Çatma neticesinde geminin limanda veya tersanede kalarak planlanan seferlerini icra edememesinden kaynaklanan kazanç kaybını, çatmanın meydana gelmesinde kusuru bulunan geminin donatanı ödemekle yükümlüdür. Türk Ticaret Kanunu m. 1288 uyarınca çatma bir tarafın donatanının veya gemi adamlarının kusurundan ileri gelmişse, ortaya çıkan bütün zararlar bu kusurlu donatan tarafından karşılanır. Fiziksel temas bulunmasa dahi seyir kuralı ihlali veya manevra hatası ile zarara yol açılması hâlinde de çatma hükümleri uygulanır.
Kusur Sorumluluğu ve Donatanın Tazminat Yükümlülüğü
Deniz ticaretinde çatma yalnızca gemilerin fiziksel olarak çarpışmasıyla sınırlı değildir. Türk Ticaret Kanunu m. 1286 gereğince, temas gerçekleşmese bile bir geminin manevra hatası yapması, seyir kurallarına uymaması ya da yapılması gereken bir manevrayı yapmaması neticesinde başka bir gemiye zarar verilmesi durumunda da çatmaya ilişkin hükümler tatbik edilir. Bu kapsamda seferden alıkonulan geminin uğradığı gelir kayıpları çatma hükümleri çerçevesinde tazmin sorumluluğuna konu olur.
Çatmada her iki tarafın da kusurunun bulunması hâlinde Türk Ticaret Kanunu m. 1289 uygulanır. Bu hükme göre donatanlar, gemilere ve eşyaya gelen zararlardan kusurlarının ağırlığı oranında mesul tutulur. Tarafların kusur oranları kesin olarak saptanamıyorsa veya kusurlar eşitse tazminat sorumluluğu eşit oranda paylaştırılır. Ayrıca Türk Ticaret Kanunu m. 1296 doğrultusunda, çatma hükümleri donatanın sorumluluğunu sınırlandırma hakkına ilişkin kuralların uygulanmasını ortadan kaldırmaz.
Kazanç Kaybının Hesaplanmasında Esas Alınan Kriterler
Kazanç kaybı hesaplanırken tazminat hukukunun temel prensibi gereği, zarar gören gemi donatanının çatma olmasaydı bulunacağı ekonomik durum esas alınır. Kaza meydana gelmeseydi elde edilecek muhtemel gelirden, seferin icra edilmemesi sebebiyle tasarruf edilen yakıt, liman ve acente giderleri gibi değişken kalemler indirilir. Buna karşılık personel maaşları, sigorta primleri ve finansman giderleri gibi seferden bağımsız devam eden sabit giderler bakımından aynı indirim otomatik olarak uygulanamaz.
Hesaplamada tersanede geçirilen fiilî sürenin tümü tazminata esas alınmaz. Kazanç kaybının belirlenmesinde çatmayla nedensellik bağı bulunan makul sefer dışı kalma süresi dikkate alınır. Donatandan kaynaklanan gecikmeler veya çatmayla ilgisiz bakımlar karşı yana yüklenemez.
Çatma onarımıyla birlikte geminin periyodik bakımı veya planlı havuzlama işlemlerinin eş zamanlı gerçekleştirilmesi hâlinde, zorunlu çatma onarım süresi ile olağan bakım süresi teknik incelemeyle ayrıştırılır. Kazanç kaybı hesabında, çatmanın sebebiyet verdiği ilave sefer dışı kalma süresi dikkate alınır.
İspat Yükü ve Zararın Takdiri
6098 sayılı Türk Borçlar Kanunu m. 50 uyarınca zarar gören donatan, uğradığı zararı ve karşı tarafın kusurlu hareketini ispat etmekle yükümlüdür. Uğranılan kazanç kaybının miktarı tam olarak ispat edilemediğinde hâkim, olayların olağan akışını ve zarar görenin aldığı önlemleri gözeterek zararın miktarını hakkaniyete uygun şekilde belirler.
6098 sayılı TÜRK BORÇLAR KANUNU m. 50Kaynağı aç
Deniz Alacağı Niteliği ve İhtiyati Haciz Güvencesi
Geminin işletilmesinin yol açtığı hasardan doğan tazminat talepleri, Türk Ticaret Kanunu m. 1352 çerçevesinde deniz alacakları arasında düzenlenmiştir. Bu hukuki nitelik dolayısıyla, kazanç kaybına uğrayan donatan yaklaşık ispat sağlandığında borçlu geminin ihtiyati haczini talep etme imkânına kavuşur.
Sigorta Teminatları ve Mükerrer Tazminat Yasağı
Tekne ve makine sigortaları kural olarak fiziksel hasarları güvence altına alır. Türk Ticaret Kanunu m. 1453/2 uyarınca, sözleşmede aksine hüküm bulunmadıkça rizikonun gerçekleşmesinden doğan kazanç kayıpları mal sigortasının kapsamı dışındadır. Bu nedenle tekne poliçesi sefer dışı kalma gelir kaybını kendiliğinden tazmin etmez.
Kazanç kaybı poliçesinden tazminat tahsil edilmişse zarar gören mükerrer tazminat talebinde bulunamaz. Sigortacının halefiyeti gözetilerek muafiyet veya teminat dışı kalan zararlar kusurlu donatandan talep edilebilir.
Zamanaşımı Süresi
Çatmadan kaynaklanan her türlü tazminat istemi belirli bir kanuni zamanaşımına bağlanmıştır. Türk Ticaret Kanunu m. 1297 uyarınca, çatmaya dayanan bütün tazminat davaları çatmanın gerçekleştiği tarihten başlayarak iki yıl geçmesiyle zamanaşımına uğrar.
Gemi çatmasında kazanç kaybını kim öder?
Çatmadan doğan kazanç kaybını, Türk Ticaret Kanunu m. 1288 uyarınca kazada kusuru bulunan geminin donatanı öder; ortak kusur hâlinde ise sorumluluk kusur oranında paylaştırılır.
Kazanç kaybı hesabından hangi giderler düşülür?
Sefer yapılmadığı için tasarruf edilen yakıt, liman ve acente masrafları gibi değişken giderler düşülür; personel maaşı gibi devam eden sabit giderler otomatik olarak indirilemez.
Fiziksel temas olmadan meydana gelen kazalarda kazanç kaybı istenebilir mi?
Evet, Türk Ticaret Kanunu m. 1286 gereğince manevra hatası veya seyir kuralı ihlaliyle temassız verilen zararlarda da çatma hükümleri çerçevesinde tazminat talep edilebilir.
Tekne sigortası sefer dışı kalma kazanç kaybını karşılar mı?
Hayır, Türk Ticaret Kanunu m. 1453/2 gereğince aksine sözleşme yoksa mal sigortası kazanç kaybını kapsamaz; bu risk ancak ayrıca temin edilen kazanç kaybı sigortasıyla karşılanır.
Çatmadan doğan kazanç kaybı davası kaç yılda zamanaşımına uğrar?
Türk Ticaret Kanunu m. 1297 uyarınca çatmaya dayanan her türlü tazminat istemi, çatmanın meydana geldiği tarihten başlayarak iki yıllık zamanaşımına tabidir.
Hukuki uyarı: Bu içerik genel bilgilendirme amacı taşır; somut olay değerlendirmesi için avukata başvurulmalıdır.
Hazırlayan: Av. Erdal Ersoy