Ticaret Hukuku

İş Gücü Piyasasında No-Poach Anlaşmaları ve Rekabet Cezaları

by Avukat Erdal Ersoy
İş Gücü Piyasasında No-Poach Anlaşmaları ve Rekabet Cezaları

İş Gücü Piyasasında Çalışan Ayartmama Anlaşmalarının Hukuki Niteliği

Çalışan ayartmama veya no-poach anlaşması; bir teşebbüsün başka bir teşebbüsün personeline iş teklif etmemesi, bu çalışanları istihdam etmemesi ya da istihdamı mevcut işverenin onayına bağlaması yönündeki doğrudan veya dolaylı uzlaşmalardır. 21 Kasım 2024 tarihli İş Gücü Piyasalarındaki Rekabet İhlallerine Yönelik Kılavuz, çalışan ayartmama anlaşmalarının hangi durumlarda ihlal teşkil edeceğini belirleyerek iş gücü piyasalarına yönelik kalıcı bir rekabet politikası oluşturulduğunu ortaya koymuştur. İş başvurusunda bulunan personelin mevcut işverenine bildirilmesi ve transfer öncesinde teşebbüsler arasında onay mekanizması işletilmesi de bu kapsamda değerlendirilir.

Teşebbüslerin ürün veya hizmet sundukları çıktı piyasalarında rakip olmamaları sorumluluğu ortadan kaldırmaz. Faaliyet gösterilen ana sektörlerden bağımsız olarak, aynı veya benzer nitelikteki çalışanları istihdam etme konusunda rekabet eden teşebbüsler iş gücü piyasasında rakip kabul edilir. Bu nedenle farklı alanlarda iştigal edildiği yönündeki savunmalar tek başına sorumluluktan muafiyet sağlamaz.

4054 Sayılı Kanun Kapsamında İhlal ve Amaç Ölçütü

4054 sayılı Rekabetin Korunması Hakkında Kanun'un 4. maddesinin birinci fıkrası uyarınca, belirli bir mal veya hizmet piyasasında doğrudan ya da dolaylı olarak rekabeti engelleme, bozma veya kısıtlama amacını taşıyan yahut bu etkiyi doğuran anlaşmalar hukuka aykırı ve yasaktır. Kanun'un 4. maddesinin ikinci fıkrasının (b) bendi kapsamında piyasa kaynaklarının veya unsurlarının paylaşılması ya da kontrol edilmesi açıkça yasaklanan haller arasında düzenlenmiştir. Çalışan ayartmama anlaşmaları da emek girdisinin paylaşılması ve kontrolü niteliğinde görülerek alım piyasasında kartel ve amaç bakımından rekabet ihlali sayılmaktadır.

4054 sayılı REKABETİN KORUNMASI HAKKINDA KANUN m. 4Kaynağı aç
Madde 4 – Belirli bir mal veya hizmet piyasasında doğrudan veya dolaylı olarak rekabeti engelleme, bozma ya da kısıtlama amacını taşıyan veya bu etkiyi doğuran yahut doğurabilecek nitelikte olan teşebbüsler arası anlaşmalar, uyumlu eylemler ve teşebbüs birliklerinin bu tür karar ve eylemleri hukuka aykırı ve yasaktır. Bu haller, özellikle şunlardır: a) Mal veya hizmetlerin alım ya da satım fiyatının, fiyatı oluşturan maliyet, kar gibi unsurlar ile her türlü alım yahut satım şartlarının tesbit edilmesi, b) Mal veya hizmet piyasalarının bölüşülmesi ile her türlü piyasa kaynaklarının veya unsurlarının paylaşılması ya da kontrolü, c) Mal veya hizmetin arz ya da talep miktarının kontrolü veya bunların piyasa dışında belirlenmesi, d) Rakip teşebbüslerin faaliyetlerinin zorlaştırılması, kısıtlanması veya piyasada faaliyet gösteren teşebbüslerin boykot ya da diğer davranışlarla piyasa dışına çıkartılması yahut piyasaya yeni gireceklerin engellenmesi, e) Münhasır bayilik hariç olmak üzere, eşit hak, yükümlülük ve edimler için eşit durumdaki kişilere farklı şartların uygulanması, f) Anlaşmanın niteliği veya ticari teamüllere aykırı olarak, bir mal veya hizmet ile birlikte diğer mal veya hizmetin satın alınmasının zorunlu kılınması veya aracı teşebbüs durumundaki alıcıların talep ettiği bir malın ya da hizmetin diğer bir mal veya hizmetin de alıcı tarafından teşhiri şartına bağlanması ya da arz edilen bir mal veya hizmetin tekrar arzına ilişkin şartların ileri sürülmesi, Bir anlaşmanın varlığının ispatlanamadığı durumlarda piyasadaki fiyat değişmelerinin veya arz ve talep dengesinin ya da teşebbüslerin faaliyet bölgelerinin, rekabetin engellendiği, bozulduğu veya kısıtlandığı piyasalardakine benzerlik göstermesi, teşebbüslerin uyumlu eylem içinde olduklarına karine teşkil eder. Ekonomik ve rasyonel gerçeklere dayanmak koşuluyla taraflardan her biri uyumlu eylemde bulunmadığını ispatlayarak sorumluluktan kurtulabilir. Muafiyet

