Dengeleme Mekanizması ve Gerçek Zamanlı Dengelemenin Kapsamı
Elektrik Piyasası Dengeleme ve Uzlaştırma Yönetmeliği'nin 5. maddesi çerçevesinde kurulan dengeleme mekanizması; vadeli elektrik piyasası, ikili anlaşmaları ikmal eden gün öncesi ve gün içi piyasaları ile gerçek zamanlı dengeleme süreçlerini kapsar. Sistem İşletmecisi ile Piyasa İşletmecisi, arz ve talebin dengede kalması hedefiyle gereken haberleşme ve koordinasyon ortamını temin ederek ilgili usul ve esasları uygular. Gerçek zamanlı dengeleme yapısı yan hizmetler ve dengeleme güç piyasası bileşenlerinden meydana gelir. Bu çerçevede dengeleme güç piyasası, Sistem İşletmecisine en çok 15 dakika zarfında devreye alınabilecek yedek kapasite sağlarken; sistemin frekans ve talep kontrolü yan hizmetler vasıtasıyla temin edilir.
12985 sayılı ELEKTRİK PİYASASI DENGELEME VE UZLAŞTIRMA YÖNETMELİĞİ m. 5Kaynağı aç
Gerçek Zamanlı Dengeleme Faaliyetlerinin Yürütülme Yöntemleri
Elektrik Şebeke Yönetmeliği'nin 112. maddesi uyarınca gerçek zamanlı dengeleme esasları; gerçek zamanda ortaya çıkan arz ve talep dengesizliklerinin giderilmesi amacıyla Milli Yük Tevzi Merkezi'nin (MYTM) dengeleme güç piyasası ve/veya yan hizmetler kapsamındaki faaliyetleri ile katılımcıların teknik ve ticari parametreleri Piyasa Yönetim Sistemi (PYS) üzerinden bildirmesini ve verilen talimatları yerine getirmesini kapsar. Bu faaliyetler; primer ve sekonder frekans kontrol hizmeti sağlayan üretim tesislerinin otomatik olarak çıkış güçlerini artırmaları ya da azaltmaları, dengeleme güç piyasası kapsamında dengeleme birimlerinin MYTM tarafından verilen talimatlar ile yük almaları ve/veya yük atmaları, gerçek zamanda yeterli tersiyer yedeğin sağlanabilmesi amacıyla bekleme yedeklerinin devreye alınması ve acil durum önlemlerinin uygulanması suretiyle gerçekleştirilir.
19722 sayılı ELEKTRİK ŞEBEKE YÖNETMELİĞİ m. 112Kaynağı aç
Frekans Kontrol Hizmetleri ve Belgelendirme Esasları
Sistem frekansında üretim ve tüketim dengesizliğine bağlı olarak beliren sapmalar primer frekans kontrolü yoluyla dengelenirken, sekonder frekans kontrolü şebekenin 50 Hz nominal frekans seviyesine döndürülmesini hedefler. Yan hizmetler mevzuatı çerçevesinde primer ve sekonder kontrol mekanizmaları gönüllülük esasına dayanmakla birlikte, taraflarca anlaşma akdedilmesi halinde hizmetin sunulması yükümlülük haline gelir. Tesislerin yan hizmet kabiliyetlerinin belgelendirilmesinde; talep tarafı katılımı, sekonder frekans kontrolü ve bölgesel kapasite kiralama dışındaki hizmetler için TEİAŞ'a sertifika sunulur. Sekonder frekans kontrolü sağlayacak tesislerin yeterliliği TEİAŞ onaylı standart performans test raporu ile, talep tarafı katılımında ise TEİAŞ tarafından düzenlenecek test raporu ile kanıtlanır.
24112 sayılı ELEKTRİK PİYASASI YAN HİZMETLER YÖNETMELİĞİ m. 8Kaynağı aç
TEİAŞ tarafından talep tarafı katılımı test raporu veya sekonder frekans kontrol performans test raporuna ilişkin sertifikanın yenilenmesi istendiğinde mevcut belge hükümsüz kalır ve ilgili tesisten hizmet alımı durdurulur. Buna karşılık zorunlu yan hizmet kapsamındaki tesisler bu süreçte hizmet sunmaya devam eder ve güncellenen test sertifikalarını 60 gün içinde TEİAŞ'a sunmakla yükümlüdür. Elektrik Piyasası Yan Hizmetler Yönetmeliği'nin 8. ve 31/A maddeleri uyarınca 01.01.2025 tarihinden itibaren elektrik üretim lisansı alan tesislerin sınırlı frekans hassasiyet modu hizmeti testini yaptırması zorunludur. Söz konusu hizmete katılmakla yükümlü tüzel kişilerin TEİAŞ ile yan hizmet anlaşması imzalamaları ve belirlenen teknik kriterlere uymaları öngörülmüş olup; TEİAŞ'ın bu hizmete dair anlaşmayı hazırlayarak 01.12.2025 tarihine kadar Kuruma sunması düzenlenmiştir.
