Yüce Divan yargılaması, belirli üst düzey kamu görevlilerinin görevleriyle ilgili suçlardan dolayı Anayasa Mahkemesince yürütülen özel bir yargılama usulüdür. Anayasa bu yetkiyi Yüce Divan sıfatına bağlar. Konu, sayılan kişilerin her suçu değil; görevle ilgili olduğu iddia edilen suçtur.
2709 sayılı TÜRKİYE CUMHURİYETİ ANAYASASI m. 148Kaynağı aç
Yargılamanın konusu ve gerekçesi
Anayasa Mahkemesi, Yüce Divan sıfatıyla, Anayasa'da belirtilen kişilerin görevleriyle ilgili işledikleri iddia edilen suçları yargılar. Belirleyici ölçü, isnat edilen suçun görevle ilgili olmasıdır. Bu sınır, aynı kişilerin her ceza isnadının bu yola gireceği anlamına gelmez.
Mahkemeye verilen görev, yalnız görevle ilgili suçlardan dolayı yargılama yapmaktır. Yüce Divan sıfatının gerekçesi, kişiler arasındaki ayrımın veya kayırmanın önüne geçmek biçiminde açıklanır.
Kimler Yüce Divan sıfatıyla yargılanır
Anayasa'nın 148. maddesi, Cumhurbaşkanını, Türkiye Büyük Millet Meclisi Başkanını, Cumhurbaşkanı yardımcılarını ve bakanları görevleriyle ilgili suçlardan dolayı Yüce Divan sıfatıyla yargılamayı Anayasa Mahkemesine verir. Aynı hükümde Anayasa Mahkemesi, Yargıtay ve Danıştay başkan ve üyeleri, başsavcılar, Cumhuriyet Başsavcıvekili, Hâkimler ve Savcılar Kurulu ile Sayıştay başkan ve üyeleri de bu görev suçu yargılaması kapsamında anılır.
Genelkurmay Başkanı ile Kara, Deniz ve Hava Kuvvetleri komutanları da görevleriyle ilgili suçlardan dolayı Yüce Divanda yargılanır. Komutanlar bakımından sınır yine görevle ilgili suçtur.
Cumhurbaşkanı hakkında soruşturma ve sevk
Cumhurbaşkanı hakkında bir suç işlediği iddiasıyla soruşturma açılması, Türkiye Büyük Millet Meclisi üye tamsayısının salt çoğunluğunun vereceği önergeyle istenebilir. Meclis önergeyi en geç bir ay içinde görüşür. Soruşturma açılmasına, üye tamsayısının beşte üçünün gizli oyuyla karar verilebilir.
2709 sayılı TÜRKİYE CUMHURİYETİ ANAYASASI m. 105Kaynağı aç
Soruşturmayı on beş kişilik bir komisyon yapar. Komisyon, Meclisteki siyasi partilerin güçleri oranında komisyona verebilecekleri üye sayısının üç katı olarak gösterecekleri adaylar arasından ve her siyasi parti için ayrı ayrı ad çekme yoluyla kurulur. Komisyon raporunu iki ay içinde Meclis Başkanlığına sunar. Bu süre yetmezse bir aylık yeni ve kesin süre verilir.
Rapor, Başkanlığa verildiği tarihten başlayarak on gün içinde dağıtılır. Genel Kurul görüşmesi, dağıtımdan itibaren on gün içinde yapılır. Yüce Divana sevk, üye tamsayısının üçte ikisinin gizli oyuyla karara bağlanabilir.
Cumhurbaşkanı hakkındaki Yüce Divan yargılamasının tamamlanması için üç ay öngörülmüştür. Süre yetmezse yalnız bir kez üç aylık ek süre verilir ve yargılama bu sürede kesin olarak tamamlanır. Hakkında soruşturma açılmasına karar verilen Cumhurbaşkanı seçim kararı alamaz.
Yüce Divanda seçilmeye engel bir suçtan mahkûm edilen Cumhurbaşkanının görevi sona erer. Görevde bulunduğu sürede işlediği iddia edilen suçlar için görevi bittikten sonra da Anayasa'nın 105. maddesi uygulanır. Seçilmeye engel suçların hangileri olduğu bu hükümde tanımlanmaz.
Cumhurbaşkanı yardımcıları ve bakanlar
Cumhurbaşkanı yardımcıları ve bakanlar hakkında soruşturma, görevleriyle ilgili suç işledikleri iddiasıyla istenebilir. İstem, Türkiye Büyük Millet Meclisi üye tamsayısının salt çoğunluğunun önergesiyle yapılır. Önerge en geç bir ay içinde görüşülür. Soruşturma açılması, üye tamsayısının beşte üçünün gizli oyuyla karara bağlanabilir.
2709 sayılı TÜRKİYE CUMHURİYETİ ANAYASASI m. 106Kaynağı aç
Soruşturma komisyonu on beş kişidir. Üyeler, her siyasi partinin güçleri oranında komisyona verebileceği üye sayısının üç katı aday arasından, parti bazında ayrı ad çekmeyle belirlenir. Rapor iki ay içinde Meclis Başkanlığına sunulur; bitmezse bir aylık yeni ve kesin süre tanınır. Rapor on gün içinde dağıtılır ve dağıtımdan sonraki on gün içinde Genel Kurulda görüşülür. Sevk, üye tamsayısının üçte ikisinin gizli oyuyla mümkündür.
