5490 Sayılı Nüfus Hizmetleri Kanununun Çerçevesi

5490 sayılı Nüfus Hizmetleri Kanunu, doğumdan ölüme kadar kişisel ve medeni durum, uyrukluk ve bunlardaki değişikliklerin belirlenip kütüklere işlenmesini, ulusal adres veri tabanının elektronik ortamda kurulmasını ve nüfus kaydı ile adres bilgisinin birbirine bağlanmasını amaçlar. Kapsam Türk vatandaşlarını, doğumla Türk vatandaşı olup çıkma izniyle vatandaşlığını kaybedenleri ve bunların altsoylarını, ayrıca Türkiye’de bulunan yabancıların nüfus hizmetlerini içine alır.

Hizmetin yürütülmesi ve kütüğün niteliği

Nüfus hizmetlerini İçişleri Bakanlığının merkez ve taşra teşkilatı ile dış temsilcilikler yürütür. Olaylar, iletişim ağı üzerinden hem nüfus müdürlüğündeki aile kütüğüne hem merkezi veri tabanına işlenir. Afet ve olağanüstü hâlde hizmetin sürmesi için veri tabanı yedeğinin başka bir yerde tutulması sağlanır.

Nüfus kütüğü, kimlik, yerleşim yeri, aile bağı, vatandaşlık ve şahsi hâlin saptanması için olayların ilçe ve aile düzenine göre kaydedildiği ve sürekli saklanan resmî belgedir. Aile ve özel kütük kayıtları, yedekleri ve bunlardan alınan örnekler hukuken eşdeğerdir. Kayıtlar uyuşmazsa, aksi ortaya çıkıncaya kadar işleme dayanak olan belge esas alınır.

Elektronik aile kütüğünde kişi için tek kayıt tutulması ve kişi ile olay kayıtlarının Türkiye Cumhuriyeti kimlik numarasına bağlanması Bakanlığın yetkisindedir. Bu yetkinin kullanıldığı durumda diğer kanunların buna aykırı hükümleri uygulanmaz. Kimlik numarası, yerleşim yeri, fotoğraf, biyometrik veri ve velayet ile vesayete ilişkin kayıtlar yalnızca elektronik ortamda bulunur.

Kişisel duruma ilişkin her kayıt ve açıklama, yetkili görevlinin usulüne ve örneğine uygun belgesine dayanmalıdır. Kurum işlemlerinde nüfus kaydı esas alınır. Başka kayıtla fark çıkarsa nüfus kaydı değiştirilmez; diğer kayıt kendi usulüne göre düzeltilir.

Gizlilik, örnek ve üçüncü kişinin erişimi

Nüfus kayıtları ve dayanak belgeleri gizlidir. Yetkili ve sorumlu memurlar ile teftiş ve denetim yetkisi bulunanlar dışında kimse bunları göremez veya inceleyemez. Mahkemeler bu sınırın dışındadır. Kaydı işleyen memurlar ve Kimlik Paylaşımı Sisteminden yararlanan görevliler de gizliliğe bağlıdır; yükümlülük görevden ayrıldıktan sonra sürer.

Yerleşim yeri ve diğer adres bilgisi ancak kişinin rızasıyla verilir. 44 üncü maddenin birinci fıkrasının (g) bendinde sayılanlar dışında üçüncü kişi, medeni hâl dışında nüfus kaydı örneği veya bilgisi alamaz. Kayıt örneği düzenlendiği tarihten itibaren yüz seksen gün içinde kullanılmazsa geçerliliğini yitirir. Bakanlık, kullanılacağı alana göre bu süreyi otuz güne kadar indirebilir.

Doğum, davet ve bulunmuş kişiler

Sağlık kuruluşunda veya sağlık kuruluşu dışında sağlık personelinin gözetiminde gerçekleşen doğumu, ilgili sağlık birimi beş iş günü içinde bulunulan yerin nüfus müdürlüğüne bildirir. Sağlık personelinin izlemediği doğum ise sözlü beyanla bildirilir. Bu beyanların her birinde, mülki idare amirinin emri üzerine aile hekimleri doğruluğu araştırmak zorundadır.

Davet edilen ilgilinin otuz gün içinde nüfus müdürlüğüne başvurup beyanda bulunması gerekir. Süre içinde bildirim yapılmazsa mülki idare amirinin gerekli görmesi üzerine kolluk zorla getirme işlemlerini yapabilir ve çocuğun aile kütüğüne tescili bu yolla sağlanır.

