Finansal Kiralama Sözleşmesinin Tanımı ve Hukuki Mahiyeti
Finansal kiralama sözleşmesi; kiralayanın, kiracının talebi ve seçimi doğrultusunda üçüncü bir kişiden satın aldığı veya temin ettiği bir malın zilyetliğini, belirli bir süre ve kararlaştırılan kira bedelleri karşılığında kiracıya devrettiği, sözleşme sonunda mülkiyetin kiracıya devredilmesi opsiyonunu içeren veya içermeyen özel bir sözleşmedir. Türkiye'de finansal kiralama faaliyetleri 6361 sayılı Finansal Kiralama, Faktoring, Finansman ve Tasarruf Finansman Şirketleri Kanunu kapsamında düzenlenmektedir. Bu işlem özünde klasik bir mal satışı veya adi kira sözleşmesi olmayıp, kiralayanın malı peşin satın alarak finansman sağladığı ve bedelini taksitler halinde tahsil ettiği bir kredi temin yöntemidir.
Finansal kiralama ilişkisi; malı üreten veya tedarik eden satıcı, finansman sağlayan kiralayan şirket ve malı kullanan kiracı olmak üzere üç taraflı bir yapıya dayanır. Sözleşme süresi boyunca malın hukuki mülkiyeti kiralayan şirkete ait kalırken, malı fiilen kullanan, işleten ve risklerini taşıyan zilyet kiracıdır. Bu yapı sayesinde mülkiyet hakkı ile fiili kullanım ve yararlanma yetkisi birbirinden ayrılır.
Finansal Kiralama Türleri
Finansal kiralama uygulamada farklı operasyonel ihtiyaçlara göre çeşitli türlerde gerçekleştirilir. Malın kiralayan şirket tarafından Türkiye sınırları içerisindeki bir satıcıdan temin edilerek kiracıya teslim edildiği model yurtiçi finansal kiralama olarak adlandırılır. Yüksek teknolojili makinelerin, uçakların veya endüstriyel tesislerin yurt dışındaki üreticilerden temin edilerek Türkiye'deki bir şirkete kullandırıldığı işlemler ise uluslararası finansal kiralama niteliğindedir ve gümrük ile kambiyo mevzuatına tabi özel düzenlemelere bağlıdır.
Şirketlerin nakit akışını düzenlemek veya likidite temin etmek amacıyla başvurduğu sat-geri kirala yönteminde, şirket mülkiyeti kendisine ait bir taşınmazı veya makineyi finansal kiralama şirketine satar. Kiralayan şirket aynı varlığı derhal sözleşmeyle o şirkete geri kiralar ve sözleşme sonunda mülkiyet kararlaştırılan bedel karşılığında yeniden kiracı şirkete geçer.
Sözleşmenin Şekil Şartı ve Tescil Hükümleri
Finansal kiralama sözleşmesinin geçerli olabilmesi için şekil kurallarına uyulması şarttır. 6361 sayılı Kanun'un 22. maddesi uyarınca sözleşme; yazılı şekilde veya uzaktan iletişim araçlarının kullanılması suretiyle mesafeli olarak ya da Kurulun belirlediği bilişim veya elektronik haberleşme cihazı üzerinden müşteri kimliğinin doğrulanmasına imkân veren yöntemlerle kurulur. Yazılı geçerlilik şartının noterde düzenleme şeklinde veya taraflarca yazılı yapılıp imzaların notere onaylatılması suretiyle yerine getirilmesi de mümkündür. Kanunun aradığı şekil şartına uyulmaksızın yapılan sözleşmeler hukuken geçersizdir.
6361 sayılı FİNANSAL KİRALAMA, FAKTORİNG, FİNANSMAN VE TASARRUF FİNANSMAN ŞİRKETLERİ KANUNU m. 22Kaynağı aç
Sözleşmenin üçüncü kişilere karşı hüküm ifade edebilmesi tescil ve şerh işlemlerine bağlanmıştır. 6361 sayılı Kanun'un 22. maddesi gereğince, taşınmaz konusu işlemler gayrimenkulün tapu kütüğündeki şerhler sütununa işlenir; müstakil sicili olan taşınırlara dair sözleşmeler ise kendi siciline şerh ve tescil edilerek kiralayan tarafından ayrıca Birliğe iletilir. Müstakil bir sicil kaydı bulunmayan taşınır mallara ait sözleşmelerin tescili ise Finansal Kurumlar Birliği nezdinde tutulan özel sicile yapılır. Kamuya açık olarak tutulan bu sicildeki kayıtlar hakkında hiç kimse bilgisizlik iddiasında bulunamaz. Tescil yahut şerh işleminin tamamlanmasıyla birlikte, üçüncü kişilerin ilgili mal üzerinde sonradan edindikleri ayni hak iddialarını kiralayana karşı ileri sürmeleri mümkün değildir.
Tarafların Hak ve Borçları ile Mülkiyetin Korunması
Kiralayan şirket, kiracının seçimi doğrultusunda malı satıcıdan bedelini ödeyerek satın almak ve kiracıya teslim etmekle yükümlüdür. Kiralayan, malın ayıplı çıkmasından veya geç tesliminden doğrudan sorumlu tutulmaz; kiracı bu hallerde satıcıya karşı doğrudan dava açma hakkını haizdir. Buna karşılık kiracı, sözleşmede belirlenen dönemsel kira taksitlerini eksiksiz ve zamanında ödemekle yükümlüdür; kiralayan da bu bedelleri tahsil etme yetkisine sahiptir.
