Yurt içinde veya yurt dışında öğrenimini tamamlayarak tabip, uzman tabip ya da yan dal uzman tabip unvanı kazananlar, her eğitim için ayrı ayrı olmak üzere 3359 sayılı Sağlık Hizmetleri Temel Kanunu'nun ek 3. maddesindeki sürelerde devlet memuru olarak devlet hizmeti yapmakla yükümlüdür. Her iki eşin Bakanlık personeli olup olmadığı, aynı unvanda bulunup bulunmadığı veya eşin kamu görevlisi olup olmadığı gibi koşullar, eş durumu atamasında farklı kurallara yol açar.
3359 sayılı SAĞLIK HİZMETLERİ TEMEL KANUNU m. ek 3Kaynağı aç
Devlet hizmeti yükümlülüğünün süresi
3359 sayılı Kanun'un ek 3. maddesinde süre, yerleşim yerinin bağlı olduğu ilçe grubuna göre kademelenir. Altıncı grup ilçe merkezlerine bağlı yerleşim yerlerinde yükümlülük 300 gündür. Beşinci grup ilçe merkezlerine bağlı yerleşim yerleri ile altıncı grup ilçe merkezlerinde süre 350 güne, dördüncü grup ilçe merkezlerine bağlı yerleşim yerleri ile beşinci grup ilçe merkezlerinde 400 güne çıkar. Grupların belirlenmesinde Devlet Planlama Teşkilatı Müsteşarlığının ilçelerin sosyo-ekonomik gelişmişlik sıralaması esas alınır.
Üst gruplara doğru süre uzar. Üçüncü grup ilçe merkezlerine bağlı yerleşim yerleri ile dördüncü grup ilçe merkezlerinde yükümlülük 450 gündür. İkinci grup ilçe merkezlerine bağlı yerleşim yerleri ve üçüncü grup ilçe merkezlerinde 500, birinci grup ilçe merkezlerine bağlı yerleşim yerleri ile ikinci grup ilçe merkezlerinde 550, birinci grup ilçe merkezlerinde ise 600 gün öngörülmüştür.
Bu süreler, ihtiyaca göre Cumhurbaşkanı kararıyla kısaltılabilir. Böyle bir kararın mevcut olup olmadığı veya hangi sürelerin kısaltıldığı ayrıca belirtilmez.
Sürenin hesabı ve yerine getirileceği yer
Süre hesabında fiilen çalışma esastır. Hafta sonu ve resmî tatil günleri fiilî çalışmadan sayılır; yıllık, mazeret ve hastalık izninde geçirilen günler ise yükümlülük süresine eklenir.
Yükümlülük, Sağlık Bakanlığında veya Bakanlıkça uygun görülen Millî Savunma Bakanlığı ve diğer kuruluşlarda devlet memuru olarak yerine getirilir. Uygun görme yetkisi Sağlık Bakanlığına aittir; hangi kuruluşların bu kapsamda değerlendirildiği kanun metninde sayılmaz.
16/6/2022 tarihli ve 7411 sayılı Kanun'un 9. maddesiyle 3359 sayılı Kanun'un ek 3. maddesine eklenen hükme göre, devlet hizmeti yükümlülüğünü yapmakta olan personel bulunduğu ilde 10/7/2003 tarihli ve 4924 sayılı Kanun'a tabi sözleşmeli sağlık personeli olarak çalışabilir. Bu olanak aynı il ile sınırlıdır ve zorunluluk olarak değil, çalışabilme olarak düzenlenmiştir.
Mecburi hizmet için ilan edilen kadrolar arasında üniversite tıp fakültelerine ait kadroların bulunması da mümkündür. Kadrolar kurum taleplerinden sonra Bakanlıkça belirlenir; özel üniversiteler için kadro açılmaz. Her dönemde üniversite kadrosu açılacağı sonucu bu kuraldan çıkmaz.