Kendini anlatamayacak kadar küçük bulunmuş çocuğun kaydı, kolluğun veya ilgili kurumun tutanağına ya da ilgilinin beyanına dayanılarak bulunduğu yer nüfus müdürlüğünce yapılır. On sekiz yaşından büyük, zihinsel engelli ve bulunmuş kişiyi mahkemenin atayacağı kayyım bildirir. Bildirime tam teşekküllü devlet hastanesinden alınan sağlık kurulu raporu eklenir.

Bulunmuş kişi hakkındaki tutanakta doğum tarihi, adı ve soyadı ile ana ve baba adı belirtilmemişse nüfus müdürlüğü ad, soyadı, ana adı ve baba adı verir. Doğum tarihi belirlenmemişse bunun resmi sağlık kuruluşunca saptanması sağlanır.

Evlenme, soybağı ve kaydın kapatılması

Eşlerden biri yabancı ise evlendirme yetkisi, metindeki silintiden sonraki düzenlemeye göre belediye evlendirme memurlukları ile nüfus müdürlerine aittir. Evlenen kadının kaydı kocasının hanesine taşınır. Kocası ölen kadın yeniden evlenmedikçe o kütükte kalır; isterse babasının kütüğüne dönebilir. 4 Ekim 1926’dan önce eski hükümlere göre yapılmış ve henüz tescil edilmemiş evlenme, ilgilinin mahkemeden alacağı kararla aile kütüğüne işlenir.

Kadının bekleme süresi, mahkeme kararının kesinleştiği tarihten itibaren sonuç doğurur. Bu hüküm sürenin kaç gün olduğunu ayrıca belirtmez. 27/A maddesindeki şartların yerine gelmediği gerekçesiyle tescili reddedilen kararın Türkiye’de tanınması, 5718 sayılı Milletlerarası Özel Hukuk ve Usul Hukuku Hakkında Kanun uyarınca yapılır.

Tanıma veya babalığa ilişkin hükümle soybağı kurulan çocuk, baba adı ve soyadıyla babasının hanesine nakledilir. Evlat edinme kararını mahkeme on gün içinde o yerin nüfus müdürlüğüne bildirir. Olay tescil edilir ve evlat edinilenin kaydı evlat edinenin aile kütüğüne taşınır.

Kaydın kapatılması, ölüm, gaiplik, Türk vatandaşlığının kaybı, evlenme, boşanma, evlat edinilme, soybağının düzeltilmesi veya reddi gibi olaylar yüzünden kayıt üzerinde işlem yapılamaz duruma gelmesidir. Sebep ortadan kalkar veya yeniden açmayı gerektiren yeni sebep doğarsa kayıt açılır. Açılıştan sonra oluşan kişisel durum olayları da işlenir.

Ölüm, gaiplik ve düzeltme

Kanuni süre geçtikten sonra gelen ölüm tutanağı, resmi sağlık kurumu kaydına veya başka resmi belgeye dayanıyorsa nüfus müdürlüğünce kabul edilip işleme alınır. Gaiplik kararını mahkeme on gün içinde o yerin nüfus müdürlüğüne bildirir; karar aile kütüğüne tescil edilir.

Kesinleşmiş mahkeme hükmü olmadıkça nüfus kütüğündeki kayıt düzeltilemez ve kaydın anlamını ya da bilgisini değiştiren şerh konulamaz. Tescil sırasında yapılan maddi hata ise nüfus müdürlüğünce dayanak belgeye uygun biçimde düzeltilebilir. Din bilgisine ilişkin talep, kişinin yazılı beyanına göre tescil edilir, değiştirilir, boş bırakılır veya silinir.

Kayıt düzeltme davasını, düzeltme isteyen kişi veya ilgili resmi dairenin bildirdiği lüzum üzerine Cumhuriyet savcısı, yerleşim yeri adresinin bulunduğu yerdeki görevli asliye hukuk mahkemesinde açar. Dava, nüfus müdürü veya görevlendireceği nüfus memuru hazır bulunarak görülür ve karara bağlanır. Haklı sebep varsa aynı konuda yeniden düzeltme hâkimden istenebilir. Ad değişince çocukların ana veya baba adına ilişkin kaydı, soyadı değişince eşin ve ergin olmayan çocukların soyadı da düzeltilir.

Usulüne uygun olmayan belgeye dayanan nüfus kaydı ile kütüğe konulan şerh ve açıklama, Genel Müdürlüğün veya nüfus müdürlüğünün bildireceği lüzum üzerine mahkeme kararıyla iptal edilir. Doğum yılı yazılıp ay ve gün yazılmamışsa yaş hesabı o yılın 1 Temmuzundan, ay yazılıp gün belli değilse o ayın birinci gününden başlar.

