Kanunun Amacı ve Temel Kavramlar
5395 sayılı Çocuk Koruma Kanunu, korunma ihtiyacı olan veya suça sürüklenen çocukların korunması ile hak ve esenliklerinin güvence altına alınmasına ilişkin usul ve esasları düzenler. Bu çerçevede, daha erken yaşta ergin olunsa dahi on sekiz yaşını doldurmamış kişiler çocuk kabul edilir.
Bedensel, zihinsel, ahlaki, sosyal ve duygusal gelişimi ile kişisel güvenliği tehlikede olan, ihmal veya istismar edilen ya da suç mağduru olan çocuk, korunma ihtiyacı olan çocuk olarak tanımlanır. Kanunlarda suç olarak tanımlanan bir fiili işlediği iddiasıyla hakkında soruşturma veya kovuşturma yürütülen ya da işlediği fiil sebebiyle güvenlik tedbirine hükmedilen çocuk ise suça sürüklenen çocuk statüsündedir. Çocuklar hakkında özgürlüğü kısıtlayıcı tedbirlere ve hapis cezasına en son çare olarak başvurulması kanunun temel ilkeleri arasında yer alır.
Koruyucu ve Destekleyici Tedbirlerin Türleri ve Uygulanması
Koruyucu ve destekleyici tedbirler, çocuğun öncelikle kendi aile ortamında korunmasını sağlamaya yönelik danışmanlık, eğitim, bakım, sağlık ve barınma tedbirleridir. Hakkında barınma tedbiri uygulanan kimselerin talepleri hâlinde kimlikleri ve adresleri resmi işlemlerde gizli tutulur.
Adlî ve idarî merciler, kolluk görevlileri, sağlık ve eğitim kuruluşları ile sivil toplum kuruluşları, korunma ihtiyacı olan çocuğu Sosyal Hizmetler ve Çocuk Esirgeme Kurumuna bildirmekle yükümlüdür. Tedbirin uygulanması kural olarak on sekiz yaşın doldurulmasıyla kendiliğinden sona erer; ancak hâkim, eğitim ve öğrenimine devam edebilmesi için ve çocuğun rızası alınmak suretiyle tedbirin uygulanmasına belli bir süre daha devam edilmesine karar verebilir.
Mahkeme, korunma ihtiyacı olan çocuk hakkında koruyucu ve destekleyici tedbir kararının yanında 4721 sayılı Türk Medenî Kanunu hükümlerine göre velayet, vesayet, kayyım, nafaka ve kişisel ilişki kurulması hususlarında da karar vermeye yetkilidir. Verilen tedbir kararlarının uygulanması, kararı veren hâkim veya mahkemece en geç üçer aylık sürelerle incelettirilir.
Acil Korunma Tedbiri ve Yargılama Yöntemi
Derhâl korunma gerektiren hâllerde kurumca bakım ve gözetim altına alınan çocuk için, çocuğun kuruma geldiği tarihten itibaren en geç beş gün içinde çocuk hâkimine müracaat edilir. Hâkim tarafından üç gün içinde talep hakkında karar verilir. Acil korunma kararı en fazla otuz günlük süre ile sınırlı olmak üzere verilebilir.
Kanunda düzenlenen koruyucu ve destekleyici tedbirler, suça sürüklenen ve ceza sorumluluğu bulunmayan çocuklar açısından çocuklara özgü güvenlik tedbiri niteliğindedir. Türk Medenî Kanununa dayanılarak hükmedilecek velayet, vesayet, kayyım, nafaka ve kişisel ilişki kararları hariç olmak üzere, korunma ihtiyacı olan çocuklar ile ceza sorumluluğu bulunmayan suça sürüklenen çocuklar hakkında kural olarak duruşma yapılmaksızın tedbir kararı verilir; ancak hâkim zaruret gördüğü hâllerde duruşma yapabilir. Çocuk hâkimi tarafından alınan tedbir kararlarına karşı Ceza Muhakemesi Kanunu hükümleri uyarınca en yakın çocuk mahkemesine itiraz edilebilir.
Soruşturma ve Kovuşturma Sürecindeki Özel Usuller
Suça sürüklenen çocuk hakkındaki soruşturma çocuk bürosunda görevli Cumhuriyet savcısı tarafından bizzat yürütülür. Çocukların yetişkinlerle birlikte suç işlemesi hâlinde soruşturma ve kovuşturma kural olarak ayrı icra edilir; ancak kovuşturmayı yürüten mahkeme lüzum gördüğü takdirde gerekli tedbirleri uygulayarak çocuk hakkındaki yargılamayı genel mahkemedeki davanın sonucuna kadar bekletebilir. Davaların birlikte yürütülmesinin zorunlu görülmesi durumunda ise genel mahkemelerde yargılamanın her aşamasında mahkemelerin uygun bulması şartıyla birleştirme kararı verilebilir ve birleştirilen davalar genel mahkemelerde görülür.
