Feribot ile tekne gibi iki geminin çarpışmasında yaralanan yolcunun tazminat hakkı, Türk Ticaret Kanunu'ndaki çatma hükümleriyle Türk Borçlar Kanunu'ndaki bedensel zarar düzenlemelerinden doğar. Kural olarak zarardan sorumlu olan taraf kusurlu geminin donatanıdır; çarpışmada her iki gemi de kusurlu ise ölüm ve bedensel zarar bakımından müteselsil sorumluluk gündeme gelebilir. Aşağıda bu sorumluluk zincirinin nasıl kurulduğu, kimlerin muhatap alınabileceği ve hangi tazminat kalemlerinin talep edilebileceği açıklanmaktadır.
Çatma Nedir ve Hangi Olaylar Kapsama Girer?
Çatma, iki geminin birbiriyle fiziksel temas kurması şeklinde anlaşılsa da TTK m. 1286 kapsamı daha geniş tutmaktadır: Bir geminin yanlış manevrası veya seyir kurallarına uymaması sonucunda fiziksel temas gerçekleşmeksizin başka bir gemiye ya da o gemideki kişilere zarar verilmesi hâlinde de çatma hükümleri uygulanır.
Kapsam açısından dikkat edilmesi gereken bir diğer nokta, çatma ve donatan sorumluluğuna ilişkin TTK hükümlerinin yalnızca büyük ticari gemilere özgü olmadığıdır. TTK m. 935 uyarınca bu hükümler; yatlar, spor, eğitim veya bilim amacıyla kullanılan gemiler bakımından da uygulanabilmektedir.
Tazminat Yükümlüsü Kim: Donatan ve Sorumluluk Zinciri
Çatma yalnızca bir geminin donatanının veya gemi adamlarının kusurundan kaynaklanmışsa, TTK m. 1288 uyarınca o geminin donatanı meydana gelen zararı tazmin etmekle yükümlüdür. TTK m. 1062 çerçevesinde donatan; gemi adamlarının, zorunlu danışman kılavuzun veya isteğe bağlı kılavuzun görevlerini yerine getirirken kusurlu davranışları sonucunda üçüncü kişilere verdikleri zararlardan sorumludur.
İki geminin de kusurlu olduğu ortak kusur hâlinde ise sorumluluk zararın türüne göre farklılaşır. TTK m. 1289 uyarınca gemilerin veya gemideki eşyaların zarar görmesi hâlinde donatanlar kural olarak kusurları oranında sorumludur; bu durumda üçüncü kişiye karşı otomatik müteselsil sorumluluk bulunmaz. Buna karşılık TTK m. 1290, çatmanın her iki geminin donatanlarının veya gemi adamlarının kusurundan kaynaklandığı hâllerde, gemilerde bulunan kişilerin ölümünden, yaralanmasından veya sağlıklarının bozulmasından doğan zararlar bakımından kusurlu gemilerin donatanlarını müteselsilen sorumlu tutmaktadır.
TTK m. 1290'ın ölüm ve bedensel zarar için öngördüğü müteselsil sorumluluk, yalnızca ücretli yolcuları değil gemilerde bulunan kişileri kapsamaktadır. Bu nedenle ücretsiz misafir olmak, tek başına kusurlu çatmadan doğan bedensel zarar tazminatı haklarını ortadan kaldırmaz; ancak taşıma sözleşmesine dayalı talepler bakımından kişinin hukuki sıfatı ayrıca belirlenmelidir.
Gemi, zorunlu sevk kılavuzu tarafından sevk edilirken yalnızca bu kılavuzun kusurundan meydana gelen çatmada donatanın sorumluluğu bakımından TTK m. 1291 özel bir istisna öngörmektedir. Buna karşılık gemi isteğe bağlı kılavuz veya zorunlu danışman kılavuz tarafından sevk edilirken söz konusu kılavuzun kusurundan çatma meydana gelirse donatan sorumlu olabilir.
Taşıma Sözleşmesi Hakları Ayrıca Korunur
Feribot yolcusunun çatmadan bağımsız olarak taşıma sözleşmesinden doğan hakları da bulunabilir. TTK m. 1296, çatmaya ilişkin hükümlerin taşıma sözleşmelerinden doğan borçları etkilemediğini açıkça belirtmektedir. Bu nedenle yaralanan yolcu, çatma hükümlerine dayalı tazminat talebini ayrı tutarak sözleşmeden doğan taleplerini de gündeme getirebilir.