Anlaşmanın varlığının ispatlanamadığı hallerde piyasadaki fiyat hareketleri, arz-talep dengesi veya teşebbüslerin faaliyet alanlarının rekabetin kısıtlandığı piyasalara benzerlik göstermesi uyumlu eyleme karine teşkil eder; taraflar ekonomik ve rasyonel gerekçelerle uyumlu eylem içinde olmadıklarını ispatlayabilir. Çalışan ayartmama anlaşmalarının amaç bakımından ihlal kabul edilmesi sebebiyle, Kurulun her somut olayda ücretlerin fiilen gerilediğini ya da iş değiştirmenin somut biçimde engellendiğini ayrıca kanıtlama yükümlülüğü bulunmaz. Anlaşmanın niteliği gereği çalışan hareketliliğini kısıtlamaya elverişli olması yeterlidir.

İşverenlerin geleceğe yönelik ve teşebbüs bazında ayrıştırılabilen ücret seviyeleri, maaş artış oranları veya yan hak politikalarına ilişkin verileri birbirleriyle paylaşması 4054 sayılı Kanun'un 4. maddesi çerçevesinde rekabet ihlali teşkil edebilir. Bu tür bilgi paylaşımları, istihdam ve ücret stratejilerinin koordine edilmesine zemin hazırlamaktadır.

Bireysel Muafiyet Şartları ve Yan Sınırlama İstisnası

4054 sayılı Kanun'un 5. maddesi uyarınca bir anlaşmanın yasaklama kapsamından muaf tutulabilmesi için malların üretimi, dağıtımı veya hizmet sunumunda teknik ya da ekonomik gelişme sağlanması, tüketicinin bundan yararlanması, ilgili piyasanın önemli bir bölümünde rekabetin ortadan kalkmaması ve sınırlamanın bu amaçlar için zorunlu olandan fazla olmaması koşullarının tamamının birlikte gerçekleşmesi gerekir. Çıplak no-poach anlaşmaları rekabeti orantısız biçimde kısıtladığından ve ekonomik fayda üretme ihtimali düşük görüldüğünden kural olarak bireysel muafiyetten yararlanamaz.

4054 sayılı REKABETİN KORUNMASI HAKKINDA KANUN m. 5Kaynağı aç
Madde 5 – (Değişik birinci fıkra:16/6/2020-7246/1 md.) Aşağıda belirtilen şartların tamamının varlığı halinde, teşebbüsler arası anlaşma, uyumlu eylem ve teşebbüs birliği kararları 4 üncü madde hükümlerinin uygulanmasından muaftır: a) Malların üretim veya dağıtımı ile hizmetlerin sunulmasında yeni gelişme ve iyileşmelerin ya da ekonomik veya teknik gelişmenin sağlanması, b) Tüketicinin bundan yarar sağlaması, c) İlgili piyasanın önemli bir bölümünde rekabetin ortadan kalkmaması, d) Rekabetin (a) ve (b) bentlerindeki amaçların elde edilmesi için zorunlu olandan fazla sınırlanmaması. (Ek ikinci fıkra:16/6/2020-7246/1 md.) İlgili teşebbüs veya teşebbüs birlikleri, 4 üncü madde kapsamındaki anlaşma, uyumlu eylem veya teşebbüs birliği kararının muafiyet şartlarını taşıdığının Kurul tarafından tespit edilmesi amacıyla Kuruma başvuruda bulunabilir. (Değişik fıkra: 2/7/2005-5388/1 md.) Muafiyet belirli bir süre için verilebileceği gibi, muafiyetin verilmesi belirli şartların ve/veya belirli yükümlülüklerin yerine getirilmesine bağlanabilir. Muafiyet kararları anlaşmanın ya da uyumlu eylemin yapıldığı veya teşebbüs birliği kararının alındığı yahut bir koşula bağlanmışsa koşulun yerine getirildiği tarihten itibaren geçerlidir. Kurul, birinci fıkrada gösterilen şartların gerçekleşmesi halinde, belirli konulardaki anlaşma türlerine bir grup olarak muafiyet tanınmasını sağlayan ve bunların şartlarını gösteren tebliğler çıkarabilir. Hakim Durumun Kötüye Kullanılması

