Yasal Dayanak ve Temel Çerçeve
Türkiye'de ambalaj atıklarının yönetimine ilişkin yasal çerçevenin temelini 24 Ağustos 2011 tarihli ve 28035 sayılı Resmî Gazete'de yayımlanan Ambalaj Atıklarının Kontrolü Yönetmeliği oluşturmaktadır. Bu düzenleme, Avrupa Birliği müktesebatına uyum çalışmaları kapsamında yürürlüğe konulmuş olup dayanağını 20 Aralık 1994 tarihli ve 94/62/EC sayılı Avrupa Birliği Ambalaj Atıkları Direktifi'nden alır.
94/62/EC sayılı Direktif, ambalaj atıkları yönetimine dair ulusal ölçekte uygulanması gereken asgari hedefleri belirler. Üye ve uyum sağlayan ülkelerin kendi mevzuatlarında daha yüksek hedefler tayin etmesi ve ulusal ambalaj atığı yönetim sistemlerini farklı idari yapılara göre kurması hukuken mümkündür.
Ambalaj Tanımı ve Düzenleme Kapsamı
Mevzuat uyarınca ambalaj; piyasaya sürülen bütün ambalajlarla birlikte ürünlerin tüketiciye veya nihai kullanıcıya ulaştırılmasına kadar korunması, taşınması ve satışa sunulmasında kullanılan her türlü ürünü kapsar. Ambalaj Atıklarının Kontrolü Yönetmeliği; belirli standartlara sahip ambalajların üretilmesini, atık oluşumunun önlenmesini, bertaraf edilecek atıkların yeniden kullanımını, geri dönüşümle atık miktarının azaltılmasını, kaynağında ayrı toplanmasını, taşınmasını ve ayrıştırılmasını düzenleyen teknik ve idari standartları belirler.
Mevzuatın uygulama alanı, kullanım türüne bakılmaksızın evsel, endüstriyel veya ticari nitelikteki tüm ambalajları içine alır. Yurt içinde piyasaya sunulan plastik, metal, cam, kâğıt-karton, kompozit ve benzeri malzemelerden üretilmiş ambalajlar ile bunların atıkları düzenlemenin kapsamındadır.
Genişletilmiş Üretici Sorumluluğu ve Görev Paylaşımı
Genişletilmiş üretici sorumluluğu ilkesi; ürünlerin dolaşımı sırasında doğal kaynakların etkin biçimde korunması hedefiyle onarım, yeniden kullanım, parçalama ve geri dönüştürme usullerini içerir. Bu ilke, ürünlerin verimli kullanımını sağlayan tasarım, üretim ve satış yöntemlerinden birinin tatbik edilmesini gerektirir.
Piyasaya ambalajlı ürün sunan işletmeler; dolaşıma soktukları ambalajların tür ve miktarını Ambalaj Bilgi Sistemi üzerinden bildirmekle yükümlüdür. İşletmeler ayrıca bu ambalajların belirlenen oranlarda toplanmasını, geri dönüştürülmesini ve geri kazanılmasını temin etmek ve bu süreçlere dair harcamaları karşılamak zorundadır.
Ambalaj atıklarının finansal yönetimi ambalajlı ürünleri piyasaya sürenlere ait bulunurken, atık yönetiminin teknik ve operasyonel işleyişi ağırlıklı olarak belediyelerin sorumluluk alanında yürütülmektedir.
Tasarım İlkeleri ve Geri Kazanım Hedefleri
Ambalaj üreticilerinin yükümlülüklerine ilişkin düzenleme taslaklarında; üreticinin ilk yükümlülüğü olarak ambalajın planlama ve tasarım safhasından itibaren atık miktarını en aza indirecek, geri dönüşüm ve yeniden kazanım imkanlarını kolaylaştıracak ve tabiata verilen zararı asgariye çekecek yöntemlerle üretilmesi öngörülmektedir.
Taslak mevzuat hazırlıklarında ambalaj atıklarının geri dönüşümü ve geri kazanımına yönelik hedefler iki kademeli olarak ele alınmıştır. Buna göre yetkilendirilmiş kuruluşlar ve depozito sistemi uygulayıcıları için malzeme bazlı hedefler tayin edilirken, ülke geneli için malzeme bazlı ayrım yapılmaksızın genel geri dönüşüm ve geri kazanım hedefleri öngörülmektedir.
Çevre Lisansı ve Faaliyet Standartları
Ambalaj atıklarının ayrılması, geri dönüştürülmesi ve geri kazanılması alanında faaliyet göstermek isteyen kişi ve kuruluşların çevre lisansı alması yasal bir zorunluluktur. Lisans şartlarını yerine getirmeyen veya mevzuatta öngörülen usul, esas, yasak ve sınırlamalara aykırı olarak atık toplayan, taşıyan, depolayan, geri kazanan, geri dönüştüren, tekrar kullanan veya bertaraf eden tesisler hakkında 2872 sayılı Çevre Kanunu uyarınca idari para cezası tatbik edilir.