Eğitimin tamamlanmasından sonra Sağlık Bakanlığına yapılan başvuru üzerine atamanın en geç iki ay içinde Bakanlığın internet sitesinde ilan edilmesi ve sorgunun e-Devlet üzerindeki Personel Bilgi Sistemi'nden yapılması öngörülür. Hekimlere en fazla 10 tercih hakkı verilir; istisnai bazı durumlar dışında atamalar kura ile belirlenir.
Yükümlülüğe girmeyenler ve süreden düşülen haller
Türk Silahlı Kuvvetlerinde tıp, tıpta uzmanlık veya yan dal uzmanlık öğrenimini tamamlayanlar devlet hizmeti yükümlülüğüne tabi değildir. Ancak Türk Silahlı Kuvvetlerinde iki yıl görev yapmadan ayrılanlara ek 3 hükümleri uygulanır. Kanun metnindeki bir çıkarma nedeniyle bu istisnada belirtilemeyen sözcükler bulunduğundan kapsam bu kadarıyla aktarılmaktadır.
Türk Silahlı Kuvvetleri dışında herhangi bir kamu kurum veya kuruluşu adına öğrenim gören personelin bu Kanun uyarınca yapacağı devlet hizmeti yükümlülüğü, mecburi hizmet süresinden düşülür. Düşümün hesabı ve hangi mecburi hizmet süresine uygulandığı kanun metninde ayrıca gösterilmez.
31/10/2016 tarihli ve 678 sayılı KHK'nin 25. maddesiyle eklenip 1/2/2018 tarihli ve 7071 sayılı Kanun'un 25. maddesiyle aynen kabul edilen fıkraya göre, Sağlık Bakanlığı ile Millî Savunma Bakanlığının birlikte belirlediği yerlerde askerlik hizmetini yedek subay olarak yerine getirenler devlet hizmeti yükümlülüğünü tamamlamış sayılır. Sonuç, birlikte belirlenen yerde ve yedek subay olarak yerine getirme şartlarına bağlıdır.
Millî Savunma Bakanlığı veya İçişleri Bakanlığı kadrolarına atananlar, sağlık hizmeti vermek üzere süre sınırlamasına tabi olmaksızın birliğinin atamalı olduğu yer dışında belirtilen yurt içi ve yurt dışı faaliyetlere görevlendirilebilir. Kesintisiz 30 gün ve daha uzun belirlenen harekat kapsamındaki görevlerde geçen fiilî süre, devlet hizmeti yükümlülüğü hesabında bir buçuk kat olarak alınır. Hangi yerlerin bu kapsama gireceği, ilgili kurumların belirlemesine bırakılmıştır.
Eş durumu atamasında anayasal dayanak ve statü sırası
Eş durumu tayin talebinin anayasal dayanağı, Türkiye Cumhuriyeti Anayasası'nın 41. maddesidir. Bu maddeye göre aile Türk toplumunun temelidir ve eşler arasında eşitliğe dayanır; devlet ailenin huzur ve refahını sağlamak için gerekli tedbirleri almakla yükümlüdür. Madde genel bir anayasal yükümlülük öngörmekte olup eş durumu atamasına özgü usul ve koşulları alt mevzuat ve yargı içtihadı belirler.
2709 sayılı TÜRKİYE CUMHURİYETİ ANAYASASI m. 41Kaynağı aç
Her iki eş de Bakanlık personeliyse atamada genellikle statüsü daha üst olan eşin görev yeri esas alınır. Sıra Bakanlık merkez teşkilatı kadrolarından başlar; bunu il ve ilçe sağlık müdürü, başkan, başhekim, eğitim görevlisi, başasistan, yan dal uzmanları, uzman tabipler, uzman diş tabipleri, tabipler, diş tabipleri, eczacı ve diğer sağlık personeli izler.
Aynı sıralama grubundaki eşlerde aile birliği D veya C hizmet grubundan uygun bir ilde sağlanır. Uygun ilin belirlenme ölçütü bu kuralda ayrıca gösterilmez.
İki tabip veya iki uzman tabip eşte aile birliği
Her iki eş de uzman tabip veya her ikisi de tabipse aile birliğinin D ya da C hizmet grubundaki bir ilde sağlanması esastır. Bu kural yalnızca belirtilen unvan çiftleriyle sınırlıdır.
