Basit Yargılama Usulü Nedir? HMK 316-322 Kuralları

Basit Yargılama Usulü ve Uygulama Alanı

Basit yargılama usulü; kanunda sayılan belirli uyuşmazlıkların hızlı, ekonomik ve sade bir usul dairesinde karara bağlanmasını amaçlayan yargılama yöntemidir. 6100 sayılı Hukuk Muhakemeleri Kanunu m. 316 uyarınca basit yargılama usulü; sulh hukuk mahkemelerinin görev alanındaki tüm dava ve işlerde, mahkemeye doğrudan dosya üzerinden karar verme takdirinin tanındığı uyuşmazlıklarda, ihtiyati tedbir, ihtiyati haciz ve delil tespiti gibi geçici hukuki koruma talepleri ile bunlara yapılan itirazlarda uygulanır. Ayrıca her türlü nafaka davası, velayet ve vesayet işleri, hizmet sözleşmesinden kaynaklanan davalar, konkordato ile uzlaşma yoluyla yeniden yapılandırma davaları, tahkim kapsamında mahkemenin görevine giren işler ve diğer kanunlarda yazılı yargılama haricindeki usullerin geçerli olacağı belirtilen uyuşmazlıklar da bu usulün kapsamındadır.

6100 sayılı Kanun haricindeki özel kanun hükümleri de basit yargılama usulünün uygulanacağı alanları tayin eder. Nitekim 2004 sayılı İcra ve İflas Kanunu m. 281/1 hükmü gereğince tasarrufun iptali davaları basit yargılama usulüyle incelenip karara bağlanır; mahkeme bu tür uyuşmazlıkları olayın hal ve şartlarını dikkate alarak serbestçe değerlendirip hüküm kurar.

Dilekçeler Aşaması ve Cevap Süresi

Basit yargılama usulüne tabi davalarda davalının cevap dilekçesi sunması için öngörülen kanuni süre, dava dilekçesinin tebliğ edilmesinden itibaren iki haftadır. Dilekçenin mevcut şartlar altında bu zaman zarfında hazırlanmasının imkânsız veya aşırı derecede güç olduğu hallerde davalı, iki haftalık müddet dolmadan mahkemeye başvurarak ek süre talebinde bulunabilir. Mahkeme haklı nedenlerin varlığı halinde, asıl sürenin sona ermesinden itibaren geçerli olmak üzere, bir defaya mahsus ve en çok iki haftayı aşmayacak ek bir süre tanıyabilir. Bu talebe ilişkin karar taraflara gecikmeksizin bildirilir.

Yargılamayı süratlendirmek gayesiyle basit yargılama usulünde dilekçeler teatisi tek aşamayla sınırlandırılmıştır. 6100 sayılı Kanun m. 317/3 gereğince tarafların cevaba cevap ve ikinci cevap dilekçesi sunma hakkı bulunmamaktadır. Öte yandan usul ekonomisini desteklemek amacıyla m. 317/4 hükmü gereğince dava ve cevap dilekçelerinin yönetmelikle belirlenecek formların doldurulması suretiyle verilebilmesi de mümkündür.

Delillerin Sunulması ve İddia ile Savunmanın Genişletilmesi Yasağı

Dilekçe aşamasının tek turla sınırlandırılmış olması sebebiyle tarafların delil bildirme yükümlülüğü katı kurallara bağlanmıştır. 6100 sayılı Kanun m. 318/1 uyarınca taraflar dilekçeleri ile birlikte tüm delillerini açıkça ve hangi vakıanın delili olduğunu da belirterek bildirmek zorundadır. Taraflar ellerinde bulunan delilleri dilekçelerine eklemek ve başka yerlerden celbedilecek belge ve dosyaların teminini sağlayan bilgilere dilekçelerinde yer vermekle yükümlüdür.

Basit yargılama usulünde iddia ve savunmanın genişletilmesi veya değiştirilmesi yasağı yazılı usule kıyasla daha erken başlar. 6100 sayılı Kanun m. 319/1 hükmüne göre davacı bakımından iddianın genişletilmesi veya değiştirilmesi yasağı davanın açılmasıyla; davalı bakımından ise savunmanın genişletilmesi veya değiştirilmesi yasağı cevap dilekçesinin mahkemeye verilmesiyle yürürlüğe girer.