Kimlik belgesi, mavi kart ve soyadı

Mavi kart, doğumla Türk vatandaşı olup çıkma izniyle vatandaşlığını kaybedenler ile 5901 sayılı Türk Vatandaşlığı Kanununun 28 inci maddesinde belirtilen altsoylarına verilen resmi belgedir ve o maddedeki haklardan yararlanılabileceğini gösterir. Yabancı kimlik numarasının geçerlilik süresi, başvuru sırasında ve sonrasında istenilecek belgeler ile diğer konular İçişleri Bakanlığınca çıkarılacak yönetmelikle belirlenir.

Başka mevzuattaki nüfus cüzdanı, hüviyet cüzdanı, nüfus hüviyet cüzdanı, hüviyet varakası ve nüfus kâğıdı atıfları Türkiye Cumhuriyeti kimlik kartına yapılmış sayılır. Yazılı istem üzerine, boşandığı eşinin soyadını kullanmasına izin verilen kadın önceki soyadına, eşinin soyadıyla birlikte önceki soyadını taşıyan kadın ise yalnızca eşinin soyadına nüfus müdürlüğünce döndürülebilir.

Adres standardı ve ulusal veri tabanı

Adres standardını, Mahalli İdareler Genel Müdürlüğünün izleme ve sorumluluğu altında Genel Müdürlük, Türkiye İstatistik Kurumu, Türk Standartları Enstitüsü ve ilgili diğer kuruluşlar birlikte belirler. Kurumlar, gerçek kişiler ve tüzel kişiler adres işlemlerinde bu standarda uyar. Bakanlık adrese ilişkin her türlü bilgiyi kurumlardan isteyebilir; kurumlar yirmi gün içinde cevap verir.

İl özel idaresi ve belediyeler, kendi alanlarındaki adres bileşenlerini standarda uygun tanımlar, bunlara değiştirilemeyecek sabit tanıtım numarası verir ve mahaldeki bütün adresleri kapsayan bilgiyi oluşturur. Değişiklikleri ulusal adres veri tabanına işlerler. Veri tabanı Genel Müdürlükte tutulur; yerleşim yeri adresi, nüfus kütüğündeki kişi kaydıyla ilişkilendirilerek elektronik ortamda ve yedekleme sistemiyle güncel biçimde saklanır.

Yurt dışında yerleşim yeri bulunan Türk vatandaşının adresi, yaşadığı ülkede kullanılan adres verisine veya ülke ve bağlı temsilcilik bilgisine göre tutulur. Bakanlık, kurumların talebi üzerine ve usul ile esasları kendisi belirlemek şartıyla adres bilgisini elektronik ortamda Kimlik Paylaşımı Sistemi çerçevesinde verebilir. Kurumlar işlemlerinde Genel Müdürlükteki adres bilgisini esas alır. Teknik altyapısını tamamlamış muhtarlık, kendi alanındaki yerleşim yeri adresinin güncelliğini izlemek için bu sisteme erişebilir.

Adres bildirimi kim tarafından ve nasıl yapılır

Adres bildiriminde yazılı beyan esas alınır. Bildirim şahsen veya güvenli elektronik imzayla, nüfus müdürlüğüne ya da dış temsilciliğe ve yirmi iş günü içinde yapılır. Hizmet alımı başvurusu sırasında, Bakanlıkça belirlenen ve adrese dayalı hizmet sunan kuruluşa da adres değişikliği bildirilebilir.

Yerleşim yeri ve diğer adresi aynı olan ailenin ergin fertleri birbirlerinin yerine bildirim yapabilir. Vekâletname gösteren kişi de ilgili adına bildirimde bulunabilir. Çocuk ve kısıtlının adresini veli, vasi veya kayyım bildirir. Bunlar yoksa çocuğun büyük ana, büyük baba, ergin kardeşi ya da çocuğu yanında bulunduran kişi bildirimi yapar.

Huzurevi, yetiştirme yurdu, cezaevi ve öğrenci yurdu gibi yerlerde kalanların bildirimini ilgili kurum yetkilisi, bildirim yapamayacak kimsesizin bildirimini ise muhtar yapar. Beyanda şüphe varsa beyanı doğrulayan bilgi ve belge istenebilir. Yetkili idare, yapı belgesini oluşturulmasıyla aynı anda ulusal adres veri tabanına işler. Adrese dayalı hizmet veren kuruluş, değişiklik formunu elektronik ortamda Genel Müdürlüğe veya kâğıt ortamında en geç on iş günü içinde bulunduğu yerin nüfus müdürlüğüne gönderir.

