Avusturya Boşanma Kararının Türkiye’de Tanıma ve Tenfizi

Avusturya'da yalnızca boşanma kararı alınması, bu kararı Türk hukukunda geçerli hale getirmez. Karar, belirli aşamalar sonunda Türkiye'de işlerlik kazanır. Tanıma ile tenfiz arasındaki fark, kararın Türkiye'de hüküm doğurması ile icra edilebilir hale gelmesi arasındadır. Boşanmada olduğu gibi statüye bağlanan sonuçlar tanımaya konu olur. Nafaka, tazminat ve benzeri edimler tenfiz yoluyla uygulanır. Boşanma dosyalarının çoğunda temel sonuç tanımadır; tenfiz, buna eklenen icra etkisidir.

Tenfiz kararının kanuni şartları

5718 sayılı Milletlerarası Özel Hukuk ve Usul Hukuku Hakkında Kanun'un 54. maddesinin birinci fıkrasına göre yetkili mahkeme, tenfiz kararını bentlerde gösterilen şartlar dâhilinde verir. (a) bendi karşılıklılığı düzenler. Türkiye Cumhuriyeti ile ilâmın verildiği devlet arasında karşılıklılık esasına dayanan bir anlaşma bu bendi karşılar. Anlaşma yoksa, ilâmın verildiği devlette Türk mahkemelerinden verilmiş ilâmların tenfizini mümkün kılan bir kanun hükmü veya fiilî uygulama da aynı bende girer. Anlaşma, kanun hükmü ve fiilî uygulama bentte yahut bağlacıyla yer alır.

Birinci fıkranın (b) bendi iki durumu ayrı tutar. İlk durum, ilâmın Türk mahkemelerinin münhasır yetkisine girmeyen bir konuda verilmiş olmasıdır. İkinci durum davalının itiraz etmesine bağlanmıştır. Bu durumda ilâm, dava konusu veya taraflarla gerçek bir ilişki yokken kendisine yetki tanıyan bir devlet mahkemesince verilmiş olmamalıdır. İtiraz unsuru bentte ikinci duruma ilişkindir.

Birinci fıkranın (c) bendi, hükmün kamu düzenine açıkça aykırı bulunmamasını tenfiz şartı yapar. Aranan ölçü açıkça aykırılıktır.

Birinci fıkranın (ç) bendi, o yer kanunları yönünden usule aykırılık ile Türk mahkemesine itiraz edilmemiş olmayı birlikte düzenler. Kendisine karşı tenfiz istenen kişi, hükmü veren mahkemeye usulüne uygun çağrılmamış veya o mahkemede temsil edilmemiş olabilir. Hüküm, bu kanunlara aykırı biçimde gıyabında ya da yokluğunda verilmiş de olabilir. Bent, aynı kişinin bu hususlardan birine dayanarak tenfiz istemine karşı Türk mahkemesine itiraz etmemiş olmasını da arar. Usule aykırılık ve itiraz etmeme, bentte birbirinden ayrılmadan yer alır.

Tanıma, kesin hüküm ve idarî işlem

Yabancı mahkeme ilâmının kesin delil veya kesin hüküm olarak kabul edilebilmesi, ilâmın tenfiz şartlarını taşıdığının mahkemece tespitine bağlıdır. Tanımada 54. maddenin birinci fıkrasının (a) bendi uygulanmaz. İstisna, karşılıklılık bendine özgüdür.

İhtilâfsız kaza kararlarının tanınması da aynı hükme tâbidir. Yabancı mahkeme ilâmına dayanılarak Türkiye'de idarî bir işlem yapılmasında yine aynı usul uygulanır.

Avusturya boşanma kararının tanınması, evlilik birliğinin Türk hukuku bakımından sona erdiğinin kabul edilmesi sonucunu doğurur. Taraflar yeniden evlenebilir. Medeni hâl kaydı güncellenir ve boşanma hükmü kesin hüküm etkisi doğurur. Çocuk, nafaka veya malvarlığı yönünden icra gerektiren bölümler tanıma ile kendiliğinden uygulanmaz. Bu bölümler için tenfiz ayrıca değerlendirilir.

