Askerlik Muafiyeti ve Ertelemenin Hukuki Çerçevesi
Askerlik muafiyeti, kişinin sağlık durumu ya da hukuki statüsü nedeniyle askerlik hizmetini yerine getirmesinin mümkün olmadığının resmi yollarla tespit edilmesini ifade eder. Sağlık gerekçesiyle muafiyet; göz kusuru, vücut ölçüleri ve ortopedik durumlar başta olmak üzere tıbbi kriterlere göre değerlendirilir. Hukuki gerekçeyle muafiyet ise askerlik çağı dışına çıkma, aile durumu veya vatandaşlık statüsü gibi 7179 sayılı Askeralma Kanunu'nda öngörülen koşullara bağlıdır. Erteleme ise muafiyetten farklı olarak askerlik yükümlülüğünü sona erdirmez; yalnızca yerine getirilme zamanını ileriye taşır.
7179 sayılı ASKERALMA KANUNU m. 20Kaynağı aç
Göz Kusurunda Muafiyet Kriterleri
Göz muafiyeti değerlendirmesinde birden fazla eşik değer uygulanır. Bir gözde 6 diyoptriyi aşan miyop, 4 diyoptriyi aşan hipermetrop ya da astigmat muafiyet gerekçesi sayılabilir. Bir veya her iki gözde 7 derece ve üzeri miyop bulunması, astigmatın 7 dereceyi aşması veya iki göz arasındaki görme farkının 7 dereceyi geçmesi de askerlik hizmetine elverişsizlik sonucu doğurabilir. Her iki gözdeki miyop, hipermetrop ve astigmatın toplamının 14 dereceyi aşması ayrı bir ölçüt olarak öngörülmüştür. Görme keskinliğine bakılmaksızın iki gözün kırma gücü arasındaki fark 11 diyoptriyi geçiyorsa yükümlü muaf tutulur. Bir gözün tam görmesi, diğerinin ise 11 derecenin üzerinde görme kaybına sahip olması halinde de askerlik hizmeti yapılamayabileceği belirtilmektedir. Tüm bu eşik değerler, dayandığı yönetmelik maddesiyle birlikte yayın öncesinde birincil mevzuatla doğrulanmalıdır.
Toplam göz kusurunun 14 dereceye ulaştığı durumda ise farklı bir sonuç ortaya çıkabilir: Bu tablodaki yükümlü askerlik hizmetine elverişli kabul edilebilir; ancak komando sınıfında görevlendirilmesi mümkün olmayabilir. Öte yandan 14 dereceyi aşma ile 14 dereceye tam olarak ulaşma arasındaki sınır konusunda kaynaklar arasında tam bir uyum bulunmamaktadır; bu nedenle bu eşikte kalan durumların kesin sonucunu öngörmek mümkün değildir.
Göz kusurlarının hesaplanma biçimi de muafiyet sonucunu doğrudan etkiler. Sağ ve sol gözdeki miyop ile hipermetrop değerleri doğrudan toplanırken astigmat derecesinin yalnızca yarısı bu toplamın üzerine eklenir. Bu hesaplama yönteminin dayandığı mevzuat maddesi, kaynakta belirtilmemiştir.
Kilo Muafiyeti
Kilo muafiyetinde uygulanan üst sınır hesabında boy uzunluğunun son iki rakamından üç çıkarılır, elde edilen değere otuz eklenir; sonuç o kişi için öngörülen azami kilo sınırını verir. Kilo sorununun geçici nitelikte görülmesi halinde yükümlüye iyileşmesi için süre tanınır ve ardından yeniden muayene yapılır; üç yıl boyunca kilo durumunda iyileşme sağlanamaması durumunda askerlikten muafiyet belgesi düzenlenebildiği belirtilmektedir. Bu formülün ve sürecin dayandığı yönetmelik maddesi, kaynakta gösterilmemiş olup yayın öncesinde birincil mevzuatla karşılaştırılmalıdır.
Düztabanlık ve Ortopedik Durumlar
Düztabanlık, muafiyeti kendiliğinden doğuran bir durum değildir. Muafiyetin kabul edilebilmesi için kalkaneal yükseklik açısının 10 derecenin altında olması gerektiği, bunun yanı sıra kişinin ağrı yaşıyor olmasının ya da yürümede ciddi zorluk çekmesinin de değerlendirmede aranan klinik bulgular arasında sayıldığı belirtilmektedir. Bu kriterlerin sınırlayıcı bir liste mi yoksa gösterge niteliğinde değerlendirmeler mi olduğu, dayanak yönetmelik maddesi doğrulanmadan kesin biçimde söylenemez.