Tescil süreleri ve elektronik bildirim

Nüfus müdürlüğünde düzenlenen dayanak belgesi işlem anında, başka makamca düzenlenen belge ise müdürlüğe geldiği tarihten itibaren yedi gün içinde aile kütüğüne tescil edilir ve bir örneği Genel Müdürlüğe gönderilir. Mahkeme yazı işleri müdürü, kütükte tescil gerektiren karar ve işlemi kesinleştirme veya düzenleme tarihinden itibaren on gün içinde o yerin nüfus müdürlüğüne bildirir.

Bildirim üzerine düzenlenen dayanak belgesini nüfus müdürlüğü imzalayıp onaylar. Belgeyi ilgili, veli, vasi veya vekâletname ibraz eden imzalar; okuma yazması olmayanın parmak izi alınır. Nüfus idaresindeki işleme esas olacak üçüncü kişi beyanı ancak vekâletnameyle mümkündür. Olay veya adres beyanında şüphe varsa mülki idare amirinin emriyle kolluk inceleme yapar ve sonucu nüfus müdürlüğüne bildirir.

Kanundaki süre, olayın olduğu günü izleyen günden işlemeye başlar. Son gün resmi tatile denk gelirse süre, tatili izleyen ilk iş gününün çalışma saati bitiminde sona erer. Bakanlık, nüfus olayı veya adrese ilişkin dayanak belgesi düzenleyen kuruma ya da dış temsilciliğe, belgeyi elektronik ortamda gönderme veya tescil yetkisi verebilir.

Ölüm olayı nüfus müdürlüğünce kurumlara ve noterlere kâğıt ortamında bildirilmez. Kurumlar ve noterler tespiti elektronik ortamda yapar. Mücbir sebeple elektronik ortamda gönderilemeyen bilgi kâğıt ortamında gönderilebilir. 1512 sayılı Noterlik Kanununun 69 uncu maddesi ile 213 sayılı Kanunun 150 nci maddesinin bu Kanuna aykırı hükümleri uygulanmaz.

Kayıt dışı kalanlar ve eski kütükler

Nüfus yazımında kayıt dışı kalan kişi, Türk vatandaşı olduğunu gösteren resmi belgeyle Türkiye’de bulunduğu yerin nüfus müdürlüğüne, yurt dışında ise en yakın dış temsilciliğe başvurur. İncelemede engel görülmezse tescil edilir. Nüfus yazımlarından önce ölen kişi aile kütüğüne tescil edilmez. Yersel yazımdan önce ölen kişiye ait kimlik ve ölüm belgesi sunulursa kanuni mirasçılarının kaydına açıklama yapılır.

İşlemden kaldırılmış atik veya eski aile kütüğü üzerinde işlem yapılamaz ve kayıt düşülemez. Bu defter kayıtlarına dayanılarak idare düzeltme de yapamaz. Çıkarılan kayda, kimlik ve aile bağlarının mahkemece tespiti dışında hukuki işleme esas alınamayacağı yazılır.

Nüfus olayının dayanak belgesi bulunamazsa ad, soyadı, ana adı, baba adı, doğum tarihi veya doğum yerine ilişkin maddi hata düzeltilebilir ve eksiklik tamamlanabilir. Bu işlem, işlemden kaldırılmış eski aile kütüğüne dayanır. Çıkarılan kayda, güncel kaydın yerine esas alınamayacağı açıklaması yazılır. Askerlik çağına giren ve aile kütüğünde kayıtlı erkek nüfusun listesini Milli Savunma Bakanlığı Kimlik Paylaşımı Sistemi üzerinden alır.

Nüfus sayımı veya tespitinde, aile ve hayati istatistiklerin hazırlanmasında ve bu bilgileri esas alan kanunların uygulanmasında MERNİS nüfus bilgileri kullanılır. Kanunda kullanılacak form ve belgeleri hazırlama yetkisi Bakanlığa aittir. Elektronik ortamda tutulan yerleşim yeri beyan formları tarandıktan ve elektronik ortama alındıktan sonra imha edilir.

Ceza ve idari yaptırımlar

Gerçeğe aykırı yerleşim yeri veya cüzdan talep belgesi veren köy ya da mahalle muhtarı ile nüfus müdürlüğüne gerçek dışı beyanda bulunan ve buna tanıklık eden kişi altı aydan dört yıla kadar hapis cezasıyla cezalandırılır. Adrese ilişkin yükümlülüğünü yerine getirmeyen ve yasağa aykırı davranan kamu görevlisi, 5237 sayılı Türk Ceza Kanununun kamu idaresinin güvenirliğine ve işleyişine karşı suçlara ilişkin hükümlerine göre cezalandırılır.

