Tahkim Anlaşmasının Bağımsızlığı ve Ayrılabilirlik İlkesi
Tahkim anlaşmasının temel sözleşmeden bağımsızlığı ve ayrılabilirliği ilkesi gereğince, uyuşmazlığın esasına ilişkin temel sözleşme ile tahkim şartının hukuki durumu kural olarak birbirinden bağımsız şekilde tayin edilir. Bu bağımsız yapı uyarınca taraflar, aralarındaki temel sözleşme ile tahkim anlaşmasını açık düzenlemelerle farklı hukuk kurallarına tabi kılma imkânına sahiptir.
Hukuk Seçiminin Kapsamına İlişkin Yaklaşımlar
Temel sözleşmede kararlaştırılan hukuk seçiminin tahkim şartına etkisi konusunda farklı hukuki yaklaşımlar bulunmaktadır. Bir yaklaşıma göre, tarafların temel sözleşme ile tahkim anlaşması arasında ayrım gözetmeksizin belirledikleri hukukun, aksi açıkça kararlaştırılmadıkça tahkim anlaşmasını da kapsadığı yönünde güçlü bir karine bulunduğu kabul edilmekte; ayrılabilirlik ilkesinin iki metni mutlak surette ayrı hukuklara bağlayacak şekilde yorumlanması eleştirilerek temel sözleşme hukukunun tahkim anlaşmasına uygulandığı yargı ve hakem kararları verilmektedir. Karşıt yaklaşıma göre ise ayrılabilirlik ilkesi, tahkim anlaşması ile temel sözleşmeye uygulanacak hukukun tayininde farklı ölçütlerin işletilmesini ve iki sözleşmeye uygulanacak hukukun birbirinden bağımsız olarak belirlenmesini gerektirmektedir.
Uluslararası Sözleşmeler ve Tahkim Yeri Hukukunun Rolü
Milletlerarası alanda yeknesak kurallar getiren New York Sözleşmesi m. V/1(a) ile UNCITRAL Model Kanun m. 36/1 hükümleri, tahkim anlaşmasının öncelikle taraflarca seçilen hukuka göre, böylesi bir seçim bulunmadığı takdirde ise hakem kararının verildiği ülke hukukuna göre değerlendirilmesini öngörmektedir.
Tahkim yeri seçimi de hukukun belirlenmesinde dikkate alınmaktadır. Bazı yargı kararlarında tarafların tahkim yeri belirlemiş olmaları, zımni olarak tahkim anlaşmasına uygulanacak hukukun da seçildiği şeklinde yorumlanmakta ve tahkim yeri hukuku tatbik edilmektedir. Buna karşılık, tahkim yerinin bizzat taraflarca değil de bir tahkim kurumu veya hakem heyeti tarafından belirlendiği durumlarda, tahkim yeri hukukunun tahkim anlaşmasına uygulanmaması gerektiği savunulmaktadır.
Milli Mevzuatlarda Uygulanan Sistemler
4686 sayılı Milletlerarası Tahkim Kanunu m. 4/3, tahkim anlaşmasına uygulanacak hukuku temel sözleşmeye uygulanacak hukuktan açık bir biçimde ayırmaktadır. İlgili hüküm uyarınca tahkim anlaşması, tarafların bu anlaşmaya uygulanmak üzere seçtikleri hukuka, böyle bir seçim yapılmamışsa doğrudan Türk hukukuna göre değerlendirilir. Temel sözleşme yabancı bir hukuka tabi kılınmış olsa dahi tahkim anlaşmasının geçerliliği bu yabancı hukuktan etkilenmeksizin doğrudan Türk hukukuna göre belirlenir. Benzer biçimde İran Tahkim Kanunu m. 33/1(b) hükmü de tahkim anlaşmasının geçerliliğini öncelikle tarafların seçtiği hukuka, hukuk seçimi yoksa doğrudan İran hukukuna bağlamıştır.
Bazı milli hukuk düzenleri ise tahkim anlaşmasının geçerliliğini ayakta tutmayı amaçlayan alternatifli kurallar benimsemiştir. İsviçre Milletlerarası Özel Hukuk Kanunu m. 178/2 düzenlemesi uyarınca tahkim anlaşması; taraflarca seçilen hukuka, seçim yoksa uyuşmazlığın esasına uygulanacak hukuka veya İsviçre hukukuna göre geçerli olduğu takdirde geçerli sayılmakta ve geçerlilik lehine yorum ilkesi uygulanmaktadır. İspanya Tahkim Kanunu m. 9/6 uyarınca da tahkim anlaşmasının taraflarca seçilen hukuka, seçim bulunmadığında esasa uygulanacak hukuka ya da İspanyol hukukuna göre geçerli bulunması yeterli addedilmektedir. Fransa hukukunda ise tahkim anlaşmasının geçerliliği milli bir hukuka bağlanmaksızın uluslararası ilkeler ve dürüstlük kuralı çerçevesinde incelenmektedir.
Temel sözleşmedeki hukuk seçimi tahkim anlaşmasını doğrudan kapsar mı?
Bu konuda bir yaklaşım tarafların temel sözleşmeye yönelik hukuk seçiminin tahkim anlaşmasını da kapsadığı yönünde güçlü bir karine olduğunu kabul ederken, ayrılabilirlik ilkesini esas alan diğer yaklaşım iki sözleşmeye uygulanacak hukukun farklı ölçütlerle ve birbirinden bağımsız olarak belirlenmesi gerektiğini savunmaktadır.
Türk hukukunda tahkim anlaşmasına uygulanacak hukuk nasıl tespit edilir?
4686 sayılı Milletlerarası Tahkim Kanunu m. 4/3 uyarınca tahkim anlaşması öncelikle tarafların tahkim anlaşması için seçtiği hukuka, böyle bir seçim bulunmadığında ise temel sözleşmeye seçilen hukuktan bağımsız olarak doğrudan Türk hukukuna göre değerlendirilir.
Hukuki uyarı: Bu içerik genel bilgilendirme amacı taşır; somut olay değerlendirmesi için avukata başvurulmalıdır.
Hazırlayan: Av. Erdal Ersoy