Aile Mahkemesinin Görevleri, Kuruluşu ve İşleyişi

Aile Mahkemesinin Görev Alanı ve Hukuki Niteliği

Aile mahkemeleri; evlenme, nişanlılık, boşanma, ayrılık, nafaka, velayet, soybağı ve evlat edinme gibi uyuşmazlıkları karara bağlamak üzere kurulmuş mahkemelerdir. 4787 sayılı Aile Mahkemelerinin Kuruluş, Görev ve Yargılama Usullerine Dair Kanun uyarınca bu mahkemeler, 4721 sayılı Türk Medenî Kanununun Üçüncü Kısmı hariç olmak üzere İkinci Kitabı ile 4722 sayılı Kanuna göre aile hukukundan doğan dava ve işleri inceler.

Bunun yanı sıra aile hukukuna ilişkin yabancı mahkeme kararlarının tanınması ve tenfizi ile kanunlarla tevdi edilen diğer görevler de aile mahkemesince yerine getirilir. İlgili kuruluş hükmünde 2675 sayılı Kanun yer almakla birlikte, milletlerarası özel hukuka dair usul kuralları 5718 sayılı Kanun kapsamında ele alınmaktadır.

Aile mahkemesinin görevi kamu düzenine ilişkindir ve bu durum yargılama sırasında mahkemece kendiliğinden gözetilir. Görevsiz mahkemede dava açılması hâlinde mahkemece işin esasına girilmeksizin görevsizlik kararı verilebilir ve dosyanın görevli mahkemeye gönderilmesine hükmolunabilir.

Aile Mahkemelerinin Teşkilat Yapısı ve Kuruluş Esasları

Aile mahkemeleri, her il merkezinde ve merkez nüfusu yüz bini aşan ilçelerde Adalet Bakanlığı tarafından Hâkimler ve Savcılar Yüksek Kurulunun olumlu görüşü temin edilerek tek hâkimli ve asliye mahkemesi derecesinde yapılandırılır. Bu mahkemelerin yetki alanı temel olarak teşkil edildikleri il ya da ilçenin idari sınırlarını kapsar; bu yargı çevresi Bakanlığın önerisiyle Hâkimler ve Savcılar Yüksek Kurulu tarafından değiştirilebilir.

İhtiyaç duyulması halinde aynı usul uygulanarak bir merkezde aile mahkemesinin birden fazla dairesi numaralandırma yoluyla teşkil edilebilir. Mahkeme teşkilatı bünyesinde bir yazı işleri müdürü ve gereksinim duyulan oranda personel görevlendirilir. Aile mahkemesi faaliyete geçirilmemiş yerlerde ise bu Kanun kapsamındaki tüm iş ve davalar Hâkimler ve Savcılar Yüksek Kurulunun görevlendirdiği asliye hukuk mahkemesi tarafından yürütülür.

Bünyedeki Uzmanlar ve Görev Alanları

Aile mahkemelerinde; davanın esasına girilmeden önce veya görülmesi sırasında uyuşmazlık nedenlerine ilişkin araştırma yapmak, mahkemenin gerekli gördüğü durumlarda duruşmada hazır bulunarak görüş bildirmek ve verilecek diğer görevleri yerine getirmek üzere psikolog, pedagog ve sosyal çalışmacılardan yararlanılır. Bu görevlilerin tercihen evli ve çocuk sahibi, otuz yaşını doldurmuş ve aile sorunları alanında lisansüstü eğitim yapmış kişiler arasından Adalet Bakanlığınca görevlendirilmesi öngörülür.

Adliyelerdeki uzmanların bulunmaması, iş durumlarının elvermemesi, görevin ifasında fiilî veya hukukî bir engelin yer alması ya da farklı bir uzmanlık dalına gereksinim duyulması durumunda diğer kamu kurum ve kuruluşlarında çalışanlardan veya serbest meslek icra edenlerden yararlanılır. Mahkemede görevlendirilen uzmanlar, 6100 sayılı Hukuk Muhakemeleri Kanunundaki hâkimin reddi sebeplerine dayanılarak reddedilebilir.

