Askeri Disiplin Hukuku ve TSK Disiplin Cezaları

Askeri Disiplin Hukukunun Temel İlkeleri ve Kapsamı

Askeri teşkilat düzeninin temeli disiplin olup; kanunlara, nizamlara ve amirlere mutlak bir itaat ile astın ve üstün hukukuna karşılıklı riayet edilmesi esasına dayanır. 211 sayılı Türk Silahlı Kuvvetleri İç Hizmet Kanunu m. 13 uyarınca disiplin askerliğin vazgeçilmez esası kabul edilmekte; disiplinin muhafazası ve idamesi amacıyla mevzuat uyarınca cezai ve idari tedbirler uygulanmaktadır. Bu çerçevede askeri disiplin ihlalleri, öngörülen yaptırımlar ve soruşturma süreçleri 6413 sayılı Türk Silahlı Kuvvetleri Disiplin Kanunu ile düzenlenmiştir. Kanun hükümleri subaylar, astsubaylar, uzman jandarmalar, uzman erbaşlar, sözleşmeli erbaş ve erler, yükümlü erbaş ve erler ile askeri öğrencileri kapsamaktadır. Verilen tüm askeri disiplin cezaları personelin özlük dosyasına işlenir.

Subay, Astsubay ve Uzman Personele Uygulanan Disiplin Cezaları

6413 sayılı Kanun m. 11 çerçevesinde subaylar, astsubaylar, uzman erbaşlar ve sözleşmeli erbaş ile erlere hafiften ağıra doğru uyarma, kınama, hizmete kısmi süreli devam, aylıktan kesme, hizmet yerini terk etmeme, oda hapsi ve Silahlı Kuvvetlerden ayırma yaptırımları tatbik edilebilir. Bahse konu yaptırımlardan uyarma, kınama, hizmete kısmi süreli devam ile aylıktan kesme yaptırımları disiplin amirlerinin yetkisindedir. Hizmet yerini terk etmeme ile oda hapsi cezaları disiplin amirleri ile disiplin kurullarınca kararlaştırılabilirken; Silahlı Kuvvetlerden ayırma yaptırımı ise yüksek disiplin kurulları eliyle tesis edilir.

Her disiplin cezası Kanun'un ekli cetvellerine göre personele belirli bir ceza puanı yükler. Uyarma 1 puan, kınama 1,5 puan, hizmete kısmi süreli devam 2 puan, aylıktan kesme ise 3 ceza puanı doğurur. Hizmet yerini terk etmeme cezası disiplin amiri tarafından verildiğinde 3,5 puan, disiplin kurulu tarafından verildiğinde 4,5 puandır. Oda hapsi cezası ise disiplin amirince verildiğinde 4 puan, disiplin kurulunca verildiğinde 4,5 puan olarak tatbik edilir.

Hizmete kısmi süreli devam cezası, personelin mesai sonrasında tatil günleri dışında günde en fazla üç saat ve her halde saat 24.00'ü geçmeyecek şekilde kadro görevinde veya statüsüne uygun askeri hizmetlerde çalıştırılmasıdır; personel bu süre zarfında fiilen hizmette sayılır. Aylıktan kesme cezası ise ilgilinin sosyal güvenlik mevzuatına göre hesaplanan prime esas kazanç tutarından 1/20, 1/16, 1/12, 1/10 veya 1/8 oranlarında kesinti yapılması suretiyle aylığı tahakkuk ettiren birimce infaz edilir.

Hizmet yerini terk etmeme cezası disiplin amirleri tarafından bir ila üç güne kadar, disiplin kurulları tarafından ise dört ila on güne kadar tayin edilebilir. Bu cezanın infazına tatil günlerinde ara verilir. Oda hapsi cezası kural olarak seferberlik ve savaş hallerinde disiplin kurullarınca on ila otuz güne kadar uygulanabilir. Barış zamanında ise yalnızca Türk karasuları dışında bulunan gemilerde görev yapan personele, münhasıran bu yerlerde bulundukları sırada işledikleri ve hizmet yerini terk etmeme cezasını gerektiren fiiller sebebiyle verilebilir.