24112 sayılı ELEKTRİK PİYASASI YAN HİZMETLER YÖNETMELİĞİ m. geçici madde 9Kaynağı aç
24112 sayılı ELEKTRİK PİYASASI YAN HİZMETLER YÖNETMELİĞİ m. 31/AKaynağı aç
Dengeleme Güç Piyasasında Kapasite ve Talimat Yönetimi
Elektrik Piyasası Dengeleme ve Uzlaştırma Yönetmeliği'nin 67. maddesi uyarınca dengeleme güç piyasası teklifleri günlük ve saatlik dilimler itibarıyla sunulur; tekliflerde ilgili dengeleme biriminin teknik olarak gerçekleştirebileceği tüm kapasitenin teklif edilmesi esastır. Primer ve sekonder frekans kontrolü rezerv miktarları bu kapasitenin haricinde tutulurken, hidrolik üretim tesisleri su kullanımı ve rezerv yönetimi kısıtlarını gözetebilir. Dengeleme güç piyasasında kabul edilen teklifler katılımcılar bakımından fiziksel elektrik arzı veya talebi yükümlülüğü doğurur. Katılımcılar MYTM tarafından bildirilen talimatlara uymakla yükümlü olup; talimatlar gerektiğinde Bölgesel Yük Tevzi Merkezi (BYTM) tarafından da PYS, telefon, faks veya paks gibi iletişim araçlarıyla iletilebilir.
12985 sayılı ELEKTRİK PİYASASI DENGELEME VE UZLAŞTIRMA YÖNETMELİĞİ m. 71/AKaynağı aç
12985 sayılı ELEKTRİK PİYASASI DENGELEME VE UZLAŞTIRMA YÖNETMELİĞİ m. 67Kaynağı aç
Teknik gereklilikler sebebiyle talimatların yerine getirilememesi durumunda katılımcıların durumu telefon veya paks gibi iletişim kanallarıyla ivedilikle MYTM ve/veya BYTM'ye haber vermesi ve gerekçelerini en geç olayı takip eden 3 iş günü içinde yazılı olarak MYTM'ye sunması zorunludur. Dengeleme birimlerinin emre amade kapasitelerindeki değişiklikler teknik gerekçesiyle bildirilir ve MYTM onayıyla geçerlilik kazanır; bu onay katılımcının dengesizlikten doğan mali sorumluluklarını ortadan kaldırmaz. Kapasite düşüşünde öncelikle yük alma teklifleri indirilir; bu indirim yetersiz kalırsa KGÜP ve yük atma teklifleri azaltılarak önceki talimatlar kapasite azalışıyla orantılı olarak sonlandırılır. Emre amade kapasitenin artırılması durumunda ise izleyen saatler için yük alma teklifi verilebilir ya da teklifler güncellenebilir; ancak bu kapasite artışı KGÜP değerinin yükseltilmesine gerekçe oluşturmaz.
Gerçek zamanlı dengeleme faaliyetleri hangi birim tarafından yürütülür?
Elektrik Şebeke Yönetmeliği m. 112/1 uyarınca gerçek zamanda ortaya çıkan arz ve talep dengesizliklerinin giderilmesine yönelik faaliyetler, dengeleme güç piyasası ve/veya yan hizmetler kapsamında Milli Yük Tevzi Merkezi (MYTM) tarafından yürütülür.
Dengeleme güç piyasası sisteme ne kadar sürede yedek kapasite sağlar?
Elektrik Piyasası Dengeleme ve Uzlaştırma Yönetmeliği m. 5/4 uyarınca dengeleme güç piyasası, Sistem İşletmecisine gerçek zamanlı dengeleme için en fazla 15 dakika içinde devreye girebilecek yedek kapasite sağlar.
Talimatlar teknik sebeplerle yerine getirilemediğinde bildirim süresi nedir?
Teknik gereklilikler sebebiyle talimat yerine getirilemediğinde MYTM veya BYTM iletişim araçlarıyla ivedilikle haberdar edilir ve gerekçeler en geç olayı takip eden 3 iş günü içinde yazılı olarak MYTM'ye sunulur.
Hukuki uyarı: Bu içerik genel bilgilendirme amacı taşır; somut olay değerlendirmesi için avukata başvurulmalıdır.
Hazırlayan: Av. Erdal Ersoy