Çocuklara zincir, kelepçe ve benzeri aletler takılamaz; ancak zorunlu hâllerde çocuğun kaçmasını, kendisinin veya başkalarının hayat veya beden bütünlükleri bakımından doğabilecek tehlikeleri önlemek amacıyla kolluk tarafından gerekli önlemler alınabilir. Kamu davasının açılmasının ertelenmesine karar verilmesi durumunda çocuklar açısından erteleme süresi üç yıldır. Kamu davasının açılmasının ertelenmesinde dikkate alınan Ceza Muhakemesi Kanununun 171 inci maddesinin ikinci fıkrasındaki hapis cezasının üst sınırı ise on beş yaşını doldurmamış çocuklar bakımından beş yıl şeklinde uygulanır.
On beş yaşını doldurmamış çocuklar hakkında üst sınırı beş yılı aşmayan hapis cezasını gerektiren fiillerinden dolayı tutuklama kararı verilemez. Suça sürüklenen çocuklar hakkında hükmün açıklanmasının geri bırakılması kararı verildiğinde denetim süresi üç yıl olarak tatbik edilir. Çocuk mahkemelerinde yapılan duruşmalarda Cumhuriyet savcısı bulunmaz; ancak mahkemelerin bulunduğu yerlerdeki Cumhuriyet savcıları çocuk mahkemesi kararlarına karşı kanun yoluna başvurabilir. Çocuk mahkemesi, asliye ceza mahkemesi ile sulh ceza mahkemesinin görev alanına giren suçlar yönünden suça sürüklenen çocuklar hakkında açılacak davalara bakar.
Çocuk Teslimi, Kişisel İlişki ve Disiplin Hapsi Yaptırımları
Çocuk teslimi veya çocukla kişisel ilişki kurulmasına dair aile mahkemesi ilam ve tedbir kararları, çocuğun üstün yararı gözetilerek adli destek ve mağdur hizmetleri müdürlüklerince yerine getirilir; müdürlük bulunmayan yerlerde bu görevler Adalet Bakanlığınca belirlenen hukuk mahkemeleri yazı işleri müdürlüğünce yürütülür. Çocuğun uzman veya öğretmen tarafından teslim alındığı veya teslim edildiği sırada kayda alınan ses veya görüntülerin internet ortamında yayımlanması sebebiyle kişilik haklarının ihlal edildiğini iddia eden ilgililer, 5651 sayılı Kanunun 9 uncu maddesi uyarınca içeriğin çıkarılmasını veya erişimin engellenmesini talep edebilir. Bu kısmın uygulanmasına ilişkin usul ve esaslar Adalet Bakanlığı tarafından çıkarılacak yönetmelikle düzenlenir.
Çocuk teslimine dair teslim emrine aykırı hareket edenler ile emrin yerine getirilmesini engelleyenler, bir ay içinde yapılacak şikâyet üzerine, fiil suç teşkil etse dahi üç aya kadar disiplin hapsi ile cezalandırılır. Çocukla kişisel ilişki kurulmasına ilişkin teslim emrine aykırı davrananlar veya yerine getirilmesini engelleyenler hakkında bir ay içinde yapılacak şikâyet üzerine üç günden on güne kadar disiplin hapsi kararı verilir. Kişisel ilişki tesisi amacıyla kendisine çocuk teslim edilen hak sahibi sürenin bitiminde çocuğu belirlenen yere getirmezse, bir ay içinde yapılacak şikâyet üzerine üç aya kadar disiplin hapsi yaptırımı uygulanır. Bu kapsamdaki şikâyetlere bakacak görevli ve yetkili merci işlemi yapan müdürlüğün bulunduğu yer aile mahkemesidir. Şikâyetten vazgeçilmesi hâlinde veya teslim emrine aykırılık ile çocuğu teslim yerine getirmeme hâllerinde çocuğun velayet hakkı sahibine teslim edilmesiyle dava ve ceza bütün sonuçlarıyla düşer; disiplin hapsi kararları kesinleşmesini müteakip Cumhuriyet başsavcılığınca infaz edilir ve kesinleşmeden itibaren iki yıl geçtikten sonra yerine getirilemez.