Çürük Raporu: Muayene Aşamaları ve İtiraz Süreci
Sağlık nedeniyle askerlik hizmetine elverişsizlik raporu yoklama sürecinde düzenlenebileceği gibi askerlik görevi başladıktan sonra ortaya çıkan sağlık sorunları üzerine de verilebilir. Kontrol ve hakem muayeneleri, ilk raporun düzenlendiği tarihte yürürlükte bulunan Türk Silahlı Kuvvetleri, Jandarma Genel Komutanlığı ve Sahil Güvenlik Komutanlığı Sağlık Yeteneği Yönetmeliği esaslarına göre yapılır.
Hakem muayenesi sonucunda verilen rapor kesin nitelik taşır ve idari başvuru yoluyla itiraz kabul edilmez. İtiraz sürecini başlatan yükümlüler, kendilerine tebliğ edilen kontrol ve hakem muayenesi işlemlerini bir yıl içinde tamamlamakla yükümlüdür. Bu süre içinde işlemleri tamamlamayanlar hakkında ilk rapordaki karar geçerliliğini korur. Hakem muayenesi kararına karşı idari yargı yolunun açık olup olmadığı ise kaynakta değerlendirilmemiştir.
Geçici Rahatsızlık Nedeniyle Erteleme
Yoklama ya da askere sevk sırasında geçici rahatsızlığı nedeniyle askerlik yapamayacağı anlaşılanların askerlik işlemleri 7179 sayılı Askeralma Kanunu'nun 20. maddesi uyarınca ertelenir; tutuklu ve hükümlü olanlar da bu kapsama girer. Erteleme kararı verilenler, rapor bitiminde yeniden muayeneye tabi tutulur. Aynı rahatsızlık nedeniyle ertelemenin üç yıl süreyle devam etmesi halinde yükümlü hakkında askerliğe elverişli olup olmadığına ilişkin bir karar verilir. Bu kararın hangi makam tarafından verileceği ve nasıl sonuçlanacağı Kanun'un 20. maddesinde ayrıca düzenlenmemiştir.
Eğitim ve Öğrenim Nedeniyle Erteleme
Lise veya dengi okullarda öğrenim gören yükümlülerin askerliği, 22 yaşını tamamladıkları yılın sonunu geçmemek koşuluyla mezun ya da ilişikleri kesilene kadar 7179 sayılı Kanun'un 20. maddesi uyarınca ertelenir. Fakülte, yüksekokul ve meslek yüksekokullarında öğrenim görenler için bu yaş sınırı 28'dir. Bitirilen okulun dengi ya da daha alt düzeyde bir kuruma kayıt yaptırmak erteleme hakkı doğurmaz. Çift anadal programına kayıtlı olan ve programlardan birini tamamlayan yükümlünün erteleme işlemleri diğer anadal programındaki öğrenciliğine göre sürdürülür. Yoklama kaçağı veya bakaya durumuna düştükten sonra sevke tabi tutulacağı celp tarihine kadar okula kayıt yaptıranlar ise bu kapsamda öğrencilik gerekçesiyle ertelemeden yararlanamaz.
Lise veya dengi okuldan mezun olanların askerliği, talepleri halinde mezuniyet tarihinden itibaren üç yıl süreyle ertelenebilir; mesleki ve teknik lise mezunları için bu süreye ek olarak üç yıl daha eklenir. Fakülte veya yüksekokul ile meslek yüksekokulundan ilişiği kesilenler ile bu kurumlardan mezun olanların askerliği ise mezuniyet ya da ilişik kesme tarihinden itibaren iki yıl süreyle ertelenebilir. Dört yıl ve daha uzun süreli yükseköğretim kurumlarından mezun olan yükümlülerin askerliği istekleri halinde iki yıla, yüksek lisans eğitimini tamamlayanların ise bir yıla kadar ertelenir; bu bent kapsamındaki erteleme süreleri 32 yaşını tamamladıkları yılın sonunu geçemez. Lise mezunları için 22, mesleki ve teknik lise mezunları için 25, yüksekokul ve meslek yüksekokulu mezunları için 28 yaş sınırları da ayrıca geçerlidir.
Askerlik çağına girmeden önce okulu bitiren ya da ilişiği kesilen yükümlüler için erteleme askerlik çağına girdikleri yıldan itibaren başlar. Yurt dışında yükseköğretim kurumlarında öğrenim görenler, öğrenciliklerinin yetkili Türk makamlarınca tanınmasından sonra yurt içi öğrencilerle aynı esaslara göre ertelemeden yararlanır. Yurt dışındaki öğrenim kurumlarından mezun olanlara, talepleri halinde denklik işlemlerini tamamlamaları için en fazla bir yıllık ek erteleme tanınabilir; bu hak takdir yetkisi kapsamında değerlendirilir ve kendiliğinden doğmaz. Erteleme süresi içinde yükseköğretim kurumuna kayıt yaptıranların askerliği ise öğrencilik nedeniyle ertelenir.
