Gaiplik Kararının Hukuki Niteliği ve Başvuru Şartları
Ölüm tehlikesi içinde kaybolan veya kendisinden uzun zamandan beri haber alınamayan bir kimsenin ölümü hakkında kuvvetli olasılık bulunması halinde mahkemece gaiplik kararı verilebilir. 4721 sayılı Türk Medeni Kanunu'nun 32. maddesi gereğince istem, hakları bu ölüme bağlı olan kişilerin başvurusu üzerine incelenir. Gaiplik kararı yalnızca gerçek kişiler hakkında tesis edilebilir; tüzel kişilerin gaipliğine karar verilemez.
4721 sayılı TÜRK MEDENİ KANUNU m. 32Kaynağı aç
Gaiplik başvurusunun yapılabilmesi 4721 sayılı Kanun'un 33. maddesi uyarınca belirli yasal sürelerin tamamlanmasına bağlıdır. Kişinin ölüm tehlikesi içinde kaybolması halinde bu tehlikenin üzerinden en az bir yıl geçmiş olmalıdır. Kendisinden uzun zamandan beri haber alınamaması durumunda ise gaiplik talebinde bulunabilmek için son haber tarihinden başlayarak en az beş yılın dolması aranır.
4721 sayılı TÜRK MEDENİ KANUNU m. 33Kaynağı aç
Görevli ve Yetkili Mahkeme
Gaiplik davalarında görevli mahkeme Sulh Hukuk Mahkemesidir. Yetkili mahkeme ise 4721 sayılı Kanun'un 32. maddesinin ikinci fıkrasında kademeli olarak gösterilmiştir. Buna göre yetkili mahkeme, kişinin Türkiye'deki son yerleşim yeri mahkemesidir. Kişi Türkiye'de hiç yerleşmemişse nüfus sicilinde kayıtlı olduğu yer mahkemesi, böyle bir kayıt da bulunmuyorsa anasının veya babasının kayıtlı bulunduğu yer mahkemesi yetkilidir.
Talep Hakkı Bulunanlar ve Yargılama Engelleri
Gaiplik kararı mahkemece kendiliğinden verilemez ve bu dava savcılık tarafından açılamaz. Bununla birlikte ölmüş olduğu bilinen bir kimse hakkında gaiplik kararı tesis edilemez. Başvuru hakkı kural olarak hakları kişinin ölümüne bağlı olan kimselere aittir.
Dava açma hakkı tanınan kişiler arasında atanmış mirasçılar, vasiyet alacaklıları, mirastan mahrum kalanlar, alacaklılar ve askerlik şubesi yer alır. Gaibin hiçbir mirasçısının bulunmaması koşuluyla Hazine de gaiplik talebinde bulunma yetkisine sahiptir.
Mahkeme Araştırması, İlan Usulü ve İstemin Düşmesi
Gaiplik yargılamasında mahkemenin kolluk kuvvetleri, nüfus müdürlüğü ve diğer ilgili kurumlar üzerinden araştırma yapması gerekir.
Mahkeme, gaipliğine karar verilecek kişi hakkında bilgisi bulunan kimseleri usulüne göre yapılan ilanla bilgi vermeye çağırır. 4721 sayılı Kanun'un 33. maddesi gereğince bu bekleme süresi, ilk ilanın yapıldığı günden başlayarak en az altı aydır. Yargılama usulü dairesinde ilk ilanın ardından ikinci bir ilanın yapılması gerekir. Mahkemenin ilan için tanıdığı süre içinde hakkında başvuru yapılan kişinin ortaya çıkması veya kendisinden haber alınması durumunda gaiplik istemi düşer.
Miras Mallarının Teslimi, Güvence ve Geri Verme Borcu
Gaipliğine hükmedilen kişinin mirasçıları ya da terekesinde hak sahibi olanlar, malları teslim almadan önce ileride gaibin dönmesi veya üstün hak sahiplerinin belirmesi ihtimaline karşılık bu malların iade edileceğine dair güvence göstermekle yükümlüdür.