Nüfus olayını Kanundaki süre içinde bildirmeyen kamu görevlisine, fiil başka suç oluştursa bile, nüfus memurunun önerisi ve ilçe nüfus müdürünün kararıyla 25 YTL idari para cezası verilir. Adres değişikliğini süresinde bildirmeyene 50 Türk lirası, gerçeğe aykırı beyanda bulunana 1000 Türk lirası idari para cezası uygulanır. Ceza yurt içinde mülki idare amiri, yurt dışında dış temsilcilik tarafından verilir.

Yurt dışında verilen idari para cezası, işlem sırasında verildiği ülkedeki mahalli para karşılığı üzerinden ve konsolosluk hasılatının tahsil edildiği para birimiyle tahsil edilir. 15 inci maddede belirtilen sağlık personeline ve 31 inci maddede belirtilen Cumhuriyet savcılıklarına bu maddedeki idari para cezaları uygulanmaz. 68 inci maddenin birinci fıkrasının (b) bendi ile üçüncü fıkrasının (a), (b) ve (c) bentleri metinde mülga olarak gösterilir.

Yürürlük, değişiklik ve geçiş hükümleri

1587, 1543 ve 3686 sayılı kanunlar ile 1774 sayılı Kanunun belirtilen hükümleri ve 1003 sayılı Kanun yürürlükten kaldırılmıştır. Sağlık kuruluşlarının görevlerine ilişkin 56 ncı madde, 19 Ekim 2017 tarihli 7039 sayılı Kanunun 27 nci maddesiyle mülga edilmiştir. Kanun yayımı tarihinde yürürlüğe girer ve hükümlerini Bakanlar Kurulu yürütür.

Kanunun uygulanmasına ilişkin yönetmelikleri Cumhurbaşkanı yürürlüğe koyar. Adres ve numaralamaya ilişkin yönetmelik ise doksan gün içinde Bakanlık, Türkiye İstatistik Kurumu ve Türk Standartları Enstitüsü Kurumu tarafından birlikte hazırlanarak yürürlüğe konulur.

Kurumlar ve tüzel kişiler, Kanunun yayımı tarihinden itibaren iki yıl içinde mevzuatlarını Kanuna uygun duruma getirerek işlemlerinde kimlik numarasını kullanmak zorundadır. Geçici 2 nci maddenin uygulama süresi içinde nüfus olayını öngörülen süreden sonra bildirenlere ve nüfus ile aile cüzdanını kaybedenlere 68 inci madde uygulanmaz.

Kanun yürürlüğe girinceye kadar tanıma veya babalık hükmü nedeniyle ana hanesine yazılan çocuğun baba hanesine nakli için ana veya babadan birinin, çocuk erginse kendisinin başvurması gerekir. Göçmen olarak Türk vatandaşlığına alınan kişinin hatalı doğum yeri ve tarihi, maddenin yürürlüğünden itibaren beş yıl içinde usulüne göre onaylanmış doğum belgesiyle başvurulursa nüfus müdürlüğünce düzeltilir.

İki yıl içinde yerleşim yerindeki nüfus müdürlüğüne yazılı başvurulması şartıyla, 2525 sayılı Kanunun 3 üncü maddesine aykırı soyadlar ile yazım ve imla hatası veya düzeltme işaretinin kullanılmamasından doğan anlam değişikliği bulunan ad ve soyadları, mahkeme kararı aranmadan bir defaya mahsus değiştirilebilir. Kararı il veya ilçe idare kurulu verir ve karar kesindir. Soyadı değişen erkekse varsa karısının ve başvuru tarihinde ergin olmayan çocuklarının, kadınsa ergin olmayan evlilik dışı çocuklarının soyadı da düzeltilir.

Maddenin yürürlüğünden önce birlikte veya tek başına evlat edinilen çocuk ya da ergin, yürürlüğü izleyen beş yıl içinde başvurursa nüfus kaydında ana ve/veya baba adı ya da soyadı olarak evlat edinenlerin ad ve soyadları yazılır. Yürürlük tarihinde ergin ve mümeyyiz olan kişinin ayrıca muvafakati aranır.

Fazla çalışma ücretine ilişkin 66 ncı madde, 27 Haziran 1989 tarihli 375 sayılı Kanun Hükmünde Kararnamenin ek 12 nci maddesiyle mülga edilmiştir.

Sık sorulan sorular

Hukuki uyarı: Bu içerik genel bilgilendirme amacı taşır; somut olay değerlendirmesi için avukata başvurulmalıdır.

Hazırlayan: Av. Erdal Ersoy