Kurumsal Görev Dağılımı, Giderler ve Tamamlayıcı Hükümler
Koruyucu ve destekleyici tedbirlerden danışmanlık ve barınma Millî Eğitim Bakanlığı, Sosyal Hizmetler ve Çocuk Esirgeme Kurumu ve yerel yönetimlerce; eğitim tedbiri Millî Eğitim Bakanlığı ve Çalışma ve Sosyal Güvenlik Bakanlığınca; bakım tedbiri Sosyal Hizmetler ve Çocuk Esirgeme Kurumunca; sağlık tedbiri ise Sağlık Bakanlığınca icra edilir. Bakım ve barınma tedbirlerinin uygulanması sırasında ihtiyaç duyulan kolluk hizmetlerinin yerine getirilmesi, çocukların rehabilitasyonu ve eğitimi ile görev alanına giren konularda Sosyal Hizmetler ve Çocuk Esirgeme Kurumunun talep ettiği destekler ilgili bakanlıklar ile kamu kurumlarınca geciktirilmeksizin karşılanır; tedbirlerin yerine getirilmesinde kurumların koordinasyonunu Adalet Bakanlığı temin eder.
Çocuk hakkında verilen koruyucu ve destekleyici tedbir kararlarının giderleri Devletçe ödenir ve ödenecek miktar mahkemece verilecek kararla tespit edilir. Türk Medenî Kanununa göre çocuğa bakmakla yükümlü olan kimsenin mali durumunun müsait olması durumunda, Devletçe ödenen meblağın tahsili için ilgililere rücu edilir. Kanun kapsamına giren görevlerle bağlantılı olarak kamu görevlileri hakkında 4483 sayılı Memurlar ve Diğer Kamu Görevlilerinin Yargılanması Hakkında Kanun hükümleri uygulanmaz.
Çocuk Koruma Kanununda hüküm bulunmayan hâllerde Ceza Muhakemesi Kanunu, Türk Medenî Kanunu, 1086 sayılı Hukuk Usulü Muhakemeleri Kanunu ile 2828 sayılı Kanun hükümleri devreye girer; denetim konusunda hüküm bulunmayan hâllerde ise Denetimli Serbestlik ve Yardım Merkezleri ile Koruma Kurulları Kanununa başvurulur. Kanunun 5 ve 10 uncu maddelerinin uygulanmasına ilişkin usul ve esaslar Adalet Bakanlığı ile Sosyal Hizmetler ve Çocuk Esirgeme Kurumunca müştereken, diğer maddelerin usul ve esasları ise Adalet Bakanlığı tarafından altı ay içinde çıkarılacak yönetmeliklerle tanzim edilir. 2253 sayılı Kanuna yapılan yollamalar bu Kanunun ilgili hükümlerine yapılmış sayılır.
Çocuk mahkemeleri ile çocuk ağır ceza mahkemeleri bulunmayan yerlerde, bu mahkemeler kurulup göreve başlayıncaya kadar çocuklar tarafından işlenen suçlara ait soruşturma ve kovuşturmalar Cumhuriyet başsavcılığı ve görevli mahkemelerce Kanun hükümlerine göre yerine getirilir; korunma ihtiyacı olan çocuklar hakkındaki tedbir kararları ise görevli aile veya asliye hukuk mahkemelerince karara bağlanır. 5717 sayılı Uluslararası Çocuk Kaçırmanın Hukuki Yön ve Kapsamına Dair Kanun uyarınca yapılacak çocuk teslim işlemlerinde de geçici maddedeki teslim usul ve esasları uygulanır.
Çocuk Koruma Kanununa göre kimler çocuk kabul edilir?
Daha erken yaşta ergin kılınmış olsa dahi on sekiz yaşını doldurmamış her birey Kanun kapsamında çocuk kabul edilir.
Acil korunma kararı en fazla kaç gün için verilebilir?
Acil korunma kararı en fazla otuz günlük süre ile sınırlı olmak üzere verilebilir.
On beş yaşını doldurmamış çocuklarda tutuklama yasağı sınırı nedir?
On beş yaşını doldurmamış çocuklar hakkında, üst sınırı beş yılı aşmayan hapis cezasını gerektiren fiillerinden dolayı tutuklama kararı verilemez.
Çocuk teslim emrine aykırı davranmanın yaptırımı nedir?
Çocuk teslimi emrine aykırı hareket edenler veya emrin yerine getirilmesini engelleyenler, bir ay içinde yapılacak şikâyet üzerine, fiil suç oluştursa dahi üç aya kadar disiplin hapsi ile cezalandırılır.
Çocuk mahkemelerinde savcı duruşmaya katılır mı?
Çocuk mahkemesinde yapılan duruşmalarda Cumhuriyet savcısı bulunmaz; ancak mahkemelerin bulunduğu yerlerdeki Cumhuriyet savcıları çocuk mahkemesi kararlarına karşı kanun yoluna başvurabilir.
Hukuki uyarı: Bu içerik genel bilgilendirme amacı taşır; somut olay değerlendirmesi için avukata başvurulmalıdır.
Hazırlayan: Av. Erdal Ersoy