Talep Edilebilecek Tazminat Kalemleri
Çatmada yaralanan yolcunun maddî tazminat talepleri TBK m. 54 kapsamında şekillenir. Bu maddeye göre bedensel zararlar özellikle şunlardır: tedavi giderleri, kazanç kaybı, çalışma gücünün azalmasından ya da yitirilmesinden doğan kayıplar ve ekonomik geleceğin sarsılmasından doğan kayıplar.
6098 sayılı TÜRK BORÇLAR KANUNU m. 54Kaynağı aç
Çatma sonucunda ölüm meydana geldiğinde ise TBK m. 53 devreye girer. Ölüm hâlinde uğranılan zararlar; cenaze giderlerini, ölüm hemen gerçekleşmemişse tedavi giderleri ile çalışma gücünün azalmasından ya da yitirilmesinden doğan kayıpları ve ölenin desteğinden yoksun kalan kişilerin bu sebeple uğradıkları kayıpları kapsar.
6098 sayılı TÜRK BORÇLAR KANUNU m. 53Kaynağı aç
Maddî tazminatın yanı sıra manevi tazminat da talep edilebilir. TBK m. 56 uyarınca hâkim, bedensel bütünlüğü zedelenen kişiye olayın özelliklerini göz önünde tutarak uygun bir manevi tazminata hükmedebilir. Ağır bedensel zarar veya ölüm hâlinde zarar görenin veya ölenin yakınları da manevi tazminat talep edebilir.
6098 sayılı TÜRK BORÇLAR KANUNU m. 56Kaynağı aç
Sigortacıya Doğrudan Başvuru
Zorunlu sigorta uygulandığı durumlarda TTK m. 1484, sigortacının sigortalıya karşı ödeme borcundan tamamen veya kısmen kurtulmuş olsa dahi zarar gören kişiye karşı zorunlu sigorta miktarına kadar ödeme yükümlülüğünü sürdüreceğini düzenlemektedir.
Sorumluluk Sınırlandırması ve Üst Tavan
TTK m. 1262, yolcu ölüm ve yaralanmalarına ilişkin genel üst sınırı kişi başına 400.000 Özel Çekme Hakkı (SDR) olarak belirlemektedir; kanundaki istisna ve sorumluluk sınırının kaybedilmesine ilişkin hükümler saklıdır.
Bunun yanı sıra TTK m. 1328 uyarınca donatan, deniz alacaklarından doğan sorumluluğunu 1976 tarihli Deniz Alacaklarına Karşı Sorumluluğun Sınırlandırılması Sözleşmesi (LLMC) ve bunu değiştiren 1996 Protokolü çerçevesinde sınırlandırabilir. TTK m. 1329 uyarınca bu sistem yalnızca uluslararası olaylarda değil, yabancılık unsuru taşımayan bazı uyuşmazlıklarda da uygulanır.
LLMC sistemi kapsamında ölüm ve yaralanma talepleri için geminin tonajına bağlı ayrı bir sorumluluk sınırı öngörülmektedir; 2.000 gros tonaja kadar gemilerde bedensel zarar kategorisi 3,02 milyon SDR taban limitiyle başlamakta ve daha büyük gemilerde tonaja göre artmaktadır. Ancak zararın, sorumlu kişinin bizzat gerçekleştirdiği ve zararı meydana getirme kastıyla ya da pervasızca ve zararın muhtemelen meydana geleceğini bilerek yapılan davranıştan doğduğu ispat edilirse sorumluluk sınırlandırılamaz.
Kusur Belirlenmesi ve Delil Tespiti
Çatmada sorumluluk, bir kusur karinesi üzerinden değil somut olayın delilleriyle belirlenir. TTK m. 1294 uyarınca herhangi bir kusur karinesi uygulanmaz; her geminin kusurlu olup olmadığı delillere göre saptanır.