Bu kişiler hakkındaki yargılama da üç ay içinde tamamlanır. Tamamlanamazsa bir defaya mahsus üç aylık ek süre verilir ve iş bu sürede kesin olarak bitirilir. Görev sırasında, görevle ilgili işledikleri iddia edilen suçlar bakımından görevleri bittikten sonra da ilgili hükmün beşinci, altıncı ve yedinci fıkraları uygulanır.
Yüce Divanda seçilmeye engel bir suçtan mahkûm edilen Cumhurbaşkanı yardımcısının veya bakanın görevi sona erer. Görevle ilgili olmayan suçlarda ise Cumhurbaşkanı yardımcıları ve bakanlar, yasama dokunulmazlığına ilişkin hükümlerden yararlanır. Dokunulmazlığın içeriği ve seçilmeye engel suçların listesi bu hükümde açılmaz.
Savcılık, duruşma ve karar
Yüce Divanda savcılık görevini Cumhuriyet Başsavcısı veya Cumhuriyet Başsavcıvekili yapar. Sevk kararı alındığında dava Anayasa Mahkemesinde görülür. Sanıkların savunma hakkı ve adil yargılanma ilkeleri korunur.
Anayasa Mahkemesi, Yüce Divan sıfatıyla baktığı işlemler dışında dosya üzerinden inceleme yapar. Yüce Divan işlerinde ise duruşma yapılır. Duruşmalar yürürlükteki kanuna göre yürütülür.
Yüce Divan kararlarına karşı yeniden inceleme başvurusu yapılabilir. Genel Kurulun yeniden inceleme sonucunda verdiği kararlar kesindir. Bu ayrım, her kararın ilk anda başka bir incelemeye kapalı olduğu sonucuyla birlikte okunamaz.
Önceki anayasa dönemlerindeki düzenleme
Yüce Divan ilk olarak 1876 Anayasasında Divan-ı Ali başlığı altında 92. maddede düzenlenmiştir. Bu mahkemeler, gerek görüldüğü zaman ve padişah iradesiyle toplanarak yargılama yapardı.
1924 Anayasasının ilgili hükmüne göre bakanlar, Danıştay ve Yargıtay başkanları ile üyeleri ve Cumhuriyet başsavcıları, görevlerinden doğan işlerde yargılanmak üzere Yüce Divana konu olabilirdi. Aynı döneme ilişkin anlatımda Türkiye Büyük Millet Meclisinin Yüce Divan kararları kanun hükmünde sayılmaz; yargılamanın mutlaka mahkûmiyetle sonuçlanacağı da kabul edilmez. Bu dönem sonucu, güncel Anayasa'daki mahkûmiyet ve görevin sona ermesi şartlarının yerine konulamaz.
1961 Anayasası döneminde Yüce Divan, yüksek mahkemeler arasında sayılmamış ve ayrı bir başlık altında düzenlenmiştir. Günümüzde Anayasa Mahkemesi kurulmuş ve bu Mahkemeye Yüce Divan sıfatıyla yargılama yetkisi verilmiştir.
Yüce Divan yargılaması nedir?
Belirli üst düzey kamu görevlilerinin görevleriyle ilgili suç iddialarının Anayasa Mahkemesince özel usulle görülmesidir. Yetki, görevle ilgili olduğu iddia edilen suçlarla sınırlıdır.
Cumhurbaşkanı hangi oyla Yüce Divana sevk edilir?
Soruşturma istemi üye tamsayısının salt çoğunluğunun önergesiyle yapılır. Soruşturma açılması beşte üçün, Yüce Divana sevk ise üye tamsayısının üçte ikisinin gizli oyuyla karara bağlanabilir.
Soruşturma komisyonu nasıl kurulur?
Komisyon on beş kişiden oluşur. Adaylar, siyasi partilerin güçleri oranında verebilecekleri üye sayısının üç katı olarak gösterilir ve her parti için ayrı ad çekme yapılır.
Yüce Divan kararına karşı başvuru var mıdır?
Yüce Divan kararlarına karşı yeniden inceleme başvurusu yapılabilir. Genel Kurulun yeniden inceleme sonunda verdiği kararlar kesindir.
Her mahkûmiyet Cumhurbaşkanının görevini bitirir mi?
Hayır. Görevin sona ermesi, Yüce Divanda seçilmeye engel bir suçtan mahkûmiyet haline bağlanmıştır. Ayrıca hakkında soruşturma açılmasına karar verilen Cumhurbaşkanı seçim kararı alamaz.
Bakanın görev dışı suçu da Yüce Divana gider mi?
Cumhurbaşkanı yardımcıları ve bakanlar için soruşturma yolu, görevle ilgili suç iddiasına bağlanmıştır. Görevleriyle ilgili olmayan suçlarda yasama dokunulmazlığına ilişkin hükümlerden yararlanırlar.
Hukuki uyarı: Bu içerik genel bilgilendirme amacı taşır; somut olay değerlendirmesi için avukata başvurulmalıdır.
Hazırlayan: Av. Erdal Ersoy