Askeri disiplin hukukunda emri mütalaa etmek uyarma cezasını gerektiren bir fiil olarak düzenlenmiştir. Ancak amir henüz nihai kararını verene kadar astın kendi fikrini savunması veya verilen emrin kanunsuz olduğuna dair kanaatini amirine iletmek üzere itirazda bulunması, bu esnada başkaca bir disiplinsizlik oluşmadığı müddetçe disiplin ihlali sayılmaz.

Silahlı Kuvvetlerden Ayırma Cezası ve Ceza Puanı Hükümleri

Silahlı Kuvvetlerden ayırma yaptırımı, personelin tabi bulunduğu mevzuat uyarınca orduyla ilişiğinin kesilmesi ya da durumuna göre sözleşmesinin feshi sonucuna yol açar. Bu yaptırıma çarptırılan şahısların savaş ve seferberlik durumları müstesna olmak üzere ordu bünyesinde vazife üstlenmeleri kanunen engellenmiştir. Sözleşme yahut yükümlülük müddeti dolmadan ayırma yaptırımı tatbik edilenler, kalan süre zarfında Milli Savunma Bakanlığı veya Türk Silahlı Kuvvetleri bünyesinde katıldıkları eğitim, seminer ve kurslardan sağladıkları diploma, sertifika ve uzmanlık vesikalarından yararlanamaz, bu belgelere dayanarak bir meslek icra edemezler. Ayırma yaptırımına uğrayan yedek subay ve yedek astsubaylar ise bakiye askerlik vazifelerini er rütbesiyle tamamlarlar.

6413 sayılı Kanun m. 21 kapsamında, sözleşmeli subay ve astsubaylar hariç tutulmak üzere subaylar ve astsubaylar yönünden disiplinsizliği alışkanlık haline getirme durumları düzenlenmiştir. En son kesinleşen disiplin cezasından geriye doğru son bir yıl zarfında toplam 18 ceza puanı toplanması ya da asgari iki ayrı disiplin amirinden en az 12 kez disiplin cezası alınması ayırma yaptırımını gerektirir. Benzer şekilde, geriye doğru son beş yıl içerisinde 35 ceza puanına ulaşılması veya asgari iki farklı amirce toplam 25 defa ceza verilmesi durumunda da ayırma cezası tesis edilebilir. Disiplin puanı sebebiyle ayırma teklifiyle intikal eden dosyalarda yüksek disiplin kurulu; cezaların usule aykırı verildiğini ya da objektiflik ilkesinden sapıldığını tespit ederse cezaların bir kısmını veya tamamını kaldırabilir yahut personelin görev yerini değiştirip bir yıllık deneme müddeti hitamında durumunu yeniden değerlendirebilir.

Silahlı Kuvvetlerden ayırma cezası Milli Savunma Bakanlığı ve kuvvet komutanlıklarında kurulan yüksek disiplin kurullarınca verilir. Kararlar Milli Savunma Bakanı veya ilgili kuvvet komutanının onayıyla, general ve amiraller hakkında ise Milli Savunma Bakanlığı yüksek disiplin kurulu kararının ardından Cumhurbaşkanının onayı ile yerine getirilir.

Erbaş, Erler ve Askeri Öğrencilere Özgü Disiplin Hükümleri

Askeri öğrenciler bakımından disiplin yaptırımları eğitim ve öğretim sürecinin kesintiye uğramamasını temin edecek biçimde sınırlandırılmıştır. 6413 sayılı Kanun m. 22 uyarınca askeri öğrencilere verilebilecek cezalar ağırlık sırasına göre yalnızca kınama ve izinsizlik cezalarından ibarettir. Kınama cezası disiplin amirlerince kanuni çizelgeye göre yazılı olarak bildirilir. İzinsizlik cezası ise öğrencinin hafta sonu tatilinden yararlandırılmamasıdır; bu yaptırım amirler tarafından çizelgeye göre, öğrenci disiplin kurulları tarafından ise üç hafta sonundan az olmamak üzere altı hafta sonuna kadar takdir edilebilir.