Malın zilyetliğini elinde bulunduran kiracı; malı özenle kullanmak, bakım ve onarımlarını yaptırmak ve kiralayan lehine sigorta ettirmek zorundadır. Malın yanması, çalınması veya hasar görmesi hallerindeki risk kiracıya aittir. Kiracı ayrıca sözleşme süresi sonunda önceden kararlaştırılan devir bedelini ödeyerek malın mülkiyetini alma veya öncelikli satın alma hakkını kullanabilir.
Sözleşme süresince malın mülkiyeti kiralayana ait olduğundan, kiracının iflası veya borçları nedeniyle hacze maruz kalması durumunda kiralayan mülkiyet hakkını istihkak davası açarak koruyabilir. Yasal usullere uygun akdedilerek sicile tescil veya şerh edilmiş mallar üzerinde kiracının borçları sebebiyle haciz uygulanamaz; fiili kullanım kiracıda olsa dahi mülkiyet tescili üstün tutulur ve konulan haczin kaldırılması talep edilir.
Sözleşmenin Temerrüt Sebebiyle Feshi ve Tasfiyesi
Finansal kiralama bedelinin ödenmesinde temerrüde düşülmesi halinde kiralayanın sözleşmeyi feshedebilmesi kanuni sürelere bağlanmıştır. 6361 sayılı Kanun'un 31. maddesi uyarınca kiralayan, temerrüde düşen kiracıya noter aracılığıyla ihtar göndererek otuz günlük süre tanır; borcun bu sürede ödenmemesi halinde sözleşme feshedilebilir. Ancak sözleşmede süre sonunda mülkiyetin kiracıya geçeceği kararlaştırılmışsa temerrüt nedeniyle verilecek süre altmış günden az olamaz. Ayrıca bir yıl içinde kira bedellerinden üçünü veya üst üste ikisini zamanında ödememesi sebebiyle ihtara muhatap olan kiracılarla yapılan sözleşmeler de kiralayan tarafından feshedilebilir. Taraflardan birinin sözleşmeye aykırı davranması nedeniyle diğer tarafın sözleşmeyi sürdürmesinin beklenemeyeceği hallerde de fesih yoluna gidilebilir.
6361 sayılı FİNANSAL KİRALAMA, FAKTORİNG, FİNANSMAN VE TASARRUF FİNANSMAN ŞİRKETLERİ KANUNU m. 31Kaynağı aç
Fesih bildiriminde bulunulurken kanunda gösterilen sürelere titizlikle uyulması zorunludur. İhtarnamede yasal sürenin eksik tanınması veya tebligatın usulsüz yapılması durumunda fesih hukuki sonuç doğurmaz; kiralayanın buna dayanarak başlattığı icra ve tahliye takipleri iptal edilir. Feshin geçerli olması durumunda ise kiracı malı derhal iade etmekle yükümlüdür. Malın iade edilmemesi halinde kanunun sağladığı özel icra hükümleri çerçevesinde ilamsız tahliye ve malın doğrudan teslimi yoluna başvurulabilir.
Sözleşmeye ilişkin uyuşmazlıklarda mahkemece malın ihtiyati tedbir kararıyla kiralayana veya üçüncü bir kişiye bırakılması durumunda, kiralayan mahkemeye malın rayiç değeri kadar teminat yatırarak mal üzerinde tasarrufta bulunabilir. Feshin haksız olduğuna hükmedilirse kiralayan kiracının uğradığı zararı tazmin etmekle yükümlüdür. Kiralayanın haklı fesih sonrasında malı erkenden geri alarak satması veya yeniden kiralaması durumunda ise mükerrer kazanç ve haksız zenginleşme doğmaması için, kalan döneme ait kiralardan elde edilen gelirler mahsup edilerek hakkaniyete uygun bir tazminat hesabı yapılması gerekir.
Sat-geri kirala sözleşmelerine karşı muvazaa iddiası ileri sürüldüğünde ise işlemin gerçekliği denetlenir. Uyuşmazlık incelemesinde gerçek bir finansman ihtiyacının bulunup bulunmadığı, bedelin fiilen ödenip ödenmediği ve devir bedelinin piyasa rayicine uygunluğu araştırılır; finansman amacına dayanmayan hileli işlemler hukuki korumadan yararlanamaz.
Finansal kiralama sözleşmesi hangi şekil şartına tabidir?
Finansal kiralama sözleşmesinin yazılı şekilde veya uzaktan iletişim araçlarıyla mesafeli olarak ya da elektronik kimlik doğrulama yöntemleriyle kurulması zorunludur; ayrıca noterde düzenleme veya imza onayı yoluyla da yapılabilir.
Kira borcunun ödenmemesi durumunda fesih için ne kadar süre verilmelidir?
Kira bedelinin ödenmemesi halinde kural olarak en az otuz günlük süre verilir; ancak sözleşme sonunda mülkiyetin kiracıya geçeceği kararlaştırılmışsa bu süre altmış günden az olamaz.
Kiracının borçları sebebiyle finansal kiralamaya konu mal haczedilebilir mi?
Sözleşme süresince malın mülkiyeti kiralayana ait olduğundan ve tescil edilmiş sözleşmeler üçüncü kişilere karşı ileri sürülebildiğinden kiracının borçları nedeniyle mala haciz konulamaz; konulan hacizler istihkak davasıyla kaldırılır.
Sat-geri kirala işlemlerinde muvazaa iddiası nasıl incelenir?
Sat-geri kirala işlemlerinde muvazaa iddiası ileri sürüldüğünde gerçek bir finansman ihtiyacının bulunup bulunmadığı, bedelin fiilen ödenip ödenmediği ve işlemin piyasa rayicine uygunluğu araştırılır.
Hukuki uyarı: Bu içerik genel bilgilendirme amacı taşır; somut olay değerlendirmesi için avukata başvurulmalıdır.
Hazırlayan: Av. Erdal Ersoy