaya çıkmadan önleme misyonuna sahip olan DAAB heyeti, gerekli gördüğü hallerde toplantı talep etme, saha ve şantiye ziyareti gerçekleştirme ve hatta taraflardan teminat talep etme yetkilerine sahiptir.
Finansal Yapılanma ve Performans Teminatı Şartları
Sözleşme dokümanları arasına 'Contract Data' kavramı dahil edilmiştir. Bu doküman bütününde ihale evrakı, teknik gereklilikler ve saha raporlarının yanında finansal yapılanma dokümanları da yer aldığından, projenin finansal yapısının sözleşme imza tarihinden önce eksiksiz biçimde kurulması gerekir.
Performans teminatının (Performance Security) alıkonulma süresi iş sahibi lehine yeniden yapılandırılmıştır. Sözleşme hükümlerine göre performans teminatı, işlerin tamamlanmasına kadar değil, garanti süresinin (Warranty Period) sonuna ve sahanın yüklenici tarafından fiilen terk edilmesine kadar tutulabilmektedir.
FIDIC 2017 güncellemeleri hangi kitapları kapsar?
Aralık 2017 güncellemesi Kırmızı Kitap (İnşaat Mühendisliği İşleri), Sarı Kitap (Santral ve Dizayn-İnşa İşleri) ve Gümüş Kitap (Mühendislik, Tedarik ve İnşaat / EPC) model sözleşmelerini kapsamaktadır.
Mühendisin tespitine karşı itiraz süresi ne kadardır?
Mühendisin yaptığı tespite karşı 28 gün içinde tatminsizlik ihtarı (Notice of Dissatisfaction) verilmelidir; bu sürede ihtar verilmezse tespit kesin ve bağlayıcı hale gelir.
DAAB heyetinin yapısı ve görev süresi nasıldır?
DAAB heyeti 3 kişilik bir kuruldan oluşur ve sözleşmenin yürürlüğe girmesinden itibaren atanarak iş süresince daimi olarak görev yapar.
Performans teminatı ne zamana kadar tutulabilir?
Performans teminatı, işlerin tamamlanması anına kadar değil, garanti süresinin sonuna ve şantiyenin yüklenici tarafından terk edilmesine kadar tutulabilmektedir.
Hukuki uyarı: Bu içerik genel bilgilendirme amacı taşır; somut olay değerlendirmesi için avukata başvurulmalıdır.
Hazırlayan: Av. Erdal Ersoy