Yükümlü erbaş ve erler hakkında askeri düzenin korunması ve askerlik hizmetinin gerekleri gözetilerek özel cezalar öngörülmüştür. 6413 sayılı Kanun m. 25 uyarınca erbaş ve erlere verilebilecek cezalar ağırlık sırasına göre izinsizlik, ilave hizmet yükleme, oda hapsi ve hizmetten men cezalarından ibarettir. Bu cezalardan izinsizlik, ilave hizmet yükleme ve oda hapsi disiplin amirlerince; hizmetten men cezası ise amirler veya disiplin kurullarınca verilebilir. İlave hizmet yükleme cezası aralıklı veya sürekli olarak günde sekiz saatten fazla olmamak üzere uygulanır. Hizmetten men cezası disiplin kurulları tarafından verildiğinde yedi ila on beş güne kadar hükmedilir. Erbaş ve erin olumlu hizmet ve disiplin geçmişi bulunması halinde, amir takdir yetkisini kullanarak hizmetten men veya savaş halindeki oda hapsi yerine disiplin kuruluna sevk yapmaksızın izinsizlik veya ilave hizmet yükleme cezası uygulayabilir.

Disiplin Soruşturması Esasları ve Savunma Hakkı

Disiplin amiri olabilmek için amir konumunda bulunmak, disiplin cezası verilecek personelden rütbe veya kıdemce büyük olmak ve ilgilinin subay, astsubay, uzman jandarma veya uzman erbaş statüsünde olması halinde sicil verme yetkisini haiz bulunmak şarttır. Disiplin amirinin maiyetine hatalarını göstermesi, eleştiride bulunması veya sözlü ya da yazılı ihtarda bulunması disiplin cezası niteliği taşımaz. Disiplin kurulları ise amirlerin doğrudan yetkisini aşan ya da daha ağır nitelik taşıyan disiplin fiillerini personelin savunmasını, olayın vehametini ve görev durumunu inceleyerek karara bağlar.

Disiplin soruşturmalarında aynı fiil sebebiyle Kanun'da yer alan disiplin cezalarından birden fazlası tayin edilemez; bir eylemle birden fazla disiplinsizlik meydana gelmişse en ağır disiplin cezası uygulanır. İhlal konusu fiil hakkında adli soruşturma veya kovuşturma yürütülmesi ya da fiilin diğer kanunlarda idari yaptırıma bağlanmış olması, disiplin soruşturması yapılmasına, ceza verilmesine ve infazına engel oluşturmaz.

Disiplin hukukunda kural olarak isnat olunan fiiller bildirilip savunma alınmadan disiplin cezası tesis edilemez. Yüksek disiplin kurulunun görevine giren hallerde en az üç en çok beş iş günü, diğer hallerde ise en az iki en çok beş iş günü savunma süresi tanınır; ek süre verilse dahi toplam süre beş iş gününü geçemez. Ayırma cezası sürecinde ilgilinin yazılı savunması alınır; ayrıca kurulun lüzum görmesi veya personelin talep etmesi halinde sözlü ifade imkanı da tanınır. Ancak 6413 sayılı Kanun m. 13/6 gereğince firar ve izin tecavüzü gibi personelin bulunamaması sebebiyle savunma almayı fiilen imkansız kılan zorunlu hallerde, savunma alınmaksızın Silahlı Kuvvetlerden ayırma cezası verilebilir.

Disiplin Cezalarında Zamanaşımı Süreleri

Disiplin amirleri tarafından disiplinsizlik eyleminin öğrenilmesinden itibaren bir ay ve her halde fiilin işlendiği tarihten itibaren iki yıl geçtikten sonra ceza tesis edilemez. İhlal konusu fiilin inceleme ve araştırma gerektirmesi durumunda, bir ay içerisinde başlanmış olması ve toplam sürenin altı ayı geçmemesi kaydıyla bu tahkikat süresi bir aylık süreye dahil edilmez. Disiplin kurullarında ise tahkikatın amirce öğrenilmesinden itibaren altı ay ve her halde fiilin işlendiği tarihten itibaren iki yıl geçtikten sonra ceza verilemez. Fiilin disiplin cezasını gerektirdiğinin savcılık, mahkeme veya kurul tarafından tespiti halinde zamanaşımı, kesinleşen kararın yetkili makama iade edildiği tarihten itibaren işlemeye başlar.