Kardeş Ertelemesi
Savaş hali dışında, bir annenin ya da babanın iki oğlundan biri askerde iken diğerinin askerlik işlemleri, ebeveynin talebi üzerine askerdeki oğlun muvazzaf askerliği bitirinceye kadar 7179 sayılı Kanun'un 20. maddesi çerçevesinde ertelenir. İkiden fazla oğlu olanlarda ise ikisi askerde iken diğerlerinin işlemleri aynı biçimde ertelenir. Bu hesaplamada 20 yaşından küçük olanlar ile geçime yardım edemeyecek derecede malul olanlar dikkate alınmaz.
Erteleme Koşullarının Kaybedilmesi ve Yaptırımlar
Erteleme şartlarını taşımadığı ya da belgeleri gerçeği yansıtmadığı halde askerliği ertelenen kişilerin işlemleri, erteleme yapılmadan önceki durumlarına göre yürütülür. Erteleme şartlarını kaybettiği tespit edilenlerin işlemleri ise şartı kaybettikleri tarihteki durumlarına göre yürütülür. Askerlik işlemlerine ilişkin görev ve sorumlulukları zamanında yerine getirmediği tespit edilenler hakkında Cumhuriyet savcılıklarına suç duyurusunda bulunulur.
Türk Vatandaşlığını Sonradan Kazananların Durumu
Türk vatandaşlığını sonradan kazananlar, 7179 sayılı Kanun'un 43. maddesi uyarınca askerliklerini vatandaşlığı kazandıkları tarihteki yaş ve öğrenim durumlarına göre o yıl askerlik çağına giren yükümlülerle aynı esaslara göre yaparlar. Vatandaşlığa alınmadan önce geldikleri ülkede askerlik yaptıklarını ya da askerlik hizmetini yerine getirmiş sayıldıklarını belgeleyen kişiler askerlik yapmış sayılır. Vatandaşlığa alındıkları yıl 22 yaşında veya daha büyük olanlar da askerlik yapmış sayılır. Kanun bu iki koşulu ayrı ve birbirinden bağımsız olarak düzenlemektedir.
7179 sayılı ASKERALMA KANUNU m. 43Kaynağı aç
Sonradan vatandaşlık kazananların askerliği, istekleri halinde vatandaşlığa alındıkları tarihten itibaren iki yıl süreyle ertelenebilir; bu ertelemenin kimin için geçerli olduğu konusunda m. 43/1'in sözdizimi tam bir açıklık taşımamaktadır. Erteleme zorunlu değil isteğe bağlıdır. Ertelemenin sona ereceği yıl yoklamaları yapılarak o yıl askerlik çağına giren doğumlularla aynı işleme tabi tutulurlar. Söz konusu kişilerin seferberlik halinde ihtiyaca göre askere sevk edilebildiği de aynı maddede hüküm altına alınmıştır. Çeşitli nedenlerle vatandaşlığını kaybedip yeniden kazananların işlemleri ise önceki askerlik geçmişleri esas alınarak Kanun'un ilgili hükümlerine göre yürütülür. Soybağına bağlı olarak sonradan Türk vatandaşlığına alınanlar bu madde hükümlerinden yararlanamaz.
Diğer Muafiyet ve Erteleme Halleri
3713 sayılı Terörle Mücadele Kanunu kapsamında askerlik hizmeti sırasında hayatını kaybedenlerin çocuklarının tamamı ile aynı anne ve babadan olan kardeşlerinin tamamı kanunen askerlikten muaftır. Türkiye Büyük Millet Meclisi üyelerinin askerliği, üyelik sıfatlarının sona erdiği tarihe kadar 7179 sayılı Kanun'un 20. maddesi uyarınca ertelenir. Bu madde kapsamında askerlikleri ertelenen herkese seferberlik ve savaş halinde ihtiyaca göre askere sevk yolu açık tutulmaktadır.
Sık Sorulan Sorular
Kaç derece gözle askerlikten muaf olunur?