Ön İnceleme ve Tahkikat Sürecinin Yürütülmesi

Uyuşmazlığın gecikmeksizin karara bağlanabilmesi adına kanun koyucu mahkemeye belirli şartlarda duruşma açmama takdiri vermiştir. 6100 sayılı Kanun m. 320/1 uyarınca mahkeme, mümkün olan hâllerde tarafları duruşmaya davet etmeksizin dosya üzerinden karar verir.

Dosya üzerinden karar verilmesinin mümkün olmadığı durumlarda mahkeme ilk duruşmada dava şartlarını, ilk itirazları, zamanaşımı ve hak düşürücü süre iddialarını inceler ve tarafları dinler. Tarafların iddia ve savunmaları ekseninde uyuşulan ve uyuşulmayan konular tespit edilir; ardından hâkim tarafları sulhe veya arabuluculuğa teşvik eder. Tarafların sulh olup olmadıkları, uzlaşamadıkları hallerde anlaşmazlık konuları tutanağa kaydedilir ve tutanak hazır bulunanlarca imzalanır. Tahkikat süreci bu tutanak esas alınarak yürütülür.

Basit yargılama usulünde tahkikat aşamasının takvimi kanunla sınırlandırılmıştır. 6100 sayılı Kanun m. 320/3 gereğince tarafların dinlenmesi, delillerin incelenmesi ve tahkikat işlemleri ilk duruşma hariç en fazla iki duruşmada tamamlanır. Duruşmalar arasındaki süre kural olarak bir ayı geçemez. Ancak bilirkişi incelemesinin uzaması veya istinabe usulü gibi işin niteliğinden doğan zorunlu hâllerde hâkim gerekçesini belirtmek koşuluyla bir aydan sonrası için duruşma günü tayin edebilir ve ikiden fazla oturum yapabilir.

Tarafların davayı takip etme konusundaki özeni basit yargılamada özel bir yaptırıma bağlanmıştır. 6100 sayılı Kanun m. 320/4 hükmü uyarınca, basit yargılama usulüne tabi davalarda işlemden kaldırılmasına karar verilen dosya, yenilenmesinden sonra tekrar takipsiz bırakılırsa dava açılmamış sayılır.

Tahkikatın Tamamlanması ve Kararın Tefhimi

Tahkikat işlemlerinin sona ermesiyle birlikte mahkeme tarafların son beyanlarını alarak yargılamanın bittiğini bildirir ve kararını tefhim eder. 6100 sayılı Kanun m. 321/1 uyarınca taraflara son beyanda bulunabilmeleri için ayrıca ek süre tanınmaz.

Kararın tefhimi kural olarak hükme dair tüm hususların gerekçesiyle birlikte açıklanmasıyla gerçekleşir. Bununla birlikte zorunlu hâllerde hâkim sebebini duruşma tutanağına geçirmek kaydıyla sadece hüküm özetini tutanağa yazdırarak kararı tefhim edebilir. Hüküm özetinin tefhim edildiği bu hallerde gerekçeli kararın en geç bir ay içinde yazılarak tebliğe çıkartılması kanuni zorunluluktur.

Tamamlayıcı Hükümler ve Ortaklığın Giderilmesi Satış Usulü

Basit yargılama usulünün uygulanmasında Kanunda veya diğer özel mevzuatta açık hüküm bulunmayan hâllerde 6100 sayılı Kanun m. 322/1 uyarınca yazılı yargılama usulüne ilişkin hükümler tatbik edilir.

Basit yargılamaya tabi olan paylaştırma ve ortaklığın giderilmesi davalarında satış gerekmesi halinde özel bir icra mekanizması işletilir. 6100 sayılı Kanun m. 322/2 uyarınca hâkim satış işlemlerini yürütmek üzere bir satış memuru görevlendirir; taşınır ve taşınmaz malların satışı İcra ve İflas Kanunu hükümlerine göre yerine getirilir.

Hukuki uyarı: Bu içerik genel bilgilendirme amacı taşır; somut olay değerlendirmesi için avukata başvurulmalıdır.

Hazırlayan: Av. Erdal Ersoy