Zaman çarteri sözleşmesinde geminin zilyetliği tahsis olunana geçmez; tahsis olunan yalnızca geminin ticari işletme hakkını devralır. Bu ilişkiden doğan alacak hakları, Türk Ticaret Kanunu madde 1246 uyarınca alacağın muaccel olduğu tarihten itibaren bir yıl içinde zamanaşımına uğrar.
Sözleşmenin Kurulması ve Ticari İşletme Hakkı
Zaman çarteri sözleşmesinin kurulması herhangi bir şekil şartına bağlı değildir; sözleşme sözlü biçimde de kurulabilir. Kurulan ilişkide tahsis olunan, geminin fiziksel kontrolünü değil ticari işletme hakkını alır.
Navlun, geminin ticari kullanımından doğan ana gelir unsurudur ve kural olarak çarterer tarafından yönetilir. Çarterer yük bulur, seferi planlar ve taşıma gelirini tahsil eder.
Teslim ve Ticari Giderler
Teslim anında gövde, makine, donanım, belgeler, mürettebat yeterliliği ve yakıt durumu kontrol edilmelidir. Eksik veya ayıplı teslim, sonradan ileri sürülecek gecikme ve zarar taleplerinin temelini oluşturabilir.
Geminin ticari işletilmesinden doğan liman vergileri, yükleme ve boşaltma giderleri ile yakıt masrafları kural olarak tahsis olunana aittir.
İade Yükümlülüğü ve Geç İadenin Sonuçları
Türk Ticaret Kanunu madde 1137 uyarınca tahsis olunan, sözleşmenin bittiği gün gemiyi anlaşılan yerde iade etmekle yükümlüdür.
Sözleşmede geç iadeye ilişkin bir ceza koşulu önceden kararlaştırılmışsa bu yaptırım, zararın ayrıca ispatına gerek kalmadan doğar; ceza koşulu önceden kararlaştırılmış sabit bir yaptırımdır. Tazminat yolu ise gerçek zarar, yoksun kalınan kazanç ve ek masrafların ispatına dayanır; karşı taraf ceza koşulunu aşan zararını kanıtlarsa bu fazlayı da talep edebilir. Sözleşmede geç iadeye ilişkin herhangi bir hüküm bulunmuyorsa uyuşmazlıkta iyi niyet, ticari teamül ve somut zarar birlikte dikkate alınır.
Tahsis Edenin Yükümlülükleri ve Güvensiz Talimat
Tahsis edenin teknik ihmali nedeniyle gemi arızalanır ve ticari sefer gecikirse, tahsis eden karşı tarafın uğradığı kazanç kaybını tazmin etmekle yükümlü olabilir. Öte yandan tahsis olunan, gemiyi tehlikeye atacak güvensiz bir bölgeye gönderme talimatı verirse doğacak zarardan sorumlu tutulur.
Zamanaşımı Süresi ve Kesilmesi
Türk Ticaret Kanunu madde 1246'ya göre zaman çarteri sözleşmesinden doğan bütün alacak hakları, alacağın muaccel olduğu tarihten itibaren bir yıl içinde zamanaşımına uğrar. İcra takibi başlatmak veya dava açmak bu süreyi kesebilir; zamanaşımını kesen diğer hukuki işlemler bakımından genel hükümlerin de gözetilmesi gerekir.
Hapis Hakkı, Alacak Rehni ve Takip Usulü
Tahsis ücreti ödenmediğinde tahsis eden, tahsis olunanın gemideki taşınır eşyaları ve kıymetli evrakı üzerinde hapis hakkına sahip olabilir; ayrıca tahsis olunanın üçüncü kişilerden alacağı navlun bedelleri üzerinde alacak rehni kurulabilir. Bu hakkın yalnızca alacak miktarıyla orantılı biçimde kullanılması gerektiği belirtilmektedir. Söz konusu hak ve güvencelerin TTK'daki kapsamı ve koşulları, ilgili maddeler çerçevesinde ayrıca değerlendirilmelidir.
Türk Ticaret Kanunu madde 1398'in son fıkrasına göre eşya üzerinde doğan hapis hakları, teminat altına alınan alacaktan ayrı ve bağımsız olarak yargılama veya icra konusu yapılamaz. Hapis hakkıyla teminat altına alınan alacak bir ilama ya da ilam niteliğindeki belgeye dayanıyorsa, Türk Ticaret Kanunu madde 1399 uyarınca alacaklı defterin tutulmasından itibaren on beş gün içinde taşınır rehninin paraya çevrilmesi yoluyla ilamlı takip yapabilir. Alacak böyle bir belgeye dayanmıyorsa, Türk Ticaret Kanunu madde 1400 uyarınca aynı on beş günlük süre içinde ilamsız takip yoluna gidilebilir.
Yargıtay 12. Hukuk Dairesi, E. 2015/25284, K. 2016/3471Kaynağı aç
Yargıtay 12. Hukuk Dairesi, E. 2015/25284, K. 2016/3471 sayılı kararında, hakkında henüz esas takibe geçilmediği ve ödeme ya da icra emri tebliğ edilmediği dönemde borçlunun hapis hakkına yönelik şikayetinin bu aşamada dinlenemeyeceğini hükme bağlamıştır.
Zaman çarteri alacağı ne zaman zamanaşımına uğrar?
Alacak, muaccel olduğu tarihten itibaren bir yıl içinde zamanaşımına uğrar. İcra takibi başlatmak veya dava açmak bu süreyi kesebilir; diğer zamanaşımı kesilme halleri bakımından genel hükümler de dikkate alınmalıdır.
Zaman çarteri sözleşmesi yazılı olmak zorunda mıdır?
Hayır. Sözleşmenin kurulması herhangi bir şekil şartına bağlı değildir; sözleşme sözlü olarak da kurulabilir.
Gemi geç iade edilirse ne ödenir?
Sözleşmede önceden bir ceza koşulu belirlenmişse bu yaptırım zararın ayrıca ispatına gerek kalmadan devreye girer; karşı taraf ceza miktarını aşan zararını kanıtlarsa fazlasını da isteyebilir. Sözleşmede geç iadeye ilişkin hüküm yoksa uyuşmazlık iyi niyet, ticari teamül ve somut zarar ölçütleriyle çözülür.
Hapis hakkı alacaktan bağımsız olarak takip edilebilir mi?
Hayır. Türk Ticaret Kanunu madde 1398'in son fıkrası uyarınca hapis hakkı, teminat altına aldığı alacaktan ayrı ve bağımsız olarak yargılama veya icra konusu yapılamaz.
Hapis hakkına dayalı takipte süre ne kadardır?
İlama veya ilam niteliğindeki belgeye dayanan alacaklarda ilamlı takip, ilamsız alacaklarda ise ilamsız takip için defterin tutulmasından itibaren on beş günlük süre öngörülmüştür.
Hukuki uyarı: Bu içerik genel bilgilendirme amacı taşır; somut olay değerlendirmesi için avukata başvurulmalıdır.
Hazırlayan: Av. Erdal Ersoy