Anlaşmalı boşanmada hâkim, eşleri bizzat dinleyerek iradelerinin serbestçe açıklandığına kanaat getirmeli ve boşanmanın malî sonuçları ile çocukların durumuna ilişkin, taraflarca kabul edilen düzenlemeyi uygun bulmalıdır. Türk Medeni Kanunu’nun 166. maddesine göre evlilik en az bir yıl sürmüşse birlikte başvuru ya da bir eşin diğerinin davasını kabul etmesi, evlilik birliğinin temelinden sarsılmış sayılması sonucunu doğurur. Hüküm, hâkimin soracağı cümleleri tek tek sıralamaz; dinleme, serbest irade kanaati ve düzenlemenin uygun bulunması şarttır.
4721 sayılı TÜRK MEDENİ KANUNU m. 166Kaynağı aç
Bir yıllık evlilik ve başvurunun biçimi
Anlaşmalı boşanma için evliliğin en az bir yıl sürmüş olması gerekir. Bu süre mahkemece kendiliğinden gözetilir; süre dolmamışsa anlaşmalı boşanma mümkün değildir. Süre tamamlanmışsa eşler birlikte başvurabilir veya eşlerden biri diğerinin açtığı davayı kabul edebilir. Her iki yol da 166. maddedeki aynı hâli kurar.
Birlikte başvuru veya davanın kabulüyle oluşan bu hâlde, tarafların ikrarlarının hâkimi bağlamayacağı hükmü uygulanmaz. İstisna, maddede bu hâle özgüdür.
Eşlerin bizzat dinlenmesi
Boşanma kararı verilebilmesi, hâkimin tarafları bizzat dinlemesine ve iradelerin serbestçe açıklandığı kanaatine varmasına bağlıdır. Duruşmada hâkim, protokoldeki iradenin özgür, bilinçli ve baskıdan uzak olup olmadığını tarafları dinleyerek teyit eder. Duruşmaya bizzat katılım zorunludur. Hâkim gerekli gördüğü konularda ayrıntılı sorular yöneltebilir; protokolü onaylayabilir veya eksiklik ya da uygunsuzluk görürse düzeltme isteyebilir.
Tarafların kişisel beyanı esastır. Yalnızca avukatın beyanı, iradenin doğrulanması için yeterli görülmez. Avukat bulundurmak zorunlu değildir; hata ve eksiklik riskini azaltmak için tavsiye edilir.
Sorunun önce kime yöneltildiği taraflardan birine hukuki üstünlük vermez. İlk soru genellikle davacıya yöneltilir; bu, usul kolaylığı olarak açıklanır. Duruşmanın akışına, dosyanın düzenine veya pratik gerekçelere göre önce davalı da dinlenebilir. Önemli olan, her iki tarafın da aynı netlikte beyan vermesidir. Şüpheli bir durumda taraflar teker teker salona aldırılabilir.
Düzenlemenin uygun bulunması ve değiştirilmesi
Hâkim, boşanmanın malî sonuçları ile çocukların durumu hakkında taraflarca kabul edilecek düzenlemeyi uygun bulmalıdır. Boşanmanın sonuçları üzerinde tam mutabakat aranır ve bu mutabakatın anlaşmalı boşanma protokolüyle yazılı hâle getirilmesi gerekir. Hâkim, tarafların ve çocukların menfaatlerini gözeterek anlaşmada gerekli gördüğü değişiklikleri yapabilir. Değişiklikler taraflarca da kabul edilirse boşanmaya hükmolunur. Tüm şartlar uygunsa hâkim anlaşmayı onaylayarak boşanmaya hükmeder. Karar kesinleştiğinde nüfus kaydı güncellenir.
Hakkaniyete veya kamu düzenine aykırılık görülürse protokol onaylanmaz. Hakkaniyete aykırılık, çocuğun yararına uymama, muğlak veya çelişkili hüküm ya da irade sakatlığı şüphesi de onay verilmemesinin sebepleri arasında yer alır.
Velayet, nafaka, tazminat ve eşyaya ilişkin sorular
Ortak çocuk bulunması hâlinde sorulabilecek soru, çocukların velayetinin kimde olacağı konusunda mutabık olunup olunmadığıdır. Bu, her dosyada aynı sözlerle sorulacağı ayrıca gösterilmiş bir liste değildir.
Yoksulluk nafakasına ilişkin örnek soru, talep olup olmadığı ile varsa tutar, ödeme periyodu ve başlangıcın ne olduğudur. Tazminata ilişkin örnek soru da varsa miktar, ödeme zamanı ve şeklinin ne olduğudur. Bu sorular, her yargılamada aynı ayrıntılarla sorulacağı gösterilmiş bir düzen değildir.
Ziynet eşyaları ile kişisel eşyaların kimde kalacağının net olup olmadığı sorulur. Kredi, borç ve kefalet gibi yükümlülüklerin kime ait olacağı da sorulabilir.
Beyanlar uyuşmazsa ne olabilir
Beyanlar arasında çelişki veya irade sakatlığı şüphesi doğarsa anlaşmalı usul sürdürülemeyebilir ve dosya çekişmeli yola dönebilir. Korku, tehdit veya yanılma şüphesi oluşursa ya da temel konularda mutabakat sağlanamazsa dosyanın çekişmeli boşanma olarak yürütülmesine karar verilebilir. İrade sakatlığı şüphesi, çelişkili beyan, çocuğa ilişkin düzenlemede yarara aykırılık veya mal paylaşımında uyuşmazlık varsa önce açıklama ya da düzeltme istenebilir. Bu sonuçlar kesin bir dönüşüm değil, çekişmeli sürece dönülebileceği biçiminde anlatılır.
Anlaşmalı boşanma için evlilik ne kadar sürmüş olmalıdır?
Evliliğin en az bir yıl sürmüş olması gerekir. Süre kendiliğinden gözetilir; şart yoksa anlaşmalı boşanma mümkün değildir.
Hâkim eşleri kendisi mi dinler?
Evet. Boşanma kararı verilebilmesi için hâkimin tarafları bizzat dinleyerek iradelerinin serbestçe açıklandığına kanaat getirmesi şarttır. Yalnızca avukat beyanı bu doğrulama için yeterli görülmez.
Önce kime soru sorulması üstünlük sağlar mı?
Hayır. İlk sorunun genellikle davacıya yöneltilmesi usul kolaylığıdır ve hukuki üstünlük yaratmaz. Önce davalının dinlenmesi de mümkündür; önemli olan her iki tarafın aynı netlikte beyan vermesidir.
Hâkim anlaşmayı değiştirebilir mi?
Hâkim, tarafların ve çocukların menfaatlerini gözeterek anlaşmada gerekli gördüğü değişiklikleri yapabilir. Bu değişiklikler taraflarca da kabul edilirse boşanmaya hükmolunur.
Avukat tutmak zorunlu mudur?
Hayır. Avukat bulundurmak zorunlu değildir; hata ve eksiklik riskini azaltmak için tavsiye edilir.
Hukuki uyarı: Bu içerik genel bilgilendirme amacı taşır; somut olay değerlendirmesi için avukata başvurulmalıdır.
Hazırlayan: Av. Erdal Ersoy