Özel sağlık kuruluşları arasında personelin transferinin önlenmesi ve maaş skalalarının koordine edilmesi 4054 sayılı Kanun'un 4. maddesinin ihlali niteliğinde görülmüştür. Çeşitli sektörlerde faaliyet gösteren teşebbüslerin birbirlerinin çalışanlarını istihdam etmeme yönünde yaptıkları centilmenlik mutabakatları da rekabet kurallarına aykırı kabul edilmiştir. Bilgi teknolojileri başta olmak üzere muhtelif alanlarda akdedilen çalışan ayartmama anlaşmalarının ise Kanun'un 5. maddesinde öngörülen bireysel muafiyetten yararlanamayacağı karara bağlanmıştır.

Buna karşılık bir çalışan ayartmama hükmü, meşru bir ticari işlemin hayata geçirilebilmesi için doğrudan ilgili ve zorunlu olan bir yan sınırlama niteliği taşıyorsa 4054 sayılı Kanun'un 4. maddesindeki yasağın dışında kalabilir. Yan sınırlama savunmasını ileri süren teşebbüs, sınırlamanın zorunluluk ve orantılılık şartlarını karşıladığını ispatlamakla yükümlüdür.

İdari Para Cezaları, Süre Artırımları ve Usul Kuralları

4054 sayılı Kanun'un 16. maddesinin üçüncü fıkrası kapsamında, Kanun'un 4. maddesinde yasaklanan rekabeti kısıtlayıcı eylemlerde bulunan teşebbüsler ile teşebbüs birliklerine, Kurul tarafından saptanan nihai karardan bir önceki mali yıl sonundaki, bunun tespit edilememesi halinde nihai karar tarihine en yakın mali yıl sonundaki yıllık gayrisafi gelirlerinin yüzde onuna kadar idari para cezası tatbik edilir. Aynı maddenin dördüncü fıkrasına göre ise ihlalin gerçekleşmesinde belirleyici rolü tespit edilen yönetici ve personele, teşebbüse hükmedilen ceza tutarının yüzde beşine kadar kişisel idari para cezası kesilebilir.

4054 sayılı REKABETİN KORUNMASI HAKKINDA KANUN m. 16Kaynağı aç
Madde 16 – (Değişik: 23/1/2008-5728/472 md.) Kurul, teşebbüs niteliğindeki gerçek ve tüzel kişiler ile teşebbüs birlikleri veya bu birliklerin üyelerine; a) Muafiyet ve menfi tespit başvuruları ile birleşme ve devralmalar için izin başvurularında yanlış ya da yanıltıcı bilgi veya belge verilmesi, b) İzne tabi birleşme ve devralmaların Kurul izni olmaksızın gerçekleştirilmesi, c) Kanunun 14 ve 15 inci maddelerinin uygulanmasında eksik, yanlış ya da yanıltıcı bilgi veya belge verilmesi ya da bilgi veya belgenin belirlenen süre içinde ya da hiç verilmemesi, d) Yerinde incelemenin engellenmesi ya da zorlaştırılması, hallerinden (a), (b) ve (c) bentlerinde belirtilenler için teşebbüsler ile teşebbüs birlikleri veya bu birliklerin üyelerinin karardan bir önceki mali yıl sonunda oluşan veya bunun hesaplanması mümkün olmazsa karar tarihine en yakın mali yıl sonunda oluşan ve Kurul tarafından saptanacak olan yıllık gayri safi gelirlerinin binde biri oranında, (d) bendinde belirtilenler için ise aynı şekilde saptanacak olan gayri safi gelirlerinin binde beşi oranında idarî para cezası verir. Ancak bu esasa göre belirlenecek ceza onbin Türk Lirasından az olamaz. Bu fıkranın (b) bendine göre idarî para cezası birleşme işlemlerinde tarafların herbirine, devralma işlemlerinde ise sadece devralana verilir. Yerinde incelemenin mahkeme kararı ile gerçekleştirilmesi, yerinde incelemenin engellenmesi ve zorlaştırılmasına ilişkin olarak bu Kanunda öngörülen idarî para cezasının uygulanmasını engellemez. Bu Kanunun 4, 6 ve 7 nci maddelerinde yasaklanmış davranışlarda bulunanlara, ceza verilecek teşebbüs ile teşebbüs birlikleri veya bu birliklerin üyelerinin nihai karardan bir önceki mali yıl sonunda oluşan veya bunun hesaplanması mümkün olmazsa nihai karar tarihine en yakın mali yıl sonunda oluşan ve Kurul tarafından saptanacak olan yıllık gayri safi gelirlerinin yüzde onuna kadar idarî para cezası verilir. Teşebbüs veya teşebbüs birliklerine üçüncü fıkrada belirtilen idarî para cezaları verilmesi halinde, ihlalde belirleyici etkisi saptanan teşebbüs veya teşebbüs birliği yöneticilerine ya da çalışanlarına teşebbüs veya teşebbüs birliğine verilen cezanın yüzde beşine kadar idarî para cezası verilir. Kurul, üçüncü fıkraya göre idarî para cezasına karar verirken, 30/3/2005 tarihli ve 5326 sayılı Kabahatler Kanununun 17 nci maddesinin ikinci fıkrası bağlamında, ihlalin tekerrürü, süresi, teşebbüs veya teşebbüs birliklerinin piyasadaki gücü, ihlalin gerçekleşmesindeki belirleyici etkisi, verilen taahhütlere uyup uymaması, incelemeye yardımcı olup olmaması, gerçekleşen veya gerçekleşmesi muhtemel zararın ağırlığı gibi hususları dikkate alır. Kanuna aykırılığın ortaya çıkarılması amacıyla Kurumla aktif işbirliği yapan teşebbüs ya da teşebbüs birlikleri veya bunların yöneticileri ve çalışanlarına, işbirliğinin niteliği, etkinliği ve zamanlaması dikkate alınarak ve gerekçesi açık bir şekilde gösterilmek suretiyle üçüncü ve dördüncü fıkralarda belirtilen cezalar verilmeyebilir veya bu fıkralara göre verilecek cezalarda indirim yapılabilir. Bu maddeye göre verilecek idarî para cezalarının tespitinde dikkate alınan hususlar, işbirliği halinde para cezasından bağışıklık veya indirim şartları, işbirliğine ilişkin usul ve esaslar Kurulca çıkarılacak yönetmeliklerle belirlenir. Nispi İdarî Para Cezası[5]