TTK m. 1292, çatma bakımından dava öncesi delil tespitini özel olarak düzenlemektedir. Çatmanın meydana geldiği yerde deniz ticareti işlerine bakmakla görevli asliye ticaret mahkemesi veya Kanunda belirtilen ilgili mahkemelerden delil tespiti talep edilebilir; tespit aşamasının görevi öncelikle maddi ve teknik delilleri korumaktır. Kanun ayrıca delil tespit raporunda gemilerin kusur oranlarının belirtilmemesini öngörmektedir.
Gemi Alacağı ve Kanuni Rehin
TTK m. 1321 uyarınca gemi alacağı, gemi ve eklentisi üzerinde kanuni rehin hakkı sağlar. TTK m. 1326 ise belirli gemi alacaklarının sağladığı kanuni rehin hakkının kural olarak alacağın doğumundan itibaren bir yıllık süre sonunda düşeceğini düzenlemektedir; bu süre içinde geminin ihtiyaten haczedilmesi gibi durumlar önem taşımaktadır.
Görevli Mahkeme
TTK m. 5 uyarınca bazı yerlerde asliye ticaret mahkemelerinden biri veya birkaçı münhasıran deniz ticareti ve deniz sigortası uyuşmazlıklarına bakmak üzere görevlendirilebilir.
Sık Sorulan Sorular
Feribot ile tekne çarpışmasında yolcu hangi kişiden tazminat isteyebilir?
Yolcu, kusurlu geminin donatanından tazminat talep edebilir. Çarpışma yalnızca bir geminin kusurundan kaynaklanıyorsa TTK m. 1288 uyarınca o geminin donatanı sorumlu olur. Her iki gemi de kusurlu ise TTK m. 1290 uyarınca ölüm ve bedensel zarar bakımından her iki donatanın müteselsil sorumluluğu doğabilir. Zorunlu sigorta kapsamındaki hâllerde ise TTK m. 1484 uyarınca sigortacı, zorunlu sigorta miktarına kadar ödeme yükümlülüğünü sürdürür.
Fiziksel temas olmadan da çatma tazminatı doğar mı?
Evet. Bir geminin yanlış manevrası veya seyir kurallarına uymaması sonucunda fiziksel temas olmaksızın başka bir gemiye ya da o gemideki kişilere zarar verilmesi hâlinde de TTK m. 1286 kapsamında çatma hükümleri uygulanır.
Ücretsiz misafir olarak binilen teknede yaralanan kişi tazminat alabilir mi?
TTK m. 1290, tazminat hakkını yalnızca ücretli yolcularla sınırlamamaktadır; bu madde gemilerde bulunan kişilerin ölüm ve bedensel zararlarını kapsamaktadır. Bu nedenle ücretsiz misafir olmak, tek başına kusurlu çatmadan doğan bedensel zarar tazminatı haklarını ortadan kaldırmaz. Kişinin taşıma sözleşmesine dayalı talepleri bakımından ise hukuki sıfatının ayrıca belirlenmesi gerekir.
Çatmada hangi tazminat kalemleri talep edilebilir?
Bedensel zarar hâlinde TBK m. 54 uyarınca tedavi giderleri, kazanç kaybı, çalışma gücünün azalmasından ya da yitirilmesinden doğan kayıplar ve ekonomik geleceğin sarsılmasından doğan kayıplar talep edilebilir. Ölüm hâlinde ise TBK m. 53 kapsamında cenaze giderleri, ölüm hemen gerçekleşmemişse tedavi giderleri ile çalışma gücü kayıpları ve destekten yoksun kalma zararı da gündeme gelir. TBK m. 56 uyarınca manevi tazminat da istenebilir.
Kaza sonrası delil toplamanın önemi nedir?
Çatmada herhangi bir kusur karinesi uygulanmaz; TTK m. 1294 uyarınca kusur somut olayın delilleriyle belirlenir. TTK m. 1292 kapsamında dava açılmadan önce, çatmanın meydana geldiği yerde deniz ticareti uyuşmazlıklarına bakan asliye ticaret mahkemesinden veya Kanunda belirtilen ilgili mahkemelerden delil tespiti talep edilebilir. Kanun, delil tespit raporunda gemilerin kusur oranlarının belirtilmemesini öngörmektedir.
Hukuki uyarı: Bu içerik genel bilgilendirme amacı taşır; somut olay değerlendirmesi için avukata başvurulmalıdır.
Hazırlayan: Av. Erdal Ersoy