Silahlı Kuvvetlerden ayırma yaptırımında zamanaşımı süresi, disiplin amirinin tespiti tarihinden itibaren bir yıl ve fiilin gerçekleştiği tarihten itibaren genel olarak beş yıldır. Buna karşılık 6413 sayılı Kanun m. 20/1-(h) bendinde tanımlanan terör örgütleriyle eylem birliği içinde olma, örgüte yardım etme, kamu kaynaklarını tahsis etme veya örgüt propagandası yapma disiplinsizliklerinde yüksek disiplin kurulu tarafından ceza tayininde azami zamanaşımı süresi yirmi yıl olarak tatbik edilir.

İdari İtiraz ve İdari Yargı İptal Davası Yolları

Disiplin amirlerince tayin edilen disiplin cezalarına karşı tebliğden itibaren iki iş günü içinde bir üst disiplin amirine itiraz edilebilir; süresinde itiraz edilmeyen cezalar kesinleşir. İtiraz makamı olan üst disiplin amiri beş iş günü içinde karar vermekle yükümlüdür. Disiplin kurulu kararlarına karşı ise tebliğden itibaren beş iş günü içinde üst komutanlığın disiplin kuruluna iletilmek üzere itiraz başvurusu yapılır; disiplin subayı dosyayı beş iş günü içinde hazırlar ve üst kurul en geç on iş günü içinde incelemesini tamamlayarak kesin kararını verir.

6413 sayılı Kanun m. 43 uyarınca askeri disiplin yaptırımlarının yargı denetimine tabi tutulmasında ikili bir rejim geçerlidir. Askeri öğrencilere ve erbaş veya erlere tatbik edilen disiplin cezaları ile subay, astsubay, uzman erbaş ve sözleşmeli personele verilen uyarma, kınama ve hizmete kısmi süreli devam cezalarına karşı idari yargıda doğrudan iptal davası açılamaz. Kanunen dava açılması mümkün olan diğer disiplin işlemlerinde ise cezanın kesinleşmesini izleyen tarihten itibaren 2577 sayılı İdari Yargılama Usulü Kanunu m. 7 gereğince 60 gün içinde iptal davası açılır. Türk karasuları haricindeki gemilerde uygulanan cezalarda bu süre, geminin bağlı bulunduğu üsse ya da limana dönmesiyle işlemeye başlar. Seferberlik ve harp zamanlarında ise yüksek disiplin kurullarınca verilen ayırma cezaları hariç diğer disiplin yaptırımları yargı denetimi dışındadır.

Disiplin ceza sayısı veya puanı sebebiyle orduyla ilişiğin kesilmesi sonucunu doğuran işlemlere karşı açılan davalarda idare mahkemeleri, normal koşullarda yargı yolu kapalı tutulan disiplin cezalarının da hukuka uygunluğunu denetleyebilir. Açılan iptal davalarında yürütmenin durdurulması kararı verilmesi halinde idare, 2577 sayılı Kanun m. 28 gereğince kararın tebliğinden itibaren gecikmeksizin ve en geç 30 gün içinde kararı yerine getirmekle yükümlüdür. Yetkili mahkeme bakımından ise ayırma işlemlerinde personelin en son görev yaptığı yer idare mahkemesi; ilişiğin kesilmesi sonucunu doğurmayan aylıktan kesme, hizmet yerini terk etmeme ve oda hapsi cezalarında personelin görevli bulunduğu yer idare mahkemesi yetkilidir.

Hukuki uyarı: Bu içerik genel bilgilendirme amacı taşır; somut olay değerlendirmesi için avukata başvurulmalıdır.

Hazırlayan: Av. Erdal Ersoy