2872 sayılı ÇEVRE KANUNU m. 20Kaynağı aç
2872 Sayılı Çevre Kanunu Kapsamındaki İdari Yaptırımlar
2872 sayılı Çevre Kanunu'nun ek 12 nci maddesine aykırı şekilde depozito uygulanmadan piyasaya ambalaj sürülmesi durumunda, piyasaya sürenlere yıllık ambalaj miktarı üzerinden ton başına idari para cezası verilir. Depozito uygulamalarına yönelik usul ve esaslara aykırı olarak depozitoya tabi ürünleri piyasaya sürenlere, bunları kullanıcılara sunan satış noktalarına ve toplama sistemine katılım sağlama şartlarını yerine getirmeyenlere satış veya faaliyet alanı büyüklüğüne göre idari para cezası uygulanır.
2872 sayılı Kanun'un ek 11 inci maddesi uyarınca geri kazanım katılım payını ödemediği tespit edilen ilgililere, ödenmeyen katılım payı tutarının yüzde yirmisi oranında idari para cezası verilir. Kanun kapsamında geri kazanım katılım payına tabi olan plastik poşetleri mevzuata aykırı şekilde ücretsiz sunan kapalı satış alanlarına ve elektronik ortamda satış yapanlara, ayrıca belirlenen esaslara aykırı poşet üreten, tedarik eden veya ithal edenlere idari yaptırım tatbik edilir.
Mevzuatta öngörülen sıfır atık yönetim sistemini kurmayan veya kurduğunu belgeleyemeyenler ile Kanun'un 11 inci maddesi kapsamındaki yükümlülüklere, ürün satışı ve dağıtım kurallarına aykırı hareket edenlere idari para cezası uygulanır. Kanun'un 12 nci maddesinde düzenlenen bildirim ve bilgi verme yükümlülüğünün yerine getirilmemesi de idari para cezası yaptırımına bağlanmıştır.
2872 sayılı Çevre Kanunu'nun 20 nci maddesinde düzenlenen belirli idari para cezaları; kurum, kuruluş ve işletmelere üç katı olarak verilir. Bu maddede düzenlenen tüm cezalar Özel Çevre Koruma Bölgelerinde iki kat olarak uygulanır ve ceza miktarlarını on katına kadar artırmaya Cumhurbaşkanı yetkilidir. İdari para cezalarının uygulanması, fiilin suç oluşturması halinde Türk Ceza Kanunu ve diğer kanunların ceza hükümlerinin işletilmesine engel teşkil etmez.
Piyasaya ambalajlı ürün sürenlerin yükümlülükleri nelerdir?
İşletmeler, piyasaya sürdükleri ambalajların miktarını ve türünü Ambalaj Bilgi Sistemi üzerinden bildirmek, belirlenen oranlarda toplama ve geri kazanımı sağlamak ve bu faaliyetlerin maliyetini karşılamakla yükümlüdür.
Geri kazanım katılım payı ödenmezse hangi ceza uygulanır?
Geri kazanım katılım payını ödemediği tespit edilen ilgililere, ödenmesi gereken katılım payı tutarının yüzde yirmisi oranında idari para cezası kesilir.
Depozito sistemine uymamanın yaptırımı nedir?
Depozito uygulanmadan piyasaya sürülen ambalajlar için ton başına idari para cezası kesilir; ayrıca depozito şartlarına uymayan piyasaya sürenlere ve sisteme katılmayan satış noktalarına cezai yaptırım uygulanır.
Ambalaj atığı işleme tesislerinin çevre lisansı alması zorunlu mudur?
Ambalaj atıklarının ayrıştırılması, geri dönüştürülmesi ve geri kazanılması alanında faaliyet gösterecek tüm kişi ve kuruluşların çevre lisansı alması zorunlu olup kurallara aykırılık halinde 2872 sayılı Kanun uyarınca idari yaptırım tatbik edilir.
Sıfır atık yönetim sistemini kurmamanın hukuki sonucu nedir?
Kanunda belirlenen sıfır atık yönetim sistemini kurmayan veya sistemin kurulduğunu usulünce belgeleyemeyen ilgililere 2872 sayılı Çevre Kanunu kapsamında idari para cezası tatbik edilir.
Hukuki uyarı: Bu içerik genel bilgilendirme amacı taşır; somut olay değerlendirmesi için avukata başvurulmalıdır.
Hazırlayan: Av. Erdal Ersoy