Yetişkinler ve Küçükler Hakkında Alınabilecek Koruyucu Önlemler

Aile mahkemesi, diğer kanunlardaki hükümler saklı kalmak üzere görev alanına giren konularda yetişkinler hakkında evlilik birliğinden doğan yükümlülükleri konusunda eşleri uyarma, gerektiğinde uzlaştırma, ailenin ekonomik varlığının korunması veya malî yükümlülüklerin yerine getirilmesine ilişkin gerekli önlemleri alma yetkisine sahiptir. Ayrıca yetişkinlerin resmî veya özel sağlık ya da sosyal hizmet kurumlarına, huzurevlerine veya benzeri yerlere yerleştirilmesine ya da meslek edinme kursuna veya uygun bir eğitim kurumuna verilmesine karar verilebilir.

Küçükler hakkında ise bakım ve gözetime yönelik nafaka yükümlülüğü konusunda gerekli tedbirler alınabilir. Bedensel ve zihinsel gelişmesi tehlikede bulunan veya manen terk edilmiş halde kalan küçüklerin ana ve babadan alınarak bir aile yanına, resmî ya da özel sağlık kurumuna veya eğitimi güç çocuklara mahsus bir kuruma yerleştirilmesine hükmedilebilir. Mahkeme ayrıca çocuk mallarının yönetimi ve korunmasına yönelik önlemler tesis edebileceği gibi küçükleri kamu kurumlarına, işletmelere veya meslek sahibi birinin yanına yerleştirmeye de karar verebilir.

Aile mahkemesince verilen koruyucu, eğitici ve sosyal önlemlerin takibinde görevli uzmanlardan yararlanılabilir. Bu kararlara uyulmaması durumunda 6100 sayılı Hukuk Muhakemeleri Kanununun 398 inci maddesi tatbik edilir. Uygulamada tedbir taleplerinin soyut endişeler yerine somut vakıalara, tarih ve delil bağlantılarına dayandırılması; tedbirlerde amaçla orantılılık ve gerekçelilik unsurlarının bulunması aranır.

Velayet ve Kişisel İlişkide Temel Ölçütler

Velayet düzenlemeleri ile çocukla kişisel ilişki kurulmasına ilişkin dosyalarda temel hareket noktasını çocuğun üstün yararı ilkesi oluşturur. Bu ilke doğrultusunda kararın merkezinde çocuğun güvenliği, gelişimi ve istikrarı yer alır. Tarafların öne sürdüğü iddiaların yanında çocuğun yaşı, yaşam koşulları, ebeveynlerin bakım kapasitesi ve çevresel süreklilik gibi ölçütler bir arada tartılarak sonuca ulaşılır.

Dava Açma Usulü ve Yetki İtirazları

Aile mahkemesine başvuru kural olarak yazılı yargılama usulüne uygun bir dava dilekçesiyle gerçekleştirilir. Dava açma süreci; dilekçenin hazırlanması, delillerin planlanması ve eklerin tamamlanması, tevzi işlemleri yapılarak dosya numarası alınması, harç ve masrafların ödenmesi ve dilekçenin tebliğe çıkarılması aşamalarından oluşur. Boşanma davalarında dilekçenin vakıalar, hukuki sebepler, deliller ve sonuç-talep kısımlarını içerecek biçimde somutlaştırılması gerekir.

Nöbetçi aile mahkemesi, davanın tevzi edilmesi aşamasında veya acil nitelik taşıyan durumlarda iş dağılımı kesinleşene kadar dosyayla ilgili ilk işlemleri yürütür. Aile hukukuna giren işlerde yetki çoğunlukla tarafların yerleşim yeri veya son ortak yerleşim yeri esas alınarak belirlenir; yetki kurallarına dayalı itirazların süresinde öne sürülmesi aranır.

Aile hukukundaki her uyuşmazlık arabuluculuğa elverişli değildir. Çocuğun üstün yararı, kamu düzeni ve koruma tedbirleri içeren başlıklarda mahkemenin denetimi ve gerekirse kendiliğinden değerlendirme yapması gerekmektedir.

Hukuki uyarı: Bu içerik genel bilgilendirme amacı taşır; somut olay değerlendirmesi için avukata başvurulmalıdır.

Hazırlayan: Av. Erdal Ersoy