6191 sayılı Sözleşmeli Erbaş ve Er Kanunu uyarınca sözleşmeli erlik; Türk Silahlı Kuvvetlerinin ihtiyaç duyduğu erbaş ve er kadrolarını belirli sözleşme süreleriyle karşılayan profesyonel bir askerî istihdam statüsüdür. Adayların başvuru şartları, tabi oldukları askerî eğitim, rütbe silsilesi, özlük hakları, sözleşmenin feshi ve kamuda memuriyete geçiş imkânları kanunla ayrıntılı kurallara bağlanmıştır.
6191 sayılı SÖZLEŞMELİ ERBAŞ VE ER KANUNU m. 3Kaynağı aç
Sözleşmeli Er Temin Kaynağı ve Başvuru Şartları
6191 sayılı Kanun'un 3. maddesine göre sözleşmeli er kaynağını iki ana grup oluşturur. İlk grubu, en az ilköğretim veya yurt dışındaki dengi okul mezunu olup askerlik hizmetini erbaş ve er olarak tamamlayan ve düzeltilmemiş nüfus kaydına göre müracaat yapılan yılın ocak ayının ilk günü itibarıyla 25 yaşını bitirmemiş olanlar teşkil eder. İkinci grubu ise en az ortaöğretim veya yurt dışındaki dengi okul mezunu olup askerlik hizmetine başlamamış ya da tamamlamamış olanlardan, başvuru yılının ocak ayının ilk günü itibarıyla 20 yaşından gün almış ve 25 yaşını bitirmemiş adaylar oluşturur. İlköğretim mezunlarından askerlik hizmetine başlamamış veya tamamlamamış olanların istihdam edilip edilmeyeceği ise kaynak ihtiyacına göre Millî Savunma Bakanlığınca belirlenir.
Sözleşmeli er adaylarında Türk vatandaşı olmak, mevzuatta öngörülen öğrenim koşullarını karşılamak, Türk Silahlı Kuvvetleri Sağlık Yeteneği Yönetmeliğinde belirtilen sağlık koşullarını taşımak ve kamusal hakları kullanmaktan yoksun bırakılmamış olmak şartları aranır. Ayrıca adayların fiziki kabiliyet testi ile mülakat aşamalarında başarılı olmaları zorunludur. Alım sürecinde güvenlik soruşturmasının olumlu sonuçlanması şart olup güvenlik soruşturması henüz tamamlanmamış adaylar yönünden arşiv araştırmasının olumlu sonuçlanmış olması gerekir. Asgari tugay veya eşidi birlik komutanı ya da kurum amiri tarafından haklarında sözleşmeli erbaş ve er olur belgesi tanzim edilen personelin müracaatları öncelikle kabul edilir.
İstihdama Engel Teşkil Eden Hâller ve Adli Sicil Engelleri
Askerî okullardan ve Türk Silahlı Kuvvetlerinden her ne sebeple olursa olsun ilişiği kesilen kişiler sözleşmeli er olarak istihdam edilemezler. Adli sicil yönünden ise taksirli suçlar hariç olmak üzere herhangi bir suçtan bir ay veya daha fazla hapis cezası ile mahkûm olanların sözleşmeli erliğe kabulü mümkün değildir.
6191 sayılı Kanun'un 3. maddesi doğrultusunda; mahkûmiyet kararı affa uğramış, ertelenmiş, adli para cezası gibi seçenek yaptırımlara dönüştürülmüş ya da hükmün açıklanmasının geri bırakılmasına hükmedilmiş olsa dahi, kanunda sıralanan katalog suçlardan ceza alanlar sözleşmeli erliğe kabul edilmez. Bu çerçevede; devlet güvenliğini hedef alan cürümler, halkı askerlik hizmetinden soğutma, Türk Milletini, cumhuriyeti veya devlet organlarını tahkir etme fiilleri istihdama engeldir. Benzer şekilde rüşvet, hırsızlık, dolandırıcılık, sahtecilik, zimmet, irtikâp, iftira, inancı kötüye kullanma, yalan yere tanıklık ve yemin, suç uydurma, hileli iflas gibi yüz kızartıcı suçlar; hürriyeti tahdit, cinsel saldırı, cinsel taciz, fuhuş ve gayritabii mukarenet gibi şeref kırıcı eylemler ile kaçakçılık, kamu ihalelerine fesat karıştırma ve devlet sırlarının ifşası suçları başvuruyu engeller. Ayrıca firar, amire veya üste fiilen saldırma, hakaret, mukavemet, emre itaatsizlikte ısrar, fesat, isyan suçları ile 1632 sayılı Askerî Ceza Kanunu'nun 148. maddesindeki fiillerden hüküm giyilmesi kesin kabul engelleri arasındadır.
Ön Sözleşme, Askerî Eğitim ve Görev Süreleri
Temin aşamalarını geçen adaylar ön sözleşme imzalanarak askerî eğitime tabi tutulur. Eğitimi başarıyla tamamlayan personelle en az üç, en fazla dört yıllık ilk sözleşme imzalanır. Müteakip sözleşmeler bir yıldan az ve üç yıldan fazla olmamak kaydıyla yenilenebilir; sözleşmeli erbaş ve erlik hizmeti azami olarak 29 yaşın bitirildiği yılın aralık ayına kadar sürdürülebilir.
