Gaiplik, kaybolan herkes için kendiliğinden doğan bir sonuç değildir. Türk Medeni Kanunu'nun 32. maddesine göre mahkeme, kişinin ölüm tehlikesi içinde kaybolması ya da kendisinden uzun zamandır haber alınamaması halinde ölümüne ilişkin kuvvetli olasılık bulunuyorsa, hakları bu ölüme bağlı olanların başvurusu üzerine gaipliğe karar verebilir.
4721 sayılı TÜRK MEDENİ KANUNU m. 32Kaynağı aç
Ceset bulunmadan ölmüş sayılma
Türk Medeni Kanunu'nun 31. maddesi, gaiplikten ayrı bir ölüm karinesi kurar. Kişi, ölümüne kesin gözle bakılmayı gerektiren durumlar içinde kaybolmuşsa cesedi ele geçmemiş olsa da gerçekten ölmüş kabul edilir. Bu hüküm bir gaiplik kararına dayanmaz ve her kaybolma olayına uygulanmaz.
4721 sayılı TÜRK MEDENİ KANUNU m. 31Kaynağı aç
Gaiplik için aranan ölçü daha farklıdır. Ölüm tehlikesi içinde ortadan kaybolmak veya uzun süredir haber gelmemek yanında, ölümün gerçekleştiği yönünde kuvvetli bir olasılık da bulunmalıdır. Kesin gözle bakılan ölüm hali ile yalnızca kuvvetli olasılığa dayanan gaiplik bu nedenle birbirinin yerine konamaz.
Kararın bağlı olduğu koşullar
32. madde, ölüm tehlikesi içinde kaybolma ile uzun zamandır haber alınamama hallerini aynı hükümde düzenler. Her iki halde de ölüm hakkında kuvvetli olasılık aranır ve hakları bu ölüme bağlı olanların başvurusu üzerine mahkeme gaipliğe karar verebilir.
Başvuru hakkı, hakları bu ölüme bağlı olan kişilere tanınmıştır. Kanun, koşullar gerçekleştiğinde mahkemenin gaipliğe karar verebileceğini söyler. Bu anlatım, başvuru olmaksızın kendiliğinden karar verileceği veya her başvurunun kabul edilmesinin zorunlu olduğu anlamına gelmez.
Yetkili yer mahkemesi
Türk Medeni Kanunu'nun 32. maddesi yetkiyi kademeli biçimde belirler. İlk olarak kişinin Türkiye'deki son yerleşim yerindeki mahkeme yetkilidir.
Kişi Türkiye'de hiç yerleşmemişse nüfus sicilinde kayıtlı olduğu yer mahkemesine bakılır. Böyle bir kayıt da bulunmuyorsa yetki, anasının veya babasının kayıtlı bulunduğu yer mahkemesine geçer.
İlanın sonuçsuz kalması ve kararın etkisi
Türk Medeni Kanunu'nun 35. maddesi, yapılan ilandan bir sonuç elde edilememesi halinde mahkemenin gaipliğe karar vereceğini düzenler. Karardan sonra ölüme bağlı haklar, gaibin ölümü ispatlanmış gibi kullanılır. Bu sonuç, 31. maddedeki cesetsiz ölüm karinesiyle aynı şey değildir.
4721 sayılı TÜRK MEDENİ KANUNU m. 35Kaynağı aç
35. maddenin ikinci fıkrasına göre gaiplik kararı, kararın verildiği günden değil, ölüm tehlikesinin gerçekleştiği günden veya kişiden son haberin alındığı günden başlayarak hüküm doğurur. Hangi başlangıcın uygulanacağı, kaybolmanın bu iki biçiminden hangisine dayandığına göre belirlenir.
Sık sorulan sorular
Ceset bulunmadan kişi ölmüş sayılır mı?
Her kaybolmada sayılmaz. Ölümüne kesin gözle bakılmayı gerektiren durumlar içinde kaybolan kişi, cesedi bulunmasa bile Türk Medeni Kanunu'nun 31. maddesi uyarınca gerçekten ölmüş sayılır. Bu sonuç gaiplik kararı değildir.
Mahkeme her başvuruda gaipliğe karar vermek zorunda mıdır?
Hayır. Ölüm tehlikesi içinde kaybolma veya uzun süredir haber alınamama yanında ölüm hakkında kuvvetli olasılık bulunmalı ve hakları bu ölüme bağlı olanlar başvurmalıdır. 32. madde mahkemeye bu koşullarda karar verebilme yetkisi tanır.
Gaiplikte hangi yer mahkemesi yetkilidir?
Önce kişinin Türkiye'deki son yerleşim yeri esas alınır. Türkiye'de hiç yerleşmemişse nüfus sicilindeki kayıt yeri, böyle kayıt yoksa anasının veya babasının kayıtlı olduğu yer mahkemesi yetkilidir.
İlandan sonuç alınamazsa ne olur?
Mahkeme gaipliğe karar verir. Ölüme bağlı haklar, gaibin ölümü ispatlanmış gibi kullanılır.
Karar hangi günden itibaren hüküm doğurur?
Gaiplik kararı, ölüm tehlikesinin gerçekleştiği veya son haberin alındığı günden başlayarak hüküm doğurur.
Hukuki uyarı: Bu içerik genel bilgilendirme amacı taşır; somut olay değerlendirmesi için avukata başvurulmalıdır.
Hazırlayan: Av. Erdal Ersoy