4721 sayılı TÜRK MEDENİ KANUNU m. 584Kaynağı aç
4721 sayılı Kanun'un 584. maddesi uyarınca gösterilecek güvence süresi; ölüm tehlikesi içinde kaybolma durumunda tereke mallarının tesliminden başlayarak beş yıl, uzun zamandan beri haber alınamama durumunda ise son haber tarihinden başlayarak on beş yıldır. Her hâlde en çok gaibin yüz yaşına varmasına kadar geçecek süre için güvence gösterilir.
Mirasçıların ve tereke malları üzerindeki hak sahiplerinin gaibin geri dönmesi durumunda malları iade etme borcu, teminat süreleri dolmuş olsa dahi varlığını korur. Malların devredilmesinden sonra kişinin ortaya çıkması halinde başvurulacak hukuki yol duruma göre belirlenir. Ölüm karinesinde kişinin malları devredildikten sonra çıkıp gelmesi halinde sebepsiz zenginleşme davası açılması gerekirken gaiplik halinde malları devredilen kimsenin istihkak davası açması gerekir.
Gaipliğin Evliliğe Etkisi ve Evliliğin Feshi
4721 sayılı Kanun'un 131. maddesi gereğince hakkında gaiplik kararı verilen kişinin eşi, mahkemece evliliğin feshine karar verilmedikçe yeniden evlenemez. Gaip koca ise ve eşi evliliğin feshini talep etmemişse kadın koca hanesinde kayıtlı kalmayı sürdürür.
4721 sayılı TÜRK MEDENİ KANUNU m. 131Kaynağı aç
Kaybolanın eşi evliliğin feshini gaiplik başvurusuyla birlikte isteyebileceği gibi gaiplik kararının verilmesinin ardından veya ayrı bir dava açarak da talep edebilir. Feshin ayrı bir dava ile istenmesi halinde yetkili mahkeme davacının yerleşim yeri mahkemesidir.
Gaiplik Durumunu Sona Erdiren Haller
Hakkında gaiplik kararı verilmiş kişinin ortaya çıkması gaiplik durumunu sonlandırır. Kişinin öldüğünün kesin biçimde tespiti de gaiplik halini sona erdiren diğer bir hukuki nedendir.
Gaiplik davasını kimler açabilir?
Gaiplik davası hakları gaibin ölümüne bağlı olan mirasçılar, atanmış mirasçılar, vasiyet alacaklıları, mirastan mahrum kalanlar, alacaklılar ve askerlik şubesi tarafından açılabilir. Gaibin hiçbir mirasçısının bulunmaması koşuluyla Hazine de bu talepte bulunabilir; savcılık ise dava açamaz.
Gaiplik başvurusu için kanuni bekleme süresi ne kadardır?
Ölüm tehlikesi içinde kaybolma durumunda tehlikenin üzerinden en az bir yıl, uzun zamandan beri haber alınamama durumunda ise son haber tarihinden başlayarak en az beş yıl geçmiş olması şarttır.
Gaiplik durumunda evlilik kendiliğinden sona erer mi?
Gaiplik halinde evlilik kendiliğinden sona ermez; mahkemece evliliğin feshine karar verilmedikçe sağ kalan eş yeniden evlenemez. Fesih talebi gaiplik başvurusuyla birlikte yapılabileceği gibi ayrı bir dava yoluyla da ileri sürülebilir.
İlan süresinde gaip ortaya çıkarsa ne olur?
Mahkemenin ilan için tanıdığı süre içinde hakkında başvuru yapılan kişinin ortaya çıkması veya kendisinden haber alınması halinde gaiplik istemi düşer.
Gaip kişi sonradan dönerse tereke mallarını nasıl geri alır?
Gaiplik kararı verilen kişi sonradan ortaya çıktığında tereke malları devredilmişse istihkak davası açarak mallarını talep edebilir. Mirasçıların malları geri verme borcu güvence süreleri dolmuş olsa dahi sona ermez.
Hukuki uyarı: Bu içerik genel bilgilendirme amacı taşır; somut olay değerlendirmesi için avukata başvurulmalıdır.
Hazırlayan: Av. Erdal Ersoy