6191 sayılı Kanun'un 6. maddesi uyarınca ön sözleşme; adayın askerî hazırlık evresinde yetersiz veya disipline aykırı davranış içinde bulunması, yetkili sağlık kurulunca eğitimi sürdüremeyeceğinin belirlenmesi, kabul koşullarını kaybetmesi veya baştan taşımadığının sonradan tespit edilmesi, güvenlik soruşturmasının menfi neticelenmesi ya da programın üçte birlik bölümüne iştirak etmemesi hâllerinde vaktinden önce sona erdirilir. Buna karşılık, adayın görevi sebebiyle veya görev başında bir kazaya, saldırıya uğraması yahut meslek hastalığına tutulması neticesinde devamsızlık yaparak yetersiz görülmesi durumunda kanun istisnai bir imkân tanır. Bu durumdaki adaylar, aranan sıhhi ve kanuni vasıfları sürdürmeleri ve rıza göstermeleri koşuluyla, bir defaya mahsus olmak üzere müteakip eğitim dönemine dahil edilerek haklarında yeni bir ön sözleşme düzenlenir.
6191 sayılı SÖZLEŞMELİ ERBAŞ VE ER KANUNU m. 6Kaynağı aç
Hukuki Statü, Rütbe Yükselmesi ve İzin Düzeni
Sözleşmeli erbaş ve erler hukuken asker kişi sayılırlar. Askerî hiyerarşide muvazzaf erbaşların üstü, aynı rütbede bulunan uzman erbaşların ise astı statüsündedirler. Sözleşmeli erbaşlar hakkında rütbenin geri alınması cezası uygulanamaz. Görevde en az iki yıllık hizmet süresini dolduran sözleşmeli erler, liyakatleri dikkate alınarak ve kadro durumunun elvermesi şartıyla sözleşmeli onbaşılığa yükselebilir. Benzer şekilde sözleşmeli onbaşılar da en az iki yıllık görev süresini tamamladıklarında belirlenen usul ve esaslar doğrultusunda sözleşmeli çavuş rütbesine terfi ettirilebilir.
Barış döneminde sözleşmeli erbaş ve erlerin yıllık 45 gün izin hakkı bulunur. Kanunen yol süresi bu izin hesabına dâhil edilmez. Personel, yıllık izninin 15 gününü mazeret izni mahiyetinde kullanabilir.
Sözleşmenin Sona Ermesi, Yenileme Usulü ve Diğer Kadrolara Geçiş
Her sözleşme döneminin tamamlanmasına en az üç ay kala personelin sözleşmesini uzatmak istediğine dair yazılı talepte bulunması şarttır; süresinde yazılı bildirim yapılmadığında sözleşme kendiliğinden sona erer. Sözleşmeli erbaş ve erler taahhüt ettikleri sözleşme süresi dolmadan kendi tek taraflı iradeleriyle sözleşmeyi feshedemezler. İlk sözleşme döneminin ardından akdedilen sözleşmelerde personelin fesih talebinin kabul edilmesi, hizmet gereklerine göre Kuvvet Komutanlıkları, Jandarma Genel Komutanlığı veya Sahil Güvenlik Komutanlığının uygun görmesine bağlıdır.
Kendi kusurları olmaksızın sözleşmesi feshedilenler veya sözleşme süresi sonunda kendi isteğiyle sözleşmesini yenilemeyen personelin, ilgili mevzuattaki şartları taşımaları hâlinde uzman erbaşlık ya da astsubaylık sınavı ve başvurularında yönetmelik kapsamında öncelik hakkı mevcuttur.
Kamu Kurum ve Kuruluşlarında Memurluğa Geçiş
Sözleşmeli erbaş ve er olarak en az yedi hizmet yılını başarıyla tamamlayan ve hakkında olumlu nitelik belgesi tanzim edilen personel, kamu kurum ve kuruluşlarındaki boş kadro ve pozisyonlara memur olarak atanabilir. İlgili yönetmelik gereğince nitelik belgesinin olumlu değerlendirilebilmesi için adayın not ortalamasının en az 70 olması zorunludur. Memuriyete geçişten yararlanabilmek için yedi yıllık hizmet süresinin dolmasına üç ay kala bağlı bulunulan ilk amire yazılı dilekçe ile başvurulması gerekmekte olup bu sürede başvuru yapmayanlar geçiş hakkından feragat etmiş sayılır.
Kamuda bir kadroya ataması gerçekleştirildiği hâlde görevine başlamayan ya da başladıktan sonra görevden ayrılan sözleşmeli erbaş ve erler, bu memurluğa atanma hakkından bir daha istifade edemezler.
Sözleşmeli erler istifa ederek görevden ayrılabilir mi?
Sözleşmeli erbaş ve erler sözleşme süresi dolmadan tek taraflı iradeleriyle sözleşmeyi feshedemezler. Ancak ilk sözleşme tamamlandıktan sonraki dönemlerde, personelin fesih talebi Kuvvet Komutanlıkları, Jandarma Genel Komutanlığı veya Sahil Güvenlik Komutanlığının uygun görmesi durumunda kabul edilebilir.
Sözleşmeli erlikten memurluğa geçiş koşulları nelerdir?
Sözleşmeli erbaş ve erlerin memuriyete atanabilmeleri için en az yedi fiili hizmet yılını doldurmaları, not ortalaması en az 70 olan olumlu nitelik belgesi almaları ve yedi yılın bitimine üç ay kala ilk amirlerine yazılı başvuru yapmaları gerekir; atandığı halde başlamayanlar bu hakkı kaybeder.
Sözleşme yenileme bildirimi hangi sürede yapılmalıdır?
Sözleşme yenileme bildirimi, yürürlükteki sözleşme döneminin bitimine en az üç ay kala yazılı olarak idareye sunulmalıdır; bildirimin süresinde yapılmaması durumunda sözleşme kendiliğinden sona erer.
Hukuki uyarı: Bu içerik genel bilgilendirme amacı taşır; somut olay değerlendirmesi için avukata başvurulmalıdır.
Hazırlayan: Av. Erdal Ersoy