27 Aralık 2024 tarihinde yürürlüğe giren Ceza Yönetmeliği doğrultusunda başlangıç ceza oranı ihlalin süresine göre artırılır. Bu çerçevede başlangıç oranı; bir yıldan uzun ve iki yıldan kısa süren ihlallerde beşte bir, iki yıldan uzun ve üç yıldan kısa sürenlerde beşte iki, üç yıldan uzun ve dört yıldan kısa sürenlerde beşte üç, dört yıldan uzun ve beş yıldan kısa sürenlerde beşte dört, beş yılı aşan ihlallerde ise bir kat artırılarak tayin edilir.

Soruşturma yürütülen teşebbüsler soruşturma raporunun tebliğine kadar uzlaşma talebinde bulunabilir. Uzlaşmanın kabulü halinde idari para cezasında yüzde 25'e kadar indirim uygulanır; uzlaşan teşebbüs ihlali kabul etmiş sayılır ve uzlaşma metnindeki hususlar ile cezayı dava konusu yapamaz. Ayrıca Kanun'un 16. maddesinin altıncı fıkrası ve Aktif İşbirliği Yönetmeliği uyarınca, Kurulun henüz haberdar olmadığı bir karteli ilk kez ortaya çıkararak gerekli bilgi ve belgeleri sunan teşebbüsler için tam bağışıklık sağlanabilir, sonraki başvurularda ise ceza indirimi tatbik edilebilir.

Sözleşmelerin Geçersizliği ve Üç Kat Tazminat

4054 sayılı Kanun'un 56. maddesinin birinci fıkrası uyarınca, Kanun'un 4. maddesine aykırı her türlü anlaşma ile teşebbüs birliği kararı geçersiz olup bunlardan doğan edimlerin ifası istenemez. Bu kapsamda, rekabete aykırı bir çalışan ayartmama düzenlemesine dayanılarak sözleşmesel talepte bulunulması veya cezai şart istenmesi mümkün olmayabilir.