D veya C hizmet grubunda aile birliği sağlanamazsa her iki eşin unvan ve branşında doluluk oranı daha az olan il esas alınır. Oranlar eşitse aynı bölgede talepte bulunanın yeri değiştirilir; farklı bölgelerdeyse üst hizmet bölgesinde görev yapan eşin yeri değiştirilir. Doluluk oranının hesap yöntemi ayrıca açıklanmaz.
Sağlık Bakanlığı Atama ve Yer Değiştirme Yönetmeliği'nde yapılan bir değişiklikle eş durumu mazeretine dayalı atanmada eşler arasındaki çalışma yılının etkisinin kaldırıldığı belirtilir. Bu değişikliğin tarihi, ilgili madde numarası ve güncel yürürlük durumu ayrıca gösterilmemiştir.
Özel statüdeki eş ve kurumsal imkânsızlık
Eşin kendi kurumunda yer değiştirme imkânı yoksa ve eş, mevzuatı uyarınca zorunlu yer değiştirmeye tabi olarak mülki idare amirliği, millî istihbarat veya emniyet hizmetleri sınıfında görev yapıyorsa ya da hâkim, savcı veya belirtilen Türk Silahlı Kuvvetleri personeliyse doktor, eşinin görev yaptığı yere atanır.
Milletvekili, belediye başkanı, muhtar veya noter olan eşin bulunduğu yere yer değiştirme suretiyle atama yapılabilir. Bu ifade zorunlu bir sonuç olarak değil, mümkün olan bir uygulama olarak anlaşılmalıdır.
Bazı kurumlarla Bakanlık arasında yapılan protokoller eş durumu mazeretinde dikkate alınır.
Personelin bulunduğu yerde eşinin kurumunun teşkilatı yoksa ya da kadro veya mevzuat aile birliğine dayalı atamaya imkân vermiyorsa aile birliği yine sağlanır.
Kamu görevlisi olmayan eş ve mecburi hizmet dönemi
Kamu görevlisi olmayan eş, atanması istenen yerde başvuru tarihine göre son beş yıl içinde 1440 gün sosyal güvenlik primi ödeyerek çalışmış ve çalışmasını sürdürüyorsa personelin yer değişikliği suretiyle ataması yapılır.
Kamu görevlisi olmayan eş için aranan 1440 günlük prim şartının devlet hizmeti yükümlülüğü süresince uygulanmayacağı ve özel sektörde çalışan eş nedeniyle bu süre içinde eş durumu tayini yapılamayacağı belirtilir. Buna karşılık, mecburi hizmette çalışan kişinin yer değişikliği isteyebileceği mazeretler arasında aile bütünlüğünün korunması da yer alır. Bu iki ölçü aynı konuda farklı sonuç doğurduğundan biri diğerinin yerine kesin kural olarak alınamaz.
Ret kararına itiraz ve iptal davası
Eş durumu atama talebinin reddi üzerine idare mahkemesinde iptal davası açılabilir. 2577 sayılı İdari Yargılama Usulü Kanunu'nun 7. maddesine göre, özel kanunlarda ayrı süre gösterilmeyen hallerde idare mahkemelerinde dava açma süresi altmış gündür.
2577 sayılı İDARİ YARGILAMA USULÜ KANUNU m. 7Kaynağı aç
İtiraz yolu zorunlu değildir; kişi dilerse itiraz yoluna başvurmadan idare mahkemesinde dava açabilir. İtiraz yoluna başvurulursa başvuru, atama talebini reddeden makamın bir üst merciine yapılır; üst makam yoksa kararı veren makama da yapılabilir.