Anlaşmalı ve çekişmeli boşanma kararları

Avusturya'da verilmiş anlaşmalı boşanma kararında Türkiye'de çoğu zaman tanıma yeterli olabilir. Taraflar evlilik bağının sona erdiğini kabul etmiş olur. Kararın içinde nafaka, velayet veya malvarlığına ilişkin icra edilebilir hüküm varsa tenfiz gündeme gelir. Mahkeme, kararın anlaşmalı niteliğini ve kesinleşmesini ayrıca değerlendirir.

Avusturya'daki çekişmeli boşanma kararının tenfizi, kararda icra edilebilir bir bölüm bulunup bulunmamasına bağlıdır. Boşanma hükmünün yanında nafaka, tazminat veya çocukla kişisel ilişki düzenlenmişse tenfiz gerekir. Mahkeme kamu düzenini, usulüne uygun tebligatı ve kesinleşmeyi inceler. Çekişmeli yargılamada karşı tarafın savunma hakkı özellikle önemlidir.

Tenfizde görev ve yetki

Tenfiz kararları hakkında görevli mahkeme asliye mahkemesidir. İstem, kendisine karşı tenfiz istenen kişinin Türkiye'deki yerleşim yeri mahkemesinden yapılır. Türkiye'de yerleşim yeri yoksa sâkin olduğu yer mahkemesi esas alınır. Türkiye'de yerleşim yeri veya sâkin olunan bir yer de yoksa istem Ankara, İstanbul veya İzmir mahkemelerinden birinden yapılabilir.

Avusturya mahkemesinden alınan boşanma hükmü kesinleştikten sonra, Türk mahkemesinde dava açmak üzere görevli ve yetkili mahkeme belirlenir ve başvuru bu mahkemeye yapılır. Yanlış mahkemeye veya eksik belgeyle başvurulması usulî eksiklik doğurabilir. Bu eksiklik hak kaybına da yol açabilir.

Takip, kesinleşme ve itiraz

Tanıma ve tenfiz takibi için kişinin Türkiye'ye gelmesi gerekmez. Davayı, mahkemede temsil edecek bir vekil yürütebilir. Vekâletname, Türkiye Barolar Birliği mensubu bir avukata verilir ve bu davalara katılmaya yönelik özel yetkiyi de içerir. Kişi, vekil olmaksızın da davasını takip edebilir. Vekilsiz takipte mahkemelere katılabilmek, yurt dışından Türkiye'ye sürekli seyahat etmeyi gerektirir.

Tanıma ve tenfiz isteminde dava dilekçesi hazırlanır ve belgeler mahkemeye verilir. Karşı tarafa tebligat da çıkarılır. Mahkeme usule ilişkin şartları ele alır ve hükmün kamu düzenine aykırı olup olmadığına bakar. Duruşma açılıp beyan alınması, buna gerek duyulmasına bağlıdır. Karar kesinleşince nüfus kaydı ile icra işlemleri gündeme gelir.

Karşı taraf itiraz ederse tanıma ve tenfiz davası uzayabilir; bu itiraz davayı tek başına bitirmez. Dayanak, tebligattaki usulsüzlük, kesinleşmenin eksik olması ya da kamu düzenine ilişkin bir iddia olabilir. Mahkeme itirazı dosyanın kapsamına göre ele alır. Bildirim usulüne uygun yapılmışsa itirazın etkisi sınırlı kalabilir.

Yabancı boşanma kararında kesinleşme şerhi önemlidir. Tanıma ve tenfiz incelemesine ancak kesinleşmiş kararlar alınır. Kesinleşme tarihi, kararın artık itiraz edilemeyen nihai hüküm niteliğini gösterir. Şerh yoksa kararın hangi anda hüküm doğurduğu anlaşılamaz.

Tanıma için belgeler

Avusturya boşanma kararının tanınması için kimlik belgeleri, yeminli tercüme, apostilli örnek ve kesinleşme şerhini taşıyan karar gerekir. Dosyada vekâletname de yer almalıdır. Apostil, karar ve kesinleşme belgesinin resmî niteliğini güçlendirir. Yeminli tercüme, içeriğin Türkçe doğru anlaşılmasını sağlar. Apostil veya tercüme eksikse mahkeme belgeyi usulüne uygun kabul etmeyebilir.