4054 sayılı REKABETİN KORUNMASI HAKKINDA KANUN m. 56Kaynağı aç
Madde 56 – Bu Kanunun 4 üncü maddesine aykırı olan her türlü anlaşma ile teşebbüs birlikleri kararı geçersizdir. Bu anlaşmalardan ve kararlardan doğan edimlerin ifası istenemez. Daha önce yerine getirilmiş edimlerin geçersizliği nedeniyle geri istenmesi halinde tarafların iade borcu Borçlar Kanununun 63 ve 64 üncü maddelerine tabidir. Borçlar Kanununun 65 inci maddesi hükmü bu Kanundan doğan ihtilaflara uygulanmaz. Tazminat Hakkı

4054 sayılı Kanun'un 57. maddesi uyarınca, kanuna aykırı eylem, karar veya anlaşmalarla rekabeti engelleyen, bozan ya da kısıtlayanlar, zarar görenlerin her türlü zararını gidermekle yükümlüdür ve zarara birden fazla kişinin sebebiyet vermesi halinde müteselsil sorumluluk doğar. Kanun'un 58. maddesi uyarınca zararın belirlenmesinde zarar gören teşebbüslerin elde etmeyi umdukları karlar da dikkate alınır. Zararın tarafların anlaşması, kararı veya ağır ihmalinden kaynaklanması durumunda ise hakim, zarar görenlerin talebi doğrultusunda uğranılan maddi zararın ya da zarara neden olanların elde ettiği veya elde etmesi muhtemel karların üç katı oranında tazminata hükmedebilir.

4054 sayılı REKABETİN KORUNMASI HAKKINDA KANUN m. 57Kaynağı aç
Madde 57 – Her kim bu Kanuna aykırı olan eylem, karar, sözleşme veya anlaşma ile rekabeti engeller, bozar ya da kısıtlarsa yahut belirli bir mal veya hizmet piyasasındaki hakim durumunu kötüye kullanırsa, bundan zarar görenlerin her türlü zararını tazmine mecburdur. Zararın oluşması birden fazla kişinin davranışları sonucu ortaya çıkmış ise bunlar zarardan müteselsilen sorumludur. Zararın Tazmini
4054 sayılı REKABETİN KORUNMASI HAKKINDA KANUN m. 58Kaynağı aç
Madde 58 – Rekabetin engellenmesi, bozulması veya kısıtlanması sonucu bundan zarar görenler, ödedikleri bedelle, rekabet sınırlanmasaydı ödemekte olacakları bedel arasındaki farkı zarar olarak talep edebilirler. Rekabetin sınırlanmasından etkilenen rakip teşebbüsler, bütün zararlarının tazminini rekabeti sınırlayan teşebbüs ya da teşebbüslerden talep edebilir. Zararın belirlenmesinde, zarar gören teşebbüslerin elde etmeyi umdukları bütün karlar, geçmiş yıllara ait bilançolar da dikkate alınarak hesaplanır. Ortaya çıkan zarar, tarafların anlaşması ya da kararı veya ağır ihmalinin olduğu hallerden kaynaklanmaktaysa, hakim, zarar görenlerin talebi üzerine, uğranılan maddi zararın ya da zarara neden olanların elde ettiği veya elde etmesi muhtemel olan karların üç katı oranında tazminata hükmedebilir. İspat Yükü
Ayrı sektörlerdeki şirketlerin no-poach anlaşması yapması yasak mıdır?

Çıktı piyasaları farklı olsa dahi aynı veya benzer nitelikteki personeli istihdam etme konusunda rekabet eden teşebbüsler iş gücü pazarında rakip sayıldığından bu tür anlaşmalar rekabet ihlali oluşturur.

No-poach ihlalinde ücretlerin düştüğünün ispatlanması zorunlu mudur?

Hayır, çalışan ayartmama anlaşmaları amaç bakımından rekabet ihlali niteliğinde olduğundan ücretlerin fiilen düşmesi veya personelin engellenmesi şartı aranmaksızın kısıtlamaya elverişlilik yeterli görülür.

Soruşturma raporundan önce uzlaşma başvurusu yapılabilir mi?

Soruşturma raporunun tebliğine kadar uzlaşma talebinde bulunulması ve Kurulca kabulü durumunda idari para cezasında yüzde 25'e kadar indirim alınabilir.

Çalışan ayartmama anlaşmasından zarar görenler ne talep edebilir?

Rekabete aykırı anlaşmalar sebebiyle zarara uğrayanlar, Kanun'un 57. maddesi uyarınca müteselsil sorumluluk kapsamında her türlü zararlarının tazminini talep edebilir; zararın anlaşma, karar veya ağır ihmalden doğması halinde ise Kanun'un 58. maddesi uyarınca talep üzerine maddi zararın ya da elde edilen karların üç katı oranında tazminat isteyebilir.

İlgili makaleler

Hukuki uyarı: Bu içerik genel bilgilendirme amacı taşır; somut olay değerlendirmesi için avukata başvurulmalıdır.

Hazırlayan: Av. Erdal Ersoy

Bu hukuk dalının sayfasına gidin
Avukat Erdal Ersoyİletişim ve randevu