Tek bir gözde 6 diyoptriyi aşan miyop ya da 4 diyoptriyi aşan hipermetrop veya astigmat muafiyet gerekçesi oluşturabilir. Bir veya her iki gözde 7 derece ve üzeri miyop bulunması, astigmatın 7 dereceyi aşması, iki göz arasındaki görme farkının 7 dereceyi geçmesi de ayrı birer kriter olarak uygulanır. İki gözdeki toplam kusur değerinin 14 dereceyi aşması ya da iki gözün kırma gücü arasındaki farkın 11 diyoptriyi geçmesi de ayrı ölçütler arasında sayılmaktadır. Bir gözün tam görmesi, diğerinin 11 derecenin üzerinde görme kaybına sahip olması da askerlik hizmeti yapılamaması sonucunu doğurabilir.
Göz muafiyetinde astigmat derecesi nasıl hesaplanır?
Miyop ve hipermetrop değerleri doğrudan toplanırken astigmat derecesinin yalnızca yarısı bu toplama eklenir. Bu hesaplama yönteminin dayandığı mevzuat maddesi, arşivdeki ikincil kaynakta belirtilmemiştir; yönetmelik ile birlikte değerlendirilmesi önerilir.
Düztabanlık askerlikten muafiyet sağlar mı?
Düztabanlık tek başına yeterli değildir. Kalkaneal yükseklik açısının 10 derecenin altında olması, ağrı ve yürümede ciddi güçlük gibi klinik bulgularla birlikte bulunmasının gerektiği belirtilmektedir. Bu kriterlerin sınırlayıcı bir liste mi yoksa gösterge niteliğinde mi olduğu dayanak yönetmelik maddesi doğrulanmadan kesin olarak söylenemez.
Çürük raporu kararına itiraz edilebilir mi?
İlk rapor sonucuna itiraz eden yükümlü kontrol ve hakem muayenesi sürecine girer. Hakem muayenesi sonucunda verilen rapor kesin nitelik taşır ve bu karara idari başvuru yoluyla itiraz kabul edilmez. İtiraz işlemlerini başlatan yükümlünün tebliğ tarihinden itibaren bir yıl içinde süreci tamamlaması gerekir; aksi halde ilk raporun kararı geçerli kalır. Hakem muayenesi kararına karşı idari yargı yolunun açık olup olmadığı ise kaynakta değerlendirilmemiştir.
Öğrenci olduğum için askerliğimi erteleyebilir miyim?
Lise düzeyinde öğrenciler 22 yaşına, yükseköğretim öğrencileri ise 28 yaşına kadar mezun ya da ilişik kesimlerine dek ertelemeden yararlanabilir. Yoklama kaçağı veya bakaya durumuna düşüldükten sonra okula kayıt yaptırmak bu hakkı doğurmaz. Bitirilen okulla aynı ya da daha alt düzeyde bir kuruma kayıt da erteleme hakkı vermez.
Yurt dışında üniversite okuyanlar askerliği erteleyebilir mi?
Yurt dışındaki yükseköğretim öğrencileri, öğrenciliklerinin yetkili Türk makamlarınca tanınmasından sonra yurt içi öğrencilerle aynı koşullarda ertelemeden yararlanır. Mezuniyet sonrasında denklik işlemleri için talep edilmesi halinde en fazla bir yıllık ek erteleme tanınabilir; bu hak takdire bağlıdır.
Sonradan Türk vatandaşlığı alanlar askerlik yapmak zorunda mı?
Vatandaşlığa alınmadan önce geldikleri ülkede askerlik yaptıklarını ya da askerlik hizmetini yerine getirmiş sayıldıklarını belgeleyen kişiler askerlik yapmış sayılır. Vatandaşlığa alındıkları yıl 22 yaşında veya daha büyük olanlar da askerlik yapmış sayılır. Bu iki koşul kanunda birbirinden bağımsız olarak düzenlenmiştir. Bu kişiler dahil sonradan vatandaşlık kazananların tamamı, seferberlik halinde ihtiyaca göre askere sevk edilebilir. Soybağına bağlı olarak sonradan vatandaş olanlar bu düzenlemeden yararlanamazlar.
İki kardeş aynı anda askerlik yapamaz mı?
Savaş hali dışında, iki oğlundan biri askerde olan anne veya babanın talebi üzerine diğer oğlunun askerlik işlemleri, askerdeki oğlun muvazzaf askerliği bitirinceye kadar ertelenir. İkiden fazla oğlu olanlarda ise ikisi askerde iken diğerleri için aynı erteleme uygulanır. Bu hesaplamada 20 yaşından küçük olanlar ile geçime yardım edemeyecek derecedeki malüller dikkate alınmaz.
Hukuki uyarı: Bu içerik genel bilgilendirme amacı taşır; somut olay değerlendirmesi için avukata başvurulmalıdır.
Hazırlayan: Av. Erdal Ersoy