2577 sayılı Kanun'un 11. maddesine göre, dava açılmadan önce işlemin kaldırılması, geri alınması, değiştirilmesi veya yeni bir işlem yapılması, dava açma süresi içinde üst makamdan, üst makam yoksa işlemi yapan makamdan istenebilir. Bu başvuru, işlemeye başlamış dava açma süresini durdurur. Otuz gün içinde cevap verilmezse istek reddedilmiş sayılır. İsteğin reddi veya reddedilmiş sayılması üzerine süre yeniden işlemeye başlar ve başvuru tarihine kadar geçen süre de hesaba katılır. Aynı Kanun'un 7. maddesine göre idari uyuşmazlıklarda süre, yazılı bildirimin yapıldığı tarihi izleyen günden başlar.
2577 sayılı İDARİ YARGILAMA USULÜ KANUNU m. 11Kaynağı aç
Dava, ret kararını veren kurumun bulunduğu yer idare mahkemesinde açılır. İtiraz edilmişse itirazı reddeden kurumun bulunduğu yerdeki mahkemede açılır.
İptal davasında yetki, amaç, şekil, sebep veya konu unsurlarından birinde hukuka aykırılık saptanırsa işlem iptal edilir, doktorun ataması yapılır ve idare mahkeme kararına uymak zorundadır.
Devlet hizmeti yükümlülüğü kaç gündür?
Süre, atama yapılan yerleşim grubuna göre 300 ile 600 gün arasında değişir. En kısa süre altıncı grup ilçe merkezlerine bağlı yerleşim yerlerinde 300 gün, en uzun süre birinci grup ilçe merkezlerinde 600 gündür. Bu iki uç arasında 350, 400, 450, 500 ve 550 günlük basamaklar yer alır. Süreler ihtiyaca göre Cumhurbaşkanı kararıyla kısaltılabilir.
Her uzmanlık eğitimi için ayrı yükümlülük doğar mı?
Evet. 3359 sayılı Kanun'un ek 3. maddesi, tabip, uzman tabip ve yan dal uzman tabip unvanını kazandıran eğitimlerin her biri için yükümlülüğün ayrı ayrı doğacağını düzenler.
İzin günleri yükümlülük süresinden sayılır mı?
Hayır. Yıllık, mazeret ve hastalık izninde geçen günler yükümlülük süresine eklenir; dolayısıyla izinli geçen günler tamamlanmış sayılmaz. Hafta sonu ve resmî tatil günleri ise fiilî çalışmadan sayılır.
İki tabip eş aile birliğini nerede sağlar?
Her ikisi de uzman tabip veya her ikisi de tabipse aile birliğinin D ya da C hizmet grubundaki bir ilde sağlanması esastır. Bu sağlanamazsa doluluk oranı daha az olan il esas alınır. Oranlar eşitse aynı hizmet bölgesinde talepte bulunanın, farklı hizmet bölgelerinde ise üst hizmet bölgesinde görev yapanın görev yeri değiştirilir.
Mecburi hizmet döneminde eş durumu tayini yapılabilir mi?
Kamu görevlisi olmayan eşe ilişkin 1440 gün prim şartının devlet hizmeti yükümlülüğü süresince uygulanmayacağı ve özel sektördeki eş nedeniyle bu dönemde eş durumu tayini verilmediği belirtilir. Bununla birlikte, aile bütünlüğünün korunması mecburi hizmette yer değişikliği talebine dayanak mazeretler arasında sayılmaktadır. Bu iki anlatım çelişmekte olup tek bir sonuca bağlanamaz.
Eş durumu ataması reddedilirse ne yapılabilir?
Ret kararı üzerine itiraz yoluna başvurulabilir ya da itiraz edilmeden idare mahkemesinde iptal davası açılabilir. İtiraz, ret kararını veren makamın üst merciine yapılır. İdare mahkemelerinde dava açma süresi 2577 sayılı Kanun'un 7. maddesi uyarınca, özel kanunlarda ayrı süre gösterilmeyen hallerde altmış gündür. İtiraz sonucunda ya da dava aşamasında işlemin hukuki unsurlarından birinde aykırılık saptanırsa işlemin iptali istenebilir.
Hukuki uyarı: Bu içerik genel bilgilendirme amacı taşır; somut olay değerlendirmesi için avukata başvurulmalıdır.
Hazırlayan: Av. Erdal Ersoy