Bilirkişi raporu; çözümü hukuk dışında, özel veya teknik bilgiyi gerektiren hâllerde mahkemenin taraflardan birinin talebi üzerine yahut kendiliğinden bilirkişinin oy ve görüşünün alınmasına karar vermesiyle temin edilen rapordur. 6100 sayılı Hukuk Muhakemeleri Kanunu m. 266/1 uyarınca özel veya teknik bilginin varlığı hâlinde bilirkişi incelemesine başvurulur.
6100 sayılı HUKUK MUHAKEMELERİ KANUNU m. 266Kaynağı aç
Bilirkişiye Başvurulamayacak Haller ve Hukuk Öğrenimi Görenlerin Durumu
Yargılamada hâkimlik mesleğinin gerektirdiği hukuki birikimle ya da herkesçe bilinen genel tecrübeyle karara bağlanabilecek uyuşmazlıklarda uzman incelemesine gidilemez. 6100 sayılı Hukuk Muhakemeleri Kanunu m. 266/1 uyarınca mahkemenin kendi mesleki bilgisiyle aydınlatabileceği konularda bilirkişi görevlendirilmesi kanunen engellenmiştir.
Hukuk öğrenimi görmüş kişilerin bilirkişi olarak görevlendirilmesi kanunda özel kısıtlamaya tabidir. 6100 sayılı Hukuk Muhakemeleri Kanunu m. 266/1 uyarınca, hukuk öğrenimi görmüş kişiler, hukuk alanı dışında ayrı bir uzmanlığa sahip olduğunu belgelendirmedikçe bilirkişi olarak görevlendirilemez.
Hukuk Yargılamasında Rapora İtiraz ve İnceleme Usulü
6100 sayılı Hukuk Muhakemeleri Kanunu m. 281/1 uyarınca taraflara raporun tebliğ tarihinden itibaren iki haftalık başvuru süresi tanınmıştır. Bu süre zarfında taraflar, raporda noksan bırakılan kısımların ikmal edilmesini, tereddüt doğuran hususların açıklığa kavuşturulmasını ya da farklı bir uzmanın bilirkişi olarak atanmasını mahkemeden talep edebilirler.
6100 sayılı HUKUK MUHAKEMELERİ KANUNU m. 281Kaynağı aç
Rapora karşı yapılacak itiraz veya taleplerin iki haftalık süre zarfında hazırlanması özel veya teknik inceleme gerektirdiği yahut fiilen imkânsız veya aşırı güç olduğu durumlarda ek süre istenebilir. 6100 sayılı Hukuk Muhakemeleri Kanunu m. 281/1 uyarınca bu mehil dolmadan başvuran tarafa, sürenin bitiminden başlamak üzere bir defaya mahsus ve en fazla iki haftalık ek süre tanınabilir.
Mahkeme, sunulan rapordaki eksikliklerin veya anlaşılmayan noktaların giderilmesi için bilirkişiden yeni sorular hazırlayarak ek rapor isteyebileceği gibi duruşmada sözlü açıklamada bulunmasını da re'sen talep edebilir. Ayrıca 6100 sayılı Hukuk Muhakemeleri Kanunu m. 281/2-3 uyarınca gerçeğin ortaya çıkarılması için lüzum görülmesi durumunda yeni bir bilirkişi görevlendirilerek inceleme baştan yaptırılabilir.
Bilirkişi raporunun hâkim üzerindeki bağlayıcılığı serbest delil değerlendirmesi ilkesine tabidir. 6100 sayılı Hukuk Muhakemeleri Kanunu m. 282/1 uyarınca hâkim, bilirkişinin oy ve görüşünü diğer delillerle birlikte serbestçe değerlendirir.
6100 sayılı HUKUK MUHAKEMELERİ KANUNU m. 282Kaynağı aç
Ceza Muhakemesinde Bilirkişi Raporunun Düzenlenmesi ve Kapsamı
5271 sayılı Ceza Muhakemesi Kanunu m. 67/1 doğrultusunda incelemesini tamamlayan bilirkişi; yürüttüğü işlemleri ve ulaştığı kanaatleri açıklayan raporunu, kendisinden istenen çalışmaları yaptığını açıkça belirterek imzalar ve ilgili makama tevdi eder. İncelemeye tabi tutulan mühürlü materyaller de bir tutanak tanzim edilerek aynı şekilde makama iletilir.
5271 sayılı CEZA MUHAKEMESİ KANUNU m. 67Kaynağı aç
Birden çok atanmış bilirkişiler değişik görüşleri yansıtmışlarsa veya bunların ortak sonuçlar üzerinde ayrık görüşleri varsa, 5271 sayılı Ceza Muhakemesi Kanunu m. 67/2 hükmü doğrultusunda bu durumu gerekçeleri ile birlikte rapora yazarlar.
Bilirkişi, raporunda ve sözlü açıklamaları sırasında çözümü uzmanlığı, özel veya teknik bilgiyi gerektiren hususlar dışında açıklama yapamaz. 5271 sayılı Ceza Muhakemesi Kanunu m. 67/3 uyarınca bilirkişinin hâkim tarafından yapılması gereken hukukî nitelendirme ve değerlendirmelerde bulunması yasaktır.
Ceza Muhakemesinde Raporun Tebliği, İtiraz ve Bilimsel Mütalaa
5271 sayılı Ceza Muhakemesi Kanunu m. 67/4 uyarınca düzenlenen bilirkişi raporunun nüshaları duruşma esnasında Cumhuriyet savcısına, katılana, katılan vekiline, şüpheliye, sanığa, müdafie veya yasal temsilciye elden verilebileceği gibi iadeli taahhütlü mektupla da gönderilebilir.
Bilirkişi çalışması neticelendiğinde taraflara ve ilgililere itirazlarını iletebilmeleri ya da yeni bilirkişi tayin edilmesini talep edebilmeleri için mehil verilir. 5271 sayılı Ceza Muhakemesi Kanunu m. 67/5 gereğince Cumhuriyet savcısı, katılan, vekil, şüpheli veya sanık ile müdafi yahut kanuni temsilcinin bu doğrultudaki taleplerinin reddedilmesi durumunda mahkeme üç gün içinde gerekçeli karar oluşturur.
5271 sayılı Ceza Muhakemesi Kanunu m. 67/6 uyarınca iddia makamı, katılan, katılan vekili, şüpheli veya sanık ile müdafii yahut kanuni temsilci, yargılama konusu olay bakımından veya bilirkişi raporuna ilişkin uzmanından bilimsel görüş alabilir. Ne var ki sadece uzman görüşü temin edileceği gerekçesiyle mahkemeden ek süre verilmesi istenemez.
Genel bilgi veya hâkimlik mesleğinin hukuki bilgisiyle çözülecek konularda bilirkişiye gidilebilir mi?
Hâkimlik mesleğinin gerektirdiği hukuki bilgi veya genel hayat tecrübesiyle çözümlenmesi kabil olan meselelerde bilirkişiye başvurulamaz.
Hukuk öğrenimi görmüş olanlar hangi durumda bilirkişi olarak görevlendirilebilir?
Hukuk öğrenimi görmüş kişiler, hukuk alanı dışında ayrı bir uzmanlığa sahip olduğunu belgelendirmedikçe bilirkişi olarak görevlendirilemez.
Hukuk davalarında bilirkişi raporuna itiraz süresi ne kadardır?
Taraflar, bilirkişi raporunun kendilerine tebliği tarihinden itibaren iki hafta içinde rapordaki eksikliklerin giderilmesini, belirsizliklerin açıklanmasını veya yeni bilirkişi atanmasını talep edebilirler.
Hukuk Muhakemeleri Kanununa göre rapora itiraz için ek süre verilebilir mi?
Talebin iki haftalık sürede hazırlanmasının çok zor veya imkânsız olması yahut özel veya teknik çalışma gerektirmesi hâlinde, bu sürede başvuran tarafa sürenin bitiminden başlamak üzere bir defaya mahsus ve iki haftayı geçmemek üzere ek süre verilebilir.
Hâkim bilirkişi raporuyla bağlı mıdır?
Hâkim, bilirkişinin oy ve görüşünü diğer delillerle birlikte serbestçe değerlendirir.
Ceza yargılamasında bilirkişi hukuki değerlendirme yapabilir mi?
Bilirkişi raporunda ve sözlü açıklamalarında özel veya teknik bilgi gerektiren hususlar dışında açıklama yapamaz; hâkim tarafından yapılması gereken hukukî nitelendirme ve değerlendirmelerde bulunamaz.
Ceza muhakemesinde bilimsel mütalaa almak için ek süre istenebilir mi?
Cumhuriyet savcısı, katılan, vekili, şüpheli veya sanık, müdafii ya da kanunî temsilci bilimsel mütalaa alabilir; ancak sadece bu nedenle ayrıca süre istenemez.
Hukuki uyarı: Bu içerik genel bilgilendirme amacı taşır; somut olay değerlendirmesi için avukata başvurulmalıdır.
Hazırlayan: Av. Erdal Ersoy