Bilirkişi Raporu Nedir ve İtiraz Nasıl Yapılır?

Bilirkişi İncelemesinin Şartları ve Kapsamı

Bilirkişi raporu, çözümü hukuk dışında özel veya teknik bilgi gerektiren konularda mahkemece başvurulan uzman oy ve görüşüdür. 6100 sayılı Hukuk Muhakemeleri Kanunu m. 266 uyarınca mahkeme, taraflardan birinin talebi üzerine yahut kendiliğinden bilirkişi incelemesine karar verebilir. Ancak genel bilgi veya tecrübeyle ya da hâkimlik mesleğinin gerektirdiği hukuki bilgiyle çözümlenmesi mümkün olan hususlarda bilirkişiye başvurulamaz. Hukuk öğrenimi görmüş olan kişiler, hukuk alanı dışında ayrı bir uzmanlığa sahip olduklarını belgelendirmedikçe bilirkişi olarak görevlendirilemez.

Hukuki yorum ve nitelendirme hâkimin görev alanında yer aldığından bilirkişi incelemesine konu edilemez. 6100 sayılı Hukuk Muhakemeleri Kanunu m. 279/4 uyarınca bilirkişi, raporunda ve sözlü açıklamalarında yalnızca uzmanlığı kapsamındaki özel veya teknik hususlara yer verebilir; hâkim tarafından yapılması gereken hukuki nitelendirme ve değerlendirmelerde bulunamaz.

6100 sayılı Hukuk Muhakemeleri Kanunu m. 282 uyarınca bilirkişinin oy ve görüşü kesin delil niteliğinde olmayıp takdiri delildir. Hâkim bilirkişi raporuyla bağlı değildir; raporu diğer delillerle birlikte serbestçe değerlendirir ve raporun kısmen veya tamamen aksine karar verebilir.

Bilirkişinin Görev Süresi ve Çalışma Esasları

Bilirkişiye raporunu hazırlaması için verilecek süre kural olarak üç ayı geçemez. Bilirkişinin talebi ve atama kararı veren merciin gerekçeli kararıyla bu süre bir defaya mahsus üç ay uzatılabilir; uzatmalar dahil toplam süre altı ayı aşamaz. Belirlenen sürede raporunu vermeyen bilirkişi hemen değiştirilebilir. Bu durumda bilirkişi, o ana kadar yaptığı işlemleri açıklayan bir rapor sunar, kendisine teslim edilen eşya ve belgeleri geri verir ve ücret ile masraf ödenmemesine karar verilebilir.

Bilirkişi görevini bizzat yerine getirmek zorunda olup başkasına devredemez. Dosya kapsamında kendisine sunulan bilgi ve belgeler sır saklama yükümlülüğü altındadır ve bu gizlilik görevin sona ermesinden sonra da devam eder. Bilirkişi inceleme esnasında tarafların bilgisine ancak mahkemenin uygun bulması halinde başvurabilir; bu incelemede taraflardan birinin görüşü alınırken diğer tarafın da hazır bulunması zorunludur.

5271 sayılı Ceza Muhakemesi Kanunu m. 73 gereğince para ve Devlet tarafından çıkarılan tahvil veya Hazine bonosu gibi değerler üzerinde işlenen sahtecilik suçlarında, el konulan değerlerin tamamının asıllarını tedavüle çıkaran kurumların merkez veya taşra birimlerine incelettirilmesi, yabancı paralarda ise Türk makamlarının görüşünün alınması zorunludur.

Bilirkişi Raporunun Şekli ve Denetimi

6100 sayılı Hukuk Muhakemeleri Kanunu m. 279/2 uyarınca bilirkişi raporunda tarafların ad ve soyadları, görevlendirilen hususlar, inceleme konusu yapılan maddi vakıalar, gerekçe, varılan sonuçlar, varsa bilirkişiler arasındaki görüş ayrılığının sebebi, düzenlenme tarihi ve bilirkişilerin imzası yer almalıdır. Azınlıkta kalan bilirkişi, oy ve görüşünü ayrı bir rapor halinde de mahkemeye sunabilir.

Bilirkişilerin raporlarında dayanak gösterdikleri somut ve özel nedenleri bilimsel verilere uygun olarak açıklamaları ve denetime elverişli gerekçelere yer vermeleri aranır. Mevzuata uygun teknik inceleme ve hesaplama içermeyen, yalnızca dosyadaki belgelerin aktarımından ibaret kalan ve denetime elverişli bulunmayan bilirkişi raporları yerine mahkemece alanında uzman bilirkişiden yeni bir rapor alınması yoluna başvurulabilir.

Bilirkişi Raporuna İtiraz Usulü ve Ek Süre

6100 sayılı Hukuk Muhakemeleri Kanunu m. 281/1 uyarınca taraflar, bilirkişi raporunun kendilerine tebliğ edildiği tarihten itibaren iki hafta içinde raporda eksik gördükleri hususların tamamlattırılmasını, belirsizliklerin açıklığa kavuşturulmasını veya yeni bilirkişi atanmasını mahkemeden talep edebilirler.

Rapora yönelik itiraz ve taleplerin iki haftalık kanuni müddet zarfında hazırlanmasının ciddi güçlük taşıması, imkânsız olması yahut özel veya teknik nitelikte bir incelemeyi gerektirmesi durumunda taraflar bu süre dolmadan ek süre talebinde bulunabilir. Mahkemece talebin uygun görülmesi halinde, yasal sürenin tamamlanmasından itibaren geçerli olmak, bir kereye mahsus verilmek ve iki haftayı aşmamak kaydıyla ek süre tanınabilir.

Mahkeme, rapordaki eksiklik yahut belirsizliğin tamamlanması veya açıklığa kavuşturulması için yeni sorular düzenleyerek aynı bilirkişiden ek rapor alabileceği gibi tayin edeceği duruşmada sözlü açıklamalarda bulunmasını kendiliğinden isteyebilir. Gerçeğin ortaya çıkması için gerekli görülmesi durumunda yeni bir bilirkişi görevlendirilerek tekrar inceleme yaptırılabilir.

İtirazda bilirkişinin uzmanlığına ve yetersizliğine değinilmemişse aynı bilirkişiden ek rapor alınabilir; kök rapor ile ek rapor arasında çelişki doğarsa yeni bir bilirkişiden rapor alınmasına da karar verilebilir. Tarafların bilirkişinin uzmanlık bilgisine veya yetersizliğine yönelik itirazda bulunması halinde ise dosyanın yeni bir bilirkişiye gönderilmesi gerekir.

Taraflardan birinin rapora itiraz etmesi diğerinin ise itirazda bulunmaması durumunda rapor, itiraz etmeyen taraf bakımından kesinleşir; bu itiraz üzerine düzenlenen ek veya yeni rapordaki tespitler itiraz edenin aleyhine gelişirse ilk rapor hükme esas alınır. Duruşmada önceki bilirkişi raporuna göre karar verilmesini açıkça talep eden tarafın bu beyanı doğrultusunda ilk rapordaki miktarla bağlı sayıldığı haller görülmekle birlikte, her iki tarafın rapora itiraz etmediği durumlarda rapor kesinleşir; ancak hâkim lüzum gördüğünde kendiliğinden ek rapor veya yeni rapor talep edebilir.

Bilirkişinin Reddi, Bilimsel Mütalaa ve Tazminat Sorumluluğu

5271 sayılı Ceza Muhakemesi Kanunu m. 69 uyarınca bilirkişinin reddi istemi davayı görmekte olan hâkim veya mahkemece incelenir; soruşturma evresinde savcının kabul etmediği talep sulh ceza hâkimi tarafından değerlendirilir. Reddi isteyen taraf nedenini ve dayandığı olguları açıklamakla yükümlüdür; bu incelemede yemin kanıt sayılamaz.

5271 sayılı Ceza Muhakemesi Kanunu m. 67 çerçevesinde Cumhuriyet savcısı, katılan, vekili, şüpheli, sanık, müdafii veya kanuni temsilci, yargılama konusu olayla veya bilirkişi raporuyla ilgili uzmanından bilimsel mütalaa alabilir. Taraflar bu mütalaa için mahkemeden süre isteyemez; duruşmaya çağrılan uzmanın gelmemesi halinde hazırlanan mütalaa değerlendirmeye alınmaz.

6100 sayılı Hukuk Muhakemeleri Kanunu m. 285 uyarınca bilirkişinin kasten veya ağır ihmalle düzenlediği gerçeğe aykırı raporun mahkemece hükme esas alınması sebebiyle zarar görenler, bu zararın tazmini için Devlete karşı tazminat davası açabilirler; Devlet de ödediği tazminat için sorumlu bilirkişiye rücu eder. Bu kapsamdaki tazminat taleplerinde 6098 sayılı Türk Borçlar Kanunu m. 72 uyarınca, zarar görenin zararı ve tazminat yükümlüsünü öğrendiği tarihten başlayarak iki yıl ve her hâlde fiilin işlendiği tarihten başlayarak on yıllık zamanaşımı süresi geçerlidir; fiilin daha uzun zamanaşımı öngören cezayı gerektirmesi halinde ceza zamanaşımı uygulanır. Raporun esas alındığı dereceye göre Bölge Adliye Mahkemesi ya da Yargıtay nezdinde yürütülen sorumluluk davalarında Devletin ödediği tazminatı bir yıl içinde bilirkişiye rücu edebileceği kabul edilmektedir.

Hukuki uyarı: Bu içerik genel bilgilendirme amacı taşır; somut olay değerlendirmesi için avukata başvurulmalıdır.

Hazırlayan: Av. Erdal Ersoy