Nüfus kütüğünde tescil ve boşanma tarihi

5490 sayılı Nüfus Hizmetleri Kanunu'nun 27. maddesine göre boşanma tarihi, boşanma kararının kesinleştiği tarihtir. Yabancı ülke adlî veya idarî makamının boşanma kararı hakkında Türk mahkemesince tanıma ya da tenfiz kararı verilmişse, aile kütüğüne boşanma tarihi olarak yabancı karardaki kesinleşme tarihi yazılır. Kanunun 27/A maddesine göre yetkili kurumlar aile kütüğüne tescile karar vermişse de kütüğe aynı kesinleşme tarihi işlenir.

5490 sayılı Kanun'un 27/A maddesi, yabancı ülke adlî veya idarî makamlarınca boşanmaya, evliliğin butlanına, iptaline veya mevcut olup olmadığının tespitine ilişkin verilen kararların nüfus kütüğüne tescilini düzenler. Başvuru kural olarak taraflarca bizzat veya vekilleri aracılığıyla birlikte yapılır. Taraflardan birinin ölmüş ya da yabancı olması halinde Türk vatandaşı olan diğer taraf veya vekili tek başına başvurabilir. Kararın, verildiği devlet kanunlarına göre konusunda yetkili adlî veya idarî makam tarafından verilmiş olması, usulen kesinleşmiş olması ve Türk kamu düzenine açıkça aykırı bulunmaması gerekir.

Nüfus kütüğüne tescil, yurt dışında kararın verildiği ülkedeki dış temsilcilikler tarafından yapılır. Yurt içinde işlemi, Bakanlık tarafından belirlenen nüfus müdürlükleri yapar. Maddenin uygulanmasına ilişkin usul ve esaslar Bakanlıkça yönetmelikle belirlenir.

Tescil talebi, 27/A maddesinde sayılan şartlar gerçekleşmediği gerekçesiyle reddedildiyse, ilgili kararların Türkiye'de tanınmasında 27/11/2007 tarihli ve 5718 sayılı Milletlerarası Özel Hukuk ve Usul Hukuku Hakkında Kanun uygulanır.

Avusturya boşanma kararının nüfus kaydına işlenmesi, tanıma kararının kesinleşmesiyle mümkün olur. Aynı karar, 27/A maddesindeki şartlar gerçekleştiğinde de nüfus kütüğüne tescil edilir. Tanıma yolunda mahkeme kararı nüfus müdürlüğüne bildirilir ve medeni hâl güncellenir. Kişi evli görünümünden çıkar; yeni nüfus kayıt örneği bu durumu yansıtır. Kayıt düzeltilmeden resmî işlemlerde eski medeni hâl görünebilir.

Evlilik mallarına uygulanacak hukuk

Evlilik mallarına uygulanacak hukuk, 5718 sayılı Milletlerarası Özel Hukuk ve Usul Hukuku Hakkında Kanun'un 15. maddesinin birinci fıkrasıyla belirlenir. Eşler bu konuda, evlenme anındaki mutad mesken hukukunu veya millî hukuklarından birini açık olarak seçebilir. Böyle bir seçim yoksa önce eşlerin evlenme anındaki müşterek millî hukuku uygulanır. Müşterek millî hukuk bulunmuyorsa evlenme anındaki müşterek mutad mesken hukuku, o da yoksa Türk hukuku uygulanır.

Mallar tasfiye edilirken taşınmazlar, bulundukları ülkenin hukukuna göre değerlendirilir. Evlenmeden sonra yeni bir müşterek hukuk kazanan eşler, üçüncü kişilerin hakları saklı kalmak üzere bu yeni hukuka tâbi olabilir.

Sık sorulan sorular

Hukuki uyarı: Bu içerik genel bilgilendirme amacı taşır; somut olay değerlendirmesi için avukata başvurulmalıdır.

Hazırlayan: Av. Erdal Ersoy