Batarya ve atık bataryalara ilişkin yönetmelik taslağı, yükümlülüğü ürün atık haline geldikten sonra başlatmaz. Taşınabilir bataryalar, marş-aydınlatma-ateşleme bataryaları, hafif ulaşım aracı bataryaları, elektrikli araç bataryaları ve endüstriyel bataryalar kapsamdadır. Bir ürüne sonradan takılmış ya da o ürüne takılmak üzere tasarlanmış bataryalar da aynı çerçevenin içindedir. Düzenleme tasarım ve üretimle başlar; piyasaya arz, kullanım, toplama, yeniden kullanım, yeniden işlevlendirme ve geri kazanım aşamalarını da içerir. Taslak, Avrupa Parlamentosu ve Konsey'in bataryalar ve atık bataryalar hakkındaki (AB) 2023/1542 sayılı Tüzüğü ile uyumlu bir düzen kurmayı hedefler.
Kapsam dışında kalan alanlar
Geniş ürün listesi her sistemi kapsamaz. Savunma amacıyla kullanılan belirli ekipmanlar, uzay uygulamalarına yönelik ürünler ve nükleer güvenliğe ayrılmış sistemler taslağın dışında tutulur. İstisna bu üç alana ilişkindir; hangi ekipmanın belirli sayılacağı ayrıca genişletilemez.
Piyasaya arz, sergileme ve uygunluğun sürmesi
Mevzuata uygun olarak piyasaya sunulmuş bir batarya, sürdürülebilirlik ya da etiketleme gerekçesi gösterilerek engellenemez. Uyumunu henüz tamamlamamış ürünler ise ancak belirli şartlar sağlanır ve durum açıkça bildirilir ise sergilenebilir. Bu imkân, şartları oluşmamış bir ürünün piyasaya arzına izin anlamına gelmez.
Uygunluk, ürünün ilk kez piyasaya çıktığı anla sınırlı değildir. Batarya piyasada kaldığı sürece mevzuata uygunluk beklentisi sürer. Bu süreklilik içinde özellikle ithalatçının ve dağıtıcının arz zincirindeki rolü güçlenir. Her işletmecinin aynı yükümlülüğü taşıdığı sonucu bu anlatımdan çıkmaz.
Atık düzeniyle ilişki ve yeniden dolaşım
Bataryalara özgü kurallar, genel atık düzeninin yerine geçen ayrı bir sistem değildir. Taslak, üretici yükümlülüklerini mevcut atık yönetimi kurallarının üzerine ekler ve Atık Yönetimi Yönetmeliği ile kurulan toplama, geri kazanım ve raporlama çerçevesiyle birlikte işler.
Yeniden kullanıma hazırlama, yeniden işlevlendirme ve yeniden imal etme, bataryanın ekonomik dolaşımını sona erdirmek zorunda değildir. Bu işlemlerden sonra ürünü yeniden dolaşıma sokan işletmeci, belirli koşullar gerçekleşirse üretici sıfatını alır. Sıfat her yeniden kullanım işleminde kendiliğinden doğmaz.
Karbon ayak izi ve doğrulanabilir beyan
Belirli batarya türlerinde karbon ayak izinin hesaplanması ve beyan edilmesi zorunludur. Üretici, her model ve her imalat tesisi için tanımlanan yönteme dayalı veriyi hazırlar ve bu bilgiyi öngörülen araçlarla erişilebilir kılar. Tür, yöntem ve takvim ayrıca belirlenmeden yükümlülük bütün bataryalara aynı anda yayılmış sayılmaz.
Beyan edilen değerin belirli teknik belgelerle desteklenmesi ve gerektiğinde doğrulanabilmesi esastır. Kimi kategorilerde bu verilerin ürünün üzerinde ya da dijital bağlantılarla görünür kılınması da öngörülür. Görünürlük, ayrıca sayılmayan kategorilere kendiliğinden taşınamaz.
Geri kazanılmış içerik, performans ve etiket
Bazı batarya gruplarında geri kazanılmış malzeme kullanımına ilişkin bilgi verilmesi aranır. Aynı gruplarda teknik dosyada belirli oranların gösterilmesi ile performans ve dayanıklılık parametrelerinin belgelendirilmesi de gerekir. Grup, oran ve parametre, bütün bataryalar için tek bir sayısal eşiğe dönüştürülemez.
Etiketin içeriği bataryanın türüne ve teknik özelliklerine göre değişir. Şarj edilebilen üründe kapasite ve performans bilgisi öne çıkar. Şarj edilemeyen bataryada ise kullanım süresi ile yeniden şarj edilemeyeceğine dair uyarı önem kazanır. Bu ayrım, etiket unsurlarının tamamını ve zorunlu biçimi sabit bir liste haline getirmez.
Etiket yalnız teknik performansı göstermez. Ayrı toplamayı hatırlatan semboller ve belirli ağır metallerin bulunduğunu gösteren ibareler de etiketleme sisteminin parçasıdır. Böylece çevresel koruma amacı üründen doğrudan iletilir. Hangi metalin hangi eşikte bildirileceği bu genel kuraldan ayrıca çıkarılamaz.
Etiketin ürüne fiziksel olarak konmasının mümkün olmadığı haller ayrıca dikkate alınır. Bu durumda bilgi ambalajda veya ürüne eşlik eden belgelerde verilebilir. Fiziksel yerleştirme mümkünken bu yol, ürün üzerindeki etiketin yerine geçen genel bir serbestlik değildir.
Karekod ve dijital batarya pasaportu
Üründeki karekod, dijital erişim düzeninin parçasıdır. Bu bağlantıdan teknik özelliklere, uygunluk belgelerine, geri kazanılmış içerik bilgisine ve atık yönetimine ilişkin açıklamalara ulaşılması mümkün olur. Karekodun hangi türlerde arandığı ve veri setinin asgari içeriği bu genel anlatımdan madde madde çıkarılamaz.
Dijital batarya pasaportu, belirli türler için ürünün dijital kimliğini oluşturur. Teknik özelliklerden çevresel performansa uzanan bilgiler bu sistemde tek merkezden izlenebilir. Pasaport verisinin doğru, eksiksiz ve güncel tutulması, ürünü piyasaya arz eden iktisadi işletmecinin sorumluluğundadır. Zorunlu türler ve veri alanları ayrıca sayılmadan bu sorumluluktan türetilmez.
Üreticinin finansmanı ve sorumluluğun paylaşımı
Üretici, atık bataryaların ayrı toplanması, uygun taşınması ve çevreye duyarlı işlenmesi için kurulan sistemin finansmanını üstlenir. Kamuoyunu bilinçlendirme, atık oluşumunu azaltmaya yönelik bilgilendirme ve yetkili otoritelere veri sağlama da bu sorumluluk alanındadır. Finansman oranı, toplama hedefi ve raporlama periyodu bu görev tanımında sabitlenmiş değildir.
Üreticiden, finansal katkıların amacına uygun kullanıldığını ve sistemin öngörülen toplama ile geri dönüşüm performansını sağladığını gözetmesi beklenir.
Yurt dışında yerleşik üreticiler için Türkiye'de yerleşik yetkili temsilci öngörülür. Böylece üreticinin sistemle irtibatı Türkiye'de yerleşik temsilci üzerinden kurulabilir. Temsilcinin atanma şartı, yetki kapsamı ve ayrı yaptırımı bu öngörüden türetilmez.
Üretici yükümlülüklerini kendisi yerine getirebilir. Aynı görevler, yetkilendirilmiş üretici sorumluluğu kuruluşu aracılığıyla da yürütülebilir. Organizasyon nasıl kurulursa kurulsun, kamu otoriteleri karşısındaki nihai sorumluluk kalkmaz. Kuruluşun yetkilendirme usulü ve hukuki statüsü ayrıca belirlenmeden aracılık, sorumluluğu devreden bir sonuç sayılmaz.
Aykırılıkta idari yaptırımın çerçevesi
Taslak hükümlere aykırılıkta idari yaptırım, 2872 sayılı Çevre Kanunu, 7223 sayılı Ürün Güvenliği ve Teknik Düzenlemeler Kanunu ve ilgili diğer mevzuat çerçevesinde belirlenir. Yaptırımı, ihlalin niteliğine göre yetkili idare tesis eder. Bu çerçeve belirli bir madde, yaptırım türü veya tutar göstermez ve yetkili idareyi ismen saymaz.
Sık sorulan sorular
Hangi bataryalar taslağın kapsamına girer?
Taşınabilir bataryalar, marş-aydınlatma-ateşleme bataryaları, hafif ulaşım aracı ve elektrikli araç bataryaları ile endüstriyel bataryalar kapsamdadır. Bir ürüne entegre edilmiş veya entegrasyon için tasarlanmış bataryalar da bu kapsama dahildir.
Savunma, uzay ve nükleer sistemler kapsama girer mi?
Hayır. Savunma amaçlı belirli ekipmanlar, uzay uygulamalarına yönelik ürünler ve nükleer güvenliğe özgülenmiş sistemler kapsam dışında bırakılır.
Uygun batarya sürdürülebilirlik gerekçesiyle engellenebilir mi?
Mevzuata uygun şekilde piyasaya arz edilen batarya, sürdürülebilirlik veya etiketleme gerekçesiyle engellenemez. Henüz uyum sağlamayan ürün ise ancak belirli şartlarla ve açık bilgilendirme eşliğinde sergilenebilir.
Üretici sorumluluğu kuruluşa bırakılınca sona erer mi?
Hayır. Üretici görevlerini bireysel olarak veya yetkilendirilmiş üretici sorumluluğu kuruluşu aracılığıyla yerine getirebilir; kamu otoriteleri karşısındaki nihai sorumluluk kalkmaz.
Hukuki uyarı: Bu içerik genel bilgilendirme amacı taşır; somut olay değerlendirmesi için avukata başvurulmalıdır.
Hazırlayan: Av. Erdal Ersoy