Gaiplik kararı, bir kimsenin ölüm tehlikesi içinde kaybolması veya kendisinden uzun süredir haber alınamaması sebebiyle ölümü hususunda kuvvetli bir olasılık bulunması durumunda tesis edilir. 4721 sayılı Türk Medeni Kanununun 32. maddesinin 1. fıkrası uyarınca, bu şartların gerçekleşmesi halinde hakları ilgili kişinin vefatına bağlı olan kimselerin başvurusu üzerine sulh hukuk mahkemesince kişinin gaipliğine hükmedilebilir. Gaiplik talebi mahkeme tarafından kendiliğinden karara bağlanamayacağı gibi Cumhuriyet Savcısının da bu davayı açma yetkisi bulunmaz. Yargılama süreci çekişmesiz yargı kapsamında yürütüldüğünden dava hasımsız açılmalı; Nüfus Müdürlüğüne veya Hazineye karşı husumet yöneltilmemelidir.
4721 sayılı TÜRK MEDENİ KANUNU m. 32Kaynağı aç
Gaiplik Kararının İstenebilme Şartları ve Bekleme Süreleri
Gaiplik başvurusunda bulunulabilmesi için kanunda öngörülen belirli bekleme sürelerinin dolmuş olması şarttır. 4721 sayılı Türk Medeni Kanununun 33. maddesinin 1. fıkrası uyarınca, kişinin ölüm tehlikesi içinde kaybolmasından itibaren en az bir yıl veya kendisinden alınan son haber tarihinden itibaren en az beş yıl geçmedikçe mahkemeden gaiplik kararı talep edilemez.
4721 sayılı TÜRK MEDENİ KANUNU m. 33Kaynağı aç
Sağ olup olmadığı bilinmeyen kişilere ait malvarlığının yönetilmesine dair özel durumlar da kanunda ayrıca düzenlenmiştir. 4721 sayılı Türk Medeni Kanununun 588. maddesine göre, gaip olan kişinin tereke malları veya kendisine düşen miras payı on yıl süreyle resmen yönetildiğinde ya da kişinin yüz yaşını dolduracağı süre geçtiğinde, Hazinenin istemi üzerine mahkemece gaiplik kararı verilebilir. Mirasçı bırakmaksızın ölen kimselerin mirası Kanunun 501. maddesi gereğince Devlete kalacağından, Hazine mirasçılık sıfatına dayanarak bu yönde talepte bulunma yetkisine sahiptir.
4721 sayılı TÜRK MEDENİ KANUNU m. 501Kaynağı aç
4721 sayılı TÜRK MEDENİ KANUNU m. 588Kaynağı aç
Görevli ve Yetkili Mahkeme
Gaiplik istemlerinde görevli mahkeme sulh hukuk mahkemesidir. Yetkili mahkemenin tayini ise 4721 sayılı Türk Medeni Kanununun 32. maddesinin 2. fıkrasında kademeli bir esasa bağlanmıştır. Bu doğrultuda yetkili yargı mercii öncelikle kaybolan kişinin Türkiye'deki son yerleşim yeri mahkemesidir. İlgilinin Türkiye'de daha önce hiç yerleşmemiş olması durumunda nüfus kütüğünde kayıtlı bulunduğu yer, kütükte de bir kaydının bulunmaması halinde ise anasının veya babasının kayıtlı olduğu yer mahkemesi yetkilidir.
İlan Usulü ve Gaiplik İsteminin Düşmesi
Hakkında gaiplik kararı verilmesi talep edilen kimseyle ilgili bilgi sahibi olan kişilerin mahkemeye başvurması amacıyla usulüne uygun şekilde çağrı ilanı yapılır. 4721 sayılı Türk Medeni Kanununun 33. maddesi uyarınca bu çağrı süresi, ilk ilanın yapıldığı günden başlayarak en az altı aydır.
Yargılama sürecinde gaiplik talebini sona erdiren durumlar 4721 sayılı Türk Medeni Kanununun 34. maddesinde sayılmıştır. Mahkemece ilan için tanınan süre dolmadan gaip kişi bizzat ortaya çıkarsa, kendisinden haber temin edilirse ya da vefat ettiği tarih tespit edilirse gaiplik istemi düşer.
4721 sayılı TÜRK MEDENİ KANUNU m. 34Kaynağı aç
Gaiplik Kararının Hükümleri ve Karinenin Niteliği
Mahkemece verilen ilan süresi sonucunda gaip hakkında herhangi bir bilgiye ulaşılamazsa gaipliğe karar verilir. 4721 sayılı Türk Medeni Kanununun 35. maddesinin 1. fıkrası gereğince, bu kararın ardından ölüme bağlı haklar aynen gaibin ölümü ispatlanmış gibi kullanılır. Kararın hükümleri kesinleşme tarihinden itibaren değil; ölüm tehlikesinin gerçekleştiği veya son haberin alındığı günden başlayarak geçmişe etkili şekilde doğar. Hükmün kesinleşmesiyle birlikte mahkeme yazı işleri müdürlüğü, kararı on gün içerisinde iki nüsha halinde o yer ilçe nüfus müdürlüğüne gönderir ve tescil işlemi ilgilinin aile kütüğüne işlenir.
4721 sayılı TÜRK MEDENİ KANUNU m. 35Kaynağı aç
Gaiplik kararı mutlak bir tespit niteliğinde olmayıp adi bir karine teşkil eder. Bu karineyle sadece ilgili şahsın ölmüş olduğu kabul edilir. Bu sebeple gaibin hayatta olduğunu veya belirli bir tarihte hayatını kaybettiğini iddia eden her ilgili, her türlü yasal delile başvurarak bu karineyi çürütebilir.
Mirasçıların Güvence Yükümlülüğü ve Evliliğin Durumu
Gaiplik kararı neticesinde mirasın teslim alınabilmesi belirli bir teminat şartına bağlanmıştır. 4721 sayılı Türk Medeni Kanununun 584. maddesi uyarınca tereke mallarını devralacak hak sahipleri veya mirasçılar, bu malları sonradan ortaya çıkabilecek üstün hak sahiplerine ya da bizzat gaibe geri vereceklerine ilişkin güvence sunmakla yükümlüdür. Bu teminat, ölüm tehlikesi halinde tereke mallarının fiilen tesliminden itibaren beş yıl; uzun süreli haber alınamama durumunda ise son haber tarihinden başlayarak onbeş yıl süreyle geçerli olmak üzere verilir. Güvence süresi her halükarda gaibin yüz yaşını doldurmasıyla son bulur. Ayrıca Kanunun 588. maddesi kapsamında malvarlığının on yıl yönetilmesi veya yüz yaşın aşılması sebebiyle Hazinenin talebiyle gaipliğe karar verilip miras Devlete geçtiğinde, Devlete intikal eden malların da sonradan hak sahiplerinin ortaya çıkması halinde geri verilmesi zorunludur.
4721 sayılı TÜRK MEDENİ KANUNU m. 584Kaynağı aç
Gaiplik hükmü evlilik birliğini kendiliğinden sona erdirmez. 4721 sayılı Türk Medeni Kanununun 94. maddesi gereğince, hakkında gaiplik kararı verilen kişinin eşi, mahkemeden evliliğin feshine karar verilmesini talep etmedikçe yeniden evlenemez. Evliliğin feshi gaiplik istemiyle birlikte veya müstakil bir dava yoluyla talep edilebilir.
Gaiplik davası hangi mahkemede açılır ve husumet kime yöneltilir?
Gaiplik davasında görevli mahkeme sulh hukuk mahkemesidir. Yetkili mahkeme sırasıyla kişinin Türkiye'deki son yerleşim yeri, yerleşim yeri yoksa nüfusa kayıtlı olduğu yer, bu da yoksa anne veya babasının kayıtlı olduğu yer mahkemesidir. Çekişmesiz yargı işi olduğundan dava hasımsız açılır; Nüfus Müdürlüğüne veya Hazineye yöneltilemez.
Gaiplik davası açmak için gereken bekleme süreleri nelerdir?
Gaiplik başvurusunda bulunabilmek için 4721 sayılı Türk Medeni Kanununun 33. maddesinde iki farklı yasal süre öngörülmüştür. Kişinin ölüm tehlikesi içinde kaybolması halinde bu durumun üzerinden en az bir yıl, kendisinden haber temin edilememesi durumunda ise son haber gününden itibaren en az beş yıl geçmesi aranır.
Gaiplik ilan süresi ne kadardır ve kişi ortaya çıkarsa ne olur?
4721 sayılı Türk Medeni Kanununun 33. maddesi uyarınca ilan süresi, ilk ilanın yapıldığı günden başlayarak en az altı aydır. Bu süre dolmadan önce kişinin ortaya çıkması, kendisinden haber alınması veya vefat tarihinin tespit edilmesi halinde TMK m. 34 gereğince gaiplik istemi düşer.
Mirasçıların terekeyi alabilmesi için güvence göstermesi zorunlu mudur?
Evet, 4721 sayılı Türk Medeni Kanununun 584. maddesi uyarınca mirasçılar tereke mallarını teslim almadan önce güvence göstermek zorundadır. Bu teminat süresi ölüm tehlikesi halinde teslimden itibaren beş yıl, haber alınamama durumunda ise son haberden itibaren onbeş yıl olup en geç gaibin yüz yaşına varmasıyla tamamlanır.
Hukuki uyarı: Bu içerik genel bilgilendirme amacı taşır; somut olay değerlendirmesi için avukata başvurulmalıdır.
Hazırlayan